Tổng quan nghiên cứu

Thị xã Sa Pa thuộc tỉnh Lào Cai sở hữu tổng diện tích tự nhiên 67.864 ha cùng địa hình núi cao đặc thù của dãy Hoàng Liên Sơn. Năm 2018, Sa Pa ghi nhận 2,42 triệu lượt khách du lịch, tăng 14% so với năm 2017. Đến năm 2019, địa phương tiếp tục đón khoảng 3,3 triệu lượt du khách, mang lại tổng doanh thu dịch vụ du lịch đạt 9.300 tỷ đồng, tăng trưởng 68% so với năm trước đó. Tuy nhiên, sự tăng trưởng du lịch nhanh chóng đang tạo áp lực gay gắt lên môi trường sinh thái. Khối lượng rác thải sinh hoạt phát sinh tại khu vực trung tâm thị xã năm 2020 đã lên tới 28 tấn mỗi ngày, tăng gấp hơn 5 lần so với mức 5,3 tấn mỗi ngày của năm 2014. Tình trạng này gây nguy cơ ô nhiễm nguồn nước, đất đai và suy giảm cảnh quan tại địa bàn có quy mô dân số 81.857 người.

Trước bối cảnh trên, nghiên cứu về sự tham gia của khách du lịch trong việc bảo vệ môi trường tự nhiên tại Sa Pa được triển khai nhằm phân tích thực trạng nhận thức, thái độ và hành vi thực tế của du khách nội địa. Mục tiêu trọng tâm của đề tài là chỉ ra các nhân tố xã hội học chi phối hành vi môi trường, từ đó xây dựng hệ thống giải pháp nâng cao tính chủ động của du khách. Phạm vi nghiên cứu tập trung tại thị xã Sa Pa với dữ liệu thực địa thu thập từ tháng 01 năm 2020 đến tháng 07 năm 2020. Kết quả của luận văn cung cấp luận cứ khoa học giúp chính quyền địa phương định hướng giải pháp nâng tỷ lệ tham gia bảo vệ môi trường trực tiếp của du khách lên trên 80%, đồng thời hướng đến mục tiêu giảm thiểu từ 30% đến 40% lượng rác thải nhựa tại các điểm tham quan.

Cơ sở lý thuyết và phương pháp nghiên cứu

Khung lý thuyết áp dụng

Nghiên cứu vận dụng hai hệ thống lý thuyết nền tảng của xã hội học để kiến giải hành vi của du khách:

Thứ nhất là Lý thuyết Hành động xã hội của Max Weber, được Talcott Parsons phát triển hoàn thiện. Lý thuyết tiếp cận du khách với tư cách chủ thể hành động có mục đích, bị định hướng bởi hệ giá trị, chuẩn mực và điều kiện hoàn cảnh cụ thể. Việc du khách thực hiện hay không thực hiện các hành động bảo vệ môi trường phản ánh sự tương quan giữa động cơ cá nhân và áp lực chuẩn mực xã hội tại điểm đến.

Thứ hai là Lý thuyết Tương tác biểu trưng gắn liền với George Herbert Mead và Herbert Blumer. Khung lý thuyết này khẳng định nhận thức và hành vi con người được hình thành thông qua quá trình tương tác xã hội và việc gán nghĩa cho các biểu trưng. Sự tương tác giữa khách du lịch với người dân bản địa, doanh nghiệp lữ hành và các biển báo, thông điệp môi trường sẽ kiến tạo nên khuôn mẫu ứng xử chung.

Đề tài đồng thời làm rõ 4 khái niệm công cụ cơ bản:

  • Khách du lịch: Căn cứ Luật Du lịch năm 2017, là người rời khỏi nơi cư trú thường xuyên dưới 12 tháng với mục đích tham quan, nghỉ dưỡng không nhằm mục đích kiếm tiền tại nơi đến.
  • Môi trường tự nhiên: Hệ thống các yếu tố vật lý bao gồm không khí, nguồn nước, thổ nhưỡng và hệ sinh thái đa dạng sinh học của Sa Pa.
  • Bảo vệ môi trường: Hoạt động giữ gìn, phòng ngừa tác động xấu, khắc phục ô nhiễm và cải thiện chất lượng môi trường theo Luật Bảo vệ Môi trường năm 2014.
  • Sự tham gia của khách du lịch: Biểu hiện qua hình thức đóng góