mở đầu khiến cho tác phẩm tựa như một tiểu thuyết được hư cấu hoá về cuộc đời và hoàn cảnh sáng tác các bài thơ Nôm truyền tụng của Hồ Xuân Hương thay vì là miêu tả về tiểu sử của nữ sĩ. Bởi thế mà khi đọc Giai nhân di mặc Hoàng Xuân Hãn cho rằng: “Nguyễn Hữu Tiến đã tiểu thuyết hoá cuộc đời Hồ Xuân Hương, dựa theo một ít truyền thuyết không kiểm soát để dựng lên cuộc đời bà. 47] Việc tiểu thuyết hoá cuộc đời của nhân vật ấy được dựa trên những phương pháp nghiên cứu sưu tầm văn học của lớp nhà nho đầu thế kỷ. Hoàng Xuân Hãn cũng đã đưa ra nhận xét rằng: “Bấy giờ, nho sĩ không có phương pháp kiểm soát kiến thức của mình, không có tính nghiêm túc trong khi khảo cứu, đến đỗi có lúc lẫn điều tưởng tượng hay giả tạo thành sự thật thấy, thật nghe”.
47] Cùng với đó, Trần Thanh Mại cũng nhận định rằng: “Đông Châu Hữu Tiến với cuốn Giai nhân di mặc một cuốn sách kì dị, hư cấu hơn là sưu tầm, một truyện ký trong đó phần tiểu thuyết lấn át thô bạo cả phần 17 chính xác của tài liệu nghiên cứu. Không một chỉ dẫn nguồn gốc, không một ghi chú xuất xứ, không một bằng chứng nào có thể yên lòng người tìm tòi đến sau.” [38] Về nguồn gốc, trong Giai nhân di mặc Hồ Xuân Hương được khắc hoạ với một cuộc đời chưa có sự liền mạch và có sự ghép nối. Dưới điểm nhìn của Nguyễn Hữu Tiến, Hồ Xuân Hương được biết tới là một bậc tài nữ gặp nhân duyên trắc trở và bất đắc dĩ phải xem văn thơ bỡn cợt cùng người tri kỉ. Nguyễn Hữu Tiến đã chỉ rõ tài nữ ấy xuất hiện “sau nàng Thị Điểm và trước bà Thanh Quan và sinh sống tại phường Khán Xuân, huyện Vĩnh Thuận, Hà Nội” [42, tr.
23] Không những thế, tác giả còn đưa ra một cách lí giải sự ra đời của Hồ Xuân Hương mang đậm màu sắc dân gian khi sử dụng các yếu tố kì ảo, hoang đường. Cách lí giải về sự ra đời này của Nguyễn Hữu Tiến chưa cụ thể hoá và còn mang đậm màu sắc dân gian. Phải chăng việc khắc hoạ hình tượng nhân vật có sự ra đời kì lạ là một ngụ ý của tác giả nhằm báo hiệu sự xuất hiện của một con người tài giỏi. Bởi hầu hết trong các tác phẩm dân gian xưa, các nhân vật tài giỏi đều được khắc hoạ với sự ra đời kì lạ và với Nguyễn Hữu Tiến việc khắc hoạ hình tượng Hồ Xuân Hương cũng không phải ngoại lệ.
Về tài năng, trong Giai nhân di mặc, Nguyễn Hữu Tiến đã khắc hoạ sự tài trí, thông minh của Hồ Xuân Hương ngay từ khi còn bé. Nhưng cách nhìn nhận của tác giả vẫn còn chưa rõ nét, cụ thể và chưa được khai thác một cách triệt để. Các yếu tố tâm lý và chiều sâu tình cảm của nhân vật không được chú trọng và cái tôi mạnh mẽ, bản lĩnh của nhân vật được biểu hiện một cách mờ nhạt. Về ngoại hình, trái ngược lại với những vẻ đẹp của tài năng, dưới điểm nhìn của Nguyễn Hữu Tiến, trong Giai nhân di mặc Hồ Xuân Hương được khắc hoạ với một vẻ bề ngoài thật xấu xí với “dáng điệu thì tầm thước mà mặt thì rỗ hoa, nước da thì ngăm đen nhưng lại có mối duyên ngầm.
25] Với cách khắc hoạ này, Nguyễn Hữu Tiến đã cho chúng ta thấy được một hình tượng Hồ Xuân Hương với vẻ bề ngoài 18 không có gì nổi bật và rất bình thường nhưng cái hay và tài tình ở đây là Xuân Hương chẳng bao giờ e ngại với vẻ ngoài của mình mà nhìn nhận nó một cách thật chân thực. Hồ Xuân Hương đã tự ý thức được vẻ đẹp của bản thân mình nhưng không phải vì thế mà nàng chấp nhận lấy một người chồng không phù hợp với mình. Theo lẽ thường một người con gái khi có vẻ bề ngoài không được ưa nhìn thường sẽ ít được mọi người yêu mến, để ý và chuyện tình duyên chắc hẳn sẽ gặp nhiều gian truân nhưng với Hồ Xuân Hương thì hoàn toàn ngược lại. Khi có người đến hỏi, nàng đều từ chối và không thuận ai cả.
Có thể thấy, dưới con mắt của Nguyễn Hữu Tiến, Hồ Xuân Hương đã có những quan niệm tiến bộ và mới mẻ trong quan niệm hôn nhân, gia đình nhưng những quan niệm này còn mang yếu tố cá nhân chưa có mang tính tập thể và chưa thể hiện được rõ sự mới mẻ trong tư tưởng. Xuân Hương đã tự ý thức được hạnh phúc hôn nhân là điều quan trọng và không thể tuỳ tiện quyết định. Nếu như trong xã hội xưa, người phụ nữ thường phải sống trong những quan niệm cổ tục đó là “cha mẹ đặt đâu con ngồi đó” và phải vâng theo lời cha mẹ mới làm tròn đạo hiếu. Nhưng với Xuân Hương thì khác, nàng luôn quan niệm chuyện hôn nhân là phải “đến từ hai phía và cả hai phải tâm đầu ý hợp”.
Bản thân vốn không được xinh đẹp là một điều thiệt thòi nhưng “không thể nào chấp nhận thiệt thòi trong hạnh phúc.” Cũng bởi vì thế, nàng luôn khát khao có một hạnh phúc trọn vẹn khi “thuyền quyên là vợ, anh hùng là con mới thực là lứa đôi phận đẹp. Chẳng may số phận hẩm hiu lấy nhầm phải những người vũ phu cục kịch, thì chả hoài cành mai cho cú đậu lắm ru”. 27] Mối tình đầu tiên trong cuộc đời của Xuân Hương được khắc hoạ trong Giai nhân di mặc chính là với Tổng Cóc. Ông vốn là “người hào cường nhất trong tổng nội, biết tiếng nàng từ thuở nhỏ, nhân goá vợ sớm mới tới chực xem mặt nàng để hỏi”.
27] Nhưng nàng đã hết lần này đến lần khác từ chối mẹ bởi nàng biết rằng “những người đưa mối manh đến hỏi đã chắc đâu là người đẹp đôi phải lứa” [42, tr. Mẹ nàng thì lại rất mực yêu thương và lo lắng cho con đã đến tuổi cập kê mà 19 chưa chịu nhận mối nào. Nỗi lòng của người mẹ lại càng dâng cao vì cai tổng là người hào phú đã đôi ba lần đến hỏi, ý muốn ép tình. Nhưng Hồ Xuân Hương lại không muốn phải bị nhân duyên ép uổng để cho bận lòng mẹ lo phiền, nàng xin cam chịu là bất hiếu để được ở cạnh mẹ và sớm khuya hầu mẹ.
Nhưng cuối cùng vì mối nhân duyên ép uổng khi ông cai tổng liên tục tới hỏi xin cưới mà Xuân Hương phải chiều lòng mẹ. Có thể nói, dưới góc nhìn của Nguyễn Hữu Tiến, việc khắc hoạ Hồ Xuân Hương với một ngoại hình xấu xí lấy một ông chồng cũng có một vẻ ngoài như thế là hợp lí nhưng thực tế thì chính Hồ Xuân Hương lại chẳng chấp nhận mối tình này. Cùng với đó, chúng ta có thể thấy, khi khắc hoạ câu chuyện tình của Hồ Xuân Hương, Nguyễn Hữu Tiến không chú trọng vào miêu tả tâm lý nhân vật mà ông chỉ gợi nhắc qua một vài chi tiết. Về tính cách, trong Giai nhân di mặc, Nguyễn Hữu Tiến đã khắc hoạ Hồ Xuân Hương không chỉ là một người con hiếu thảo mà còn có phần hơi nũng nịu khi thích được yêu thương, chiều chuộng.
