mở đầu là truyền thuyết Con Rồng cháu Tiên. Qua truyền thuyết, văn hóa nguồn cội được khơi gợi, đó là văn hóa uống nước nhớ nguồn, thờ tổ tiên và ghi nhớ công lao của ông cha ta. Thời Hùng Vương còn gắn với nhiều truyền thuyết khác như: Truyền thuyết Bánh chưng bánh giầy với mã văn hóa có thể hiểu là: về chính trị, các vua Hùng đã có thể công khai tổ chức các cuộc thi để tìm người kế vị; về nông nghiệp, người Việt thời này đã phát triển trồng lúa nước (có thể bao gồm cả lúa nếp) và chăn nuôi (có thể bao gồm lợn/heo.), về triết học, bánh chưng và bánh giầy có thể tượng trưng cho quan niệm vũ trụ gồm có mặt đất hình vuông màu xanh lá cây và bầu trời hình tròn màu trắng. Truyền thuyết Sơn Tinh - Thủy Tinh thể hiện phần nào thiên tai chủ yếu mà người Việt cổ phải chống chọi có thể là thuỷ tai.
Nó cũng cho thấy các sức mạnh thiên nhiên, hay những nhân vật quan trọng giúp người dân chống chọi với thiên nhiên được thần tượng hoá (Sơn Tinh). Các vị thần này vẫn có thể có quan hệ hôn nhân với các công chúa của vua Hùng, vốn là những người bình thường. Thông lệ cống nạp sản vật quý hiếm như là một thước đo cho giá trị đã thịnh hành vào thời các vua Hùng, theo lời kể của truyền thuyết này. 58] Truyền thuyết Thánh Gióng miêu tả một cuộc xâm lấn của giặc Ân vào thời Hùng Vương thứ sáu, truyền thuyết Mai An Tiêm miêu tả sự khai phá vùng đất phía nam (Thanh Hoá) với giống hoa quả mới (dưa hấu), Sự tích Trầu Cau giải thích về phong tục ăn trầu của người Việt Nam.
Tập hợp những truyền thuyết đó có thể được xem như một bộ sử dân gian vừa đượm màu sắc huyền thoại, vừa chứa đựng những cốt lõi lịch sử trong ký ức hồi cố và truyền khẩu qua nhiều thế hệ. Từ cốt lõi lịch sử của truyền thuyết về thời đại Hùng Vương đến tâm thức và đến tín ngưỡng thờ vua Hùng Vương là quá trình phát triển liên tục trong cộng đồng người Việt qua bao thế hệ nối tiếp nhau. 16 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com Văn hoá tác động đến văn học không chỉ ở đề tài mà còn ở toàn bộ lĩnh vực hoạt động sáng tạo của nhà văn và quá trình lĩnh hội của độc giả. Bản thân nhà văn với thế giới nghệ thuật của mình là một sản phẩm văn hoá, sản phẩm đó được kết tinh thành những tác phẩm văn học.
Người đọc, qua các sáng tác văn học cũng được rèn luyện về thị hiếu thẩm mỹ trong một môi trường văn hoá nhất định. Chính không gian văn hoá này chi phối cách xử lý đề tài, thể hiện chủ đề, xây dựng hình tượng nhân vật, sử dụng thủ pháp nghệ thuật… trong quá trình sáng tác của người nghệ sĩ; đồng thời cũng chi phối cách phổ biến, đánh giá, thưởng thức, phê bình… trong quá trình tiếp nhận. Một nền văn hoá mở, không bị bó hẹp mới có thể tạo điều kiện thuận lợi cho văn học phát triển. Vì vậy, có thể nói văn học là thước đo vừa đưa ra nhận định, vừa kiểm nghiệm chất lượng và trình độ văn hoá của một xã hội trong một thời điểm lịch sử nhất định, trong đó con người đóng vai trò là kiểm chứng, quyết định đào thải hay tiếp nhận các sản phẩm kết hợp văn hóa – văn học.
Dựa trên tinh thần đó, nhiều nhà nghiên cứu đã căn cứ vào những dữ liệu văn học để tìm hiểu bức tranh văn hoá của một thời đại. Nói cách khác, thực tiễn văn học có thể cung cấp những cứ liệu đáng tin cậy cho khoa nghiên cứu văn hoá. Chẳng hạn, thông qua nội dung tái hiện của văn xuôi Việt Nam đầu thế kỷ XX, người ta có thể chứng minh cho quá trình thâm nhập của văn hoá Tây Âu trong xã hội thời kỳ này. Nếu văn hoá chi phối hoạt động và sự phát triển của văn học, thì ngược lại, văn học cũng tác động đến văn hóa, có thể tác động trực tiếp trên mọi phương diện hoặc thông qua những bộ phận hợp thành khác của nó.
Những nhà văn tiên phong của dân tộc bao giờ cũng là những nhà văn hoá lớn. Bằng nghệ thuật ngôn từ, họ đấu tranh, phê phán những biểu hiện phản văn hoá, đồng thời khẳng định những giá trị văn hoá dân tộc. Dù là phản ứng trước những vấn đề văn hoá tiêu cực hay góp phần làm phát triển nền văn hóa, giới trí thức sáng tác luôn là những người tiên phong mở ra hướng nhìn về sự đổi mới của văn hoá 17 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com dân tộc, đổi mới nhưng vẫn luôn giữ gìn được bản sắc riêng, hòa nhập nhưng không hòa tan. Văn học góp phần lưu giữ, phát huy các giá trị văn hóa Văn hóa là nền tảng tinh thần của xã hội.
Văn học lại là phương tiện phản ánh đời sống xã hội thông qua nghệ thuật xây dựng tác phẩm của nhà văn. Chính vì vậy, có thể nói văn học là tấm gương phản ánh văn hóa. Trong xu hướng toàn cầu hóa, việc bảo tồn, giữ gìn và phát huy các giá trị văn hóa truyền thồng là điều hết sức cần thiết. Văn hóa truyền thống các dân tộc thiểu số là những giá trị vật chất, tinh thần được kết tụ, giữ gìn trong toàn bộ quá trình lịch sử phát triển của từng dân tộc.
Để không làm thất lạc các giá trị văn hóa dân tộc thiểu số, công tác nghiên cứu, sưu tầm, hệ thống hóa và bảo quản tư liệu là điều vô cùng quan trọng. Công việc này đòi hỏi phải có sự kết hợp của nhiều lĩnh vực liên ngành. Trong đó, việc sưu tầm, khảo cứu các tác phẩm văn học để tìm ra những giá trị văn hóa tồn tại trong mỗi tác phẩm là hướng đi thuận lợi. Bởi chính những tác phẩm văn học, đặc biệt là một số tác phẩm truyện thơ dân gian được lưu truyền rộng rãi, mang tính tập thể, vì vậy hàm lượng giá trị văn hóa được phản ánh trong tác phẩm khá đặc sắc và tiêu biểu.Từ đó, khuyến khích hoạt động nghiên cứu, sưu tầm, bảo quản, truyền dạy và giới thiệu các giá trị văn hóa của cộng đồng các dân tộc thiểu số thông qua việc giảng dạy, nghiên cứu tác phẩm văn học.
Văn hóa - văn học có vai trò quan trọng trong việc định hướng cho cuộc sống của con người và xã hội. Thông qua văn học, người ta tìm thấy những giá trị văn hóa. Từ những giá trị ấy để đánh giá trình độ, lối sống, phẩm chất của cộng đồng dân tộc. Hiện nay, trong giáo dục đã phổ biến phương pháp dạy học tích hợp, dạy học theo chủ đề.
