mở đầu, nội dung và kết luận. Trong phần nội dung, bài viết được chia thành bốn chương. Chương một: Cơ sở lí luận và thực tiễn, trình bày và giải thích một số khái niệm chuyên ngành nghệ thuật kiên trúc và văn hóa học. Đồng thời trong chương đầu tiên này, chúng tôi với góc nhìn của một nghiên cứu sinh có một số lập luận về mối quan hệ giữa nghệ thuật kiến trúc và tôn giáo, đâu là tiêu chí đánh giá khi so sánh mối quan hệ thuộc về khái niệm văn hóa học.
Chương hai và chương ba chúng tôi sẽ đi sâu vào phân tích kiến trúc của tiểu thánh đường và thánh đường. Cụ thể, trong chương hai, chúng tôi tập trung nghiên cứu các quá trình xây dựng các tiểu thánh đường, quy cách xây dựng, đặc điểm kiến trúc…và có mô tả nét đặc sắc kiến trúc của một số tiểu thánh đường có trên địa bàn xã Châu phong làm dẫn chứng. Chương ba: kiến trúc thánh đường là một phần nghiên cứu quan trọng, không chỉ về đặc điểm kiến trúc mà còn có các giá trị văn hóa được chúng tôi giải thích qua từng chi tiết xây dựng các thánh đường lớn. Trong suốt quá trình xây dựng các kiến trúc thánh đường phải tuân theo những quy tắc xây dựng của Islam giáo, điều này chứng minh sự liên kết chặt chẽ giữa tôn giáo và nghệ thuật kiến trúc, vừa tương trợ, bổ sung cho nhau, vừa có sự mâu thuẫn về lí luận thực tiễn.
Tuy vậy, chúng ta cũng không bỏ qua giá trị nhân văn mà thông qua quy tắc bày trí, sắp xếp trật tự kiến trúc từ trong ra ngoài của thánh đường Islam giáo. Những vấn đề định nghĩa và lí giải về các vấn đề đề trên đều được chúng tôi đề cập trong chương ba của bài viết. Ở chương cuối của bài viết, chúng tôi trình bày một số vấn đề về công tác bảo tồn các giá trị văn hóa của kiến trúc tôn giáo Chăm An Giang. Từ các văn kiện, thông tư về chính sách tôn giáo của tỉnh An Giang, chúng tôi được cung cấp tư liệu từ Ủy Ban Nhân 18 dân xã Châu Phong và Ban đại diện cộng đồng Islam giáo tỉnh An Giang.
Dựa trên nguồn tư liệu đó chúng tôi đã trình bày vắn tắt nội dung các chính sách, để người đọc hiểu rõ tầm quan trọng và sự cần thiết phải bảo tồn các di tích văn hóa Chăm An Giang trong thời đại tiếp biến văn hóa diễn ra nhanh chóng và mạnh mẽ như hiện nay. Đồng thời, chúng tôi còn đưa ra các lập luận về giá trị văn hóa của kiến trúc thánh đường và tiểu thánh đường, không chỉ để mọi người hiểu mà còn để hành động đúng đắn để bảo tồn di sản văn hóa truyền thống ở bất kì nơi nào trên đất nước Việt Nam. Kết luận kết thúc bài viết là những suy nghĩ và tâm tư của cá nhân người làm nghiên cứu chúng tôi về ý nghĩa của công trình này. Hơn bao giờ hết, chúng tôi cảm nhận được áp lực và sức nặng của trách nhiệm khi làm một đề tài nghiên cứu khoa học, không vì bản thân mình mà vì cộng đồng và xã hội.
Chúng tôi chưa phải một nhà khoa học thật thụ nhưng dưới góc nhìn của một nghiên cứu sinh, chúng tôi chẳng khác nào “ếch ngồi đáy giếng” giữa bể kiến thức vô tận. Dù hạn hẹp về kiến thức và kĩ năng thực hành nhưng tất cả chúng tôi đều nổ lực và cố gắng hết mình chỉ với mong muốn đưa bài nghiên cứu này đến tay người đọc một cách tận tâm và chu đáo. 19 CHƯƠNG MỘT CƠ SỞ LÍ LUẬN VÀ THỰC TIỄN 1.1 Một số thuật ngữ liên quan đến đề tài 1. Khái niệm nghệ thuật Thuật ngữ nghệ thuật có hàm nghĩa rất rộng và đa nghĩa.
Theo nghĩa rộng nhất, nghệ thuật là khái niệm được dùng để quy cho tất cả các tiến trình, phương pháp tiến hành và sản phẩm của kỹ năng, tài khéo léo, sự suy nghĩ, trí tưởng tượng, cảm xúc và sự sáng tạo của con người. Hay nói cách khác, đây là khái niệm dùng để chỉ việc “vận dụng có hệ thống những tri thức và kỹ xảo để đạt đến một kết quả mong muốn”. Trong nghĩa hẹp hơn, quan niệm về nghệ thuật theo nghĩa hàn lâm được hiểu là “nghệ thuật thuần túy” – nghệ thuật thuần nhất một tính năng thẩm mỹ và được xem như nghệ thuật đích thực, cao quý, nhiệm màu (Real Art). Khái niệm này bao hàm tất cả các loại hình nghệ thuật ngôn từ, nghệ thuật biểu diễn, nghệ thuật tạo hình… 4 Theo một nghĩa hẹp khác, khái niệm nghệ thuật đồng nghĩa với khái niệm mỹ thuật- thường dùng để chỉ các loại hình nghệ thuật mang tính tạo hình chủ yếu như hội họa, đồ họa, điêu khắc, kiến trúc…nghệ thuật theo đó là sự sáng tạo của con người thông qua cảm xúc, tình cảm thẩm mỹ, sự quan sát tinh tế và đôi bàn tay khéo léo.
Ngày nay nhờ công nghệ mới người ta đã tạo ra nhiều hình thức nghệ thuật mới trong nhiếp ảnh, điện ảnh, mỹ thuật và ẩn thoát. Với ý nghĩa là một lĩnh vực hoạt động văn hóa, nghệ thuật là hoạt động sáng tạo dùng cái đẹp để cải tạo thế giới và con người. Theo đó nghệ thuật phản ánh và tái tạo thế giới, tái hiện thế giới xung quanh bằng những hình thái khác nhau của cảm xúc con người. Nghệ thuật thể hiện những giá trị Chân – Thiện – Mỹ, là một phương tiện quan 4 Nguyễn Thùy Trâm (2007), Hệ thống thuật ngữ văn hóa mỹ thuật, luận văn thạc sĩ, Ttrường ĐH Khoa học Xã hội và Nhân văn, Đại học quốc gia TP.
20 trọng để khám phá văn hóa tinh thần của một dân tộc, một cộng đồng. Trong hệ thống văn hóa, nghệ thuật được xem là một thành tố quan trọng, là một trong những thiết chế nền tảng của văn hóa, có quan hệ qua lại nhiều chiều với văn hóa và được xem là một trong những khởi điểm (Starting Point) của nghiên cứu văn hóa. Nghệ thuật tạo hình là một loại hình nghệ thuật không gian, sử dụng các hình tượng từ tự nhiên và xã hội để định hình nên một sáng tạo nghệ thuật “giống như thật”. Bằng việc tương tác với môi trường tự nhiên và xã hội, các hình tượng nghệ thuật được sử dụng để làm nên một tác phẩm chân thật hơn hoặc siêu thực, phản ảnh cả hình ảnh hữu hình và vô hình của mẫu vật.
Nếu hiểu theo thường thức, nghệ thuật tạo hình bao gồm hội họa, điêu khắc, kiến trúc.là những loại hình sáng tạo trên không gian, cấu trúc vật thể. Một cách định nghĩa khác, nghệ thuật tạo hình là một loại hình ứng dụng nghệ thuật, sử dụng chất liệu khác nhau để sáng tạo ra một hình thể vừa tĩnh trong cấu trúc và tỉ lệ vừa động trong biểu cảm và hình tượng nghệ thuật. Xem xét vai trò của nghệ thuật tạo hình trong các hoạt động nghệ thuật, nó mang hơi thở của thời đại, là yếu tố tương trợ trong các lĩnh vực nghệ thuật khác. Khái niệm kiến trúc Người Mỹ định nghĩa “Kiến trúc là nghệ thuật và khoa học thiết kế, xây dựng các công trình hay các nhóm lớn công trình tuân thủ các tiêu chí thẩm mỹ và công năng”.
Người Pháp nói “Kiến trúc là nghệ thuật và khoa học xây dựng và trang trí các ngôi nhà”. Australia thì xác định kĩ hơn: “Kiến trúc là nghệ thuật và khoa học xây dựng, bao gồm quy hoạch, thiết kế, cấu tạo và xử lý trang trí; là chuyên môn nghề nghiệp của kiến trúc sư”. Còn ở Việt Nam, “Kiến trúc là nghệ thuật thiết kế và xây dựng các công trình, tổ chức các môi trường không gian, phục vụ cho cuộc sống và hoạt động của con người”. 6 Không giống bất kì tác phẩm nghệ thuật nào khác, tác phẩm kiến trúc được chúng ta cảm thụ từ bên trong – về mặt không gian, cũng như từ bên ngoài – về mặt hình khối.
Nó dường như biến đổi hình tượng thị giác thu nhận được từ bên ngoài. Chỉ thông qua nhân tố lắp ráp xây dựng mang tính tất yếu nội tại, nhân tố bên ngoài mới lộ ra ngoài và 5 M.Ốp-xi-an-nhi-cốp (2001), Mỹ học cơ bản và nâng cao, Nxb. Văn hóa thông tin, Hà Nội, tr. 6 Nguyễn Huy Côn, Kiến trúc và nghệ thuật kiến trúc, http://vifolac.vn/ly-luan-phe-binh/kien-truc-va- nghe-thuat-kien-truc, truy cập ngày 19/03/2017.
21 có ý nghĩa của hình thức kiến trúc. Hình thức hợp lí và có hình khối không gian của vật thể với kết cấu của nó có được những phẩm chất tạo hình, không còn là phương tiện giản đơn để đạt mục đích thực tiễn nữa và bởi vậy giá trị tương đối độc lập. 7 Nếu xem xét kiến trúc là một bộ phận của nghệ thuật tạo hình, thì đây được xem là mảng nghệ thuật mang tính vật chất, phản ánh trung thực và đầy đủ quan niệm nhân sinh quan, vũ trụ quan, đặc biệt là quan niệm thẩm mỹ của con người trong từng giai đoạn lịch sử. Kiến trúc là tổng thể văn hóa, có văn hóa vật thể và văn hóa phi vật thể.
Phần văn hóa trong kiến trúc được chiêm ngưỡng bằng thị giác và chiêm ngưỡng bằng ý thức.Trong nghệ thuật kiến trúc, các kiến trúc vật không bao giờ đứng lẻ loi, luôn biết các kết hợp với tự nhiên, lợi dụng và cải tạo tự nhiên, cùng tôn nhau trong một tổng thể phong cảnh kiến trúc. Ở bất kì công trình nào, ngay cả nhà dân, nhà cửa luôn hòa quyện với cây xanh, cứ thấp thoáng với nhau như hình với bóng, làm cho môi trường trong sạch và thoáng mát, còn tôn nhau cả về màu sắc, đường nét và hình khối. Không gian nội và ngoại thất có sự chuyển dịch dần, lấy hiên là khu điệm để gắn trong nhà với ngoài trời, vẫn thống nhất toàn cảnh mà khắc phục được những bất lợi của thời tiết. 8 Như vậy, nghệ thuật kiến trúc là một lĩnh vực nghệ thuật ứng dụng, kết hợp bởi nhiều yếu tố xã hội và chịu ảnh hưởng của môi trường tự nhiên.
Nói đến nghệ thuật là nói đến sự sáng tạo, còn nghệ thuật kiến trúc thì không chỉ cần sự sáng tạo mà còn cả sự hòa hợp với môi trường, sự hài hòa giữa vật chất và tinh thần. Nghệ thuật kiến trúc là sự kết hợp hài hòa giữa kiến trúc và nghệ thuật. Kiến trúc không tồn tại tách rời thiên nhiên và thường thống nhất với các loại hình nghệ thuật khác như hội họa, điêu khắc, nghệ thuật trang trí…Ngoài ra, hoạt động của kiến trúc phải phù hợp với nhu cầu thực tế của cộng đồng và xã hội, nên một công trình kiến trúc lại mang nét nghệ thuật công chúng, hướng đến cộng đồng nhưng đồng thời cũng có sự sáng tạo cá nhân của người kiến trúc sư.