Đây là điểm hoàn toàn khác biệt với các tác phẩm văn học khác. Sau khi cưới Tổng Cóc về, Xuân Hương “bực mình tủi phận, giận dỗi trăm chiều khiến anh Tổng Cóc cũng không thể chiều đãi thế nào cho êm lòng. 33] Không những thế, Tổng Cóc còn là người vốn có đam mê cờ bạc mà Xuân Hương đã can gián đôi ba lần nhưng vẫn không chịu nghe vì thế mà nàng càng thêm giận dỗi, “uốn éo cứ tối đến là ních chặt buồng lại”. 33] Điều này càng khiến cho Tổng Cóc thêm tức tối và cứ đêm là đi cả đêm.
Cuối cùng, vì thói đam mê cờ bạc ấy mà đêm đến còn nằm mơ đến cuộc ăn thua và nó đã thành sự thật khi Tổng Cóc không bỏ được thú ấy mà bị thua lỗ mà phải viết giấy gán cả ruộng. Mối tình thứ hai được khắc hoạ trong Giai nhân di mặc của Hồ Xuân Hương là mối tình với quan hậu. Nhưng khi gợi nhắc đến mối tình này, Nguyễn Hữu Tiến cũng không chú trọng nhiều đến sự biến đổi của tâm lý nhân vật. Những tưởng đoạn tình cảm này sẽ được viên mãn nhưng lại một lần nữa nàng phải sống cảnh làm lẽ với số 20 phận hẩm hiu khi bị quan bà ganh tị.
Bởi thế mà Xuân Hương đã bộc lộ sự phẫn nộ và niềm cảm thông khi đề cập tới những hủ tục phong kiến khi chấp nhận chế độ đa thê. Đây là một tấn bi kịch vô cùng lớn đối với những người phụ nữ để rồi nàng phải cất lên rằng: “Chém cha cái kiếp lấy chồng chung”. Lời thơ như thấm đượm thái độ bất bình, căm giận đối với xã hội phong kiến. Từ đó, chúng ta càng thấy rõ sự mới mẻ trong quan điểm của Hồ Xuân Hương.
Trong bài viết Thơ Hồ Xuân Hương, Hoàng Hữu Yên cũng đã khẳng định rằng: “Có thể nói quan niệm của nữ sĩ về con người và hạnh phúc đã mang nhiều nét cách tân: cách tân trong cách nhìn, trong lối sống, trong quan hệ nam nữ, trong hôn nhân và gia đình của người phụ nữ thời đại. 142] Bên cạnh đó, chúng ta có thể thấy, dưới con mắt của Nguyễn Hữu Tiến, Hồ Xuân Hương còn là một người con gái có tâm hồn nhạy cảm, thích được yêu chiều, nâng niu và có khát vọng ân ái nhưng lại bị quan bà ghen tuông, chèn ép. Từ đó, Hồ Xuân Hương phải cất lên rằng: “Kẻ đắp chăn bông, kẻ lạnh lùng. Chém cha cái kiếp lấy chồng chung Năm thì mười họa hay chăng chớ Một tháng đôi lần có cũng không Cố đấm ăn xôi, xôi lại hẩm Cầm bằng làm mướn, mướn không công, Thân này ví biết dường này nhỉ Thà trước thôi đành ở vậy xong.
80] Ngoài ra, chúng ta có thể thấy, trong Giai nhân di mặc, Hồ Xuân Hương chưa có tinh thần phản kháng cao. Mặc dù bị quan bà chèn ép nhưng Xuân Hương vẫn phải chấp nhận khi phải thức khuya dậy sớm để “trông coi quét dọn cửa nhà” [39, tr. 80] Không những thế, người con gái ấy còn sẵn sàng chiều chuộng người chồng của mình khi “ngồi hầu chuốc rượu” và vâng lời quan hậu. Điều này hoàn toàn trái ngược với 21 hình tượng của Hồ Xuân Hương trong tác phẩm Trong rừng nho của Ngô Tất Tố.
Từ đó, chúng ta có thể thấy, dưới con mắt của Nguyễn Hữu Tiến, hình tượng Hồ Xuân Hương còn hiện ra rất mờ nhạt, cái tôi bản lĩnh, sự can đảm của nhân vật cũng chưa được ông khai thác một cách rõ nét.