Trong một tác phẩm, việc tích hợp tìm hiểu thi pháp học, văn hóa học là điều không khó làm. Việc bảo tồn, phát huy giá trị văn hóa theo cả nghĩa hẹp và nghĩa rộng đều được chú trọng giảng dạy trong nhà trường. Văn hóa - văn học gắn liền với con người. Việc tìm hiểu các tác phẩm 18 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com văn học từ hiện đại đến văn học dân gian theo hướng tích hợp văn hóa không những giúp phát hiện giá trị văn hóa, mà còn lưu giữ và phát huy các giá trị đó.
Mục đích cuối cùng của việc tìm hiểu là hướng đến tình cảm, nhận thức của con người trong việc ứng xử với môi trường xung quanh, tiếp cận và giao lưu giữa các nền văn hóa trên phương diện các phong tục, tập quán, tín ngưỡng, biểu tượng văn hóa… Từ đó làm giàu thêm vốn sống của cộng đồng, mỗi cá nhân có nhận thức đúng đắn về văn hóa truyền thống. Giữa văn học và văn hóa có mối quan hệ hữu cơ mật thiết. Cùng với những cách tiếp cận văn học bằng xã hội học, mĩ học, thi pháp học…, cách tiếp cận văn học dưới góc nhìn văn hóa giúp chúng ta lí giải trọn vẹn hơn tác phẩm nghệ thuật với hệ thống mã văn hóa được bao hàm trong từng tác phẩm. Những yếu tố văn hóa liên quan đến thiên nhiên, địa lí, lịch sử, phong tục, tập quán, ngôn ngữ… có thể được vận dụng để cắt nghĩa những phương diện nội dung và hình thức của tác phẩm.
Nó cũng có thể góp phần lí giải quan niệm sáng tác, con đường hình thành và lưu giữ tác phẩm văn học. Nghiên cứu văn học từ góc nhìn văn hóa 1. Phương pháp tiếp cận văn học dưới góc nhìn văn hóa Thuật ngữ văn hóa học đươc biết đến từ sau công trình The Science of Culture của L. White (1900 – 1975) xuất bản ở Mĩ năm 1949.
Theo ông: Văn hóa là lớp các đối tượng và hiện tượng phụ thuộc vào khả năng tượng trưng hóa của con người. Ông xác định văn hóa là “một lĩnh vực nhân học”. Điều này cũng tương tự như sứ mệnh của văn học: đề cao giá trị nhân đạo, trân trọng con người. 152] Dù có nhiều hướng tiếp cận khác nhau trong nghiên cứu văn hóa – văn học, song các tác giả vẫn có chung quan điểm: Xem văn hóa là sự phân biệt giữa con người với động vật, muốn văn hóa bộc lộ rõ các giá trị thì nhất thiết cần có một phương tiện thích hợp để biểu hiện, đó là văn học.
Văn hóa cũng 19 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com không kế thừa theo thời gian mà phải có quá trình, có môi trường để “gửi gắm”, phải gắn liền với các lĩnh vực khác, trong đó không thể thiếu văn học. Văn hóa được hình thành cùng với sự xuất hiện của xã hội loài người nhưng văn hóa học lại là một phương pháp mới, được xuất hiện chưa lâu trong giới nghiên cứu. Phương pháp tiếp cận văn hóa học trong văn học giúp người nghiên cứu tìm hiểu các quy luật phát triển của văn hóa – văn học. Đồng thời, sử dụng phương pháp tiếp cận văn hóa học cho phép người nghiên cứu tìm ra sự tương tác của văn hóa – văn học qua các thời kì.
Trong lịch sử nghiên cứu văn học, nhiều quan điểm văn học dựa trên những phương pháp tiếp cận khác nhau tạo nên sự đa dạng về văn hóa – văn học. Chẳng hạn, trước khi xuất hiện phương pháp tiếp cận văn hóa học, giới nghiên cứu đã có nhiều công trình tìm hiểu về văn hóa dưới góc nhìn thi pháp. Nhìn từ cách tiếp cận của nguyên lý mĩ học, thi pháp được hiểu như là những nguyên tắc biện pháp chung làm cho văn bản, phát ngôn, trở thành tác phẩm văn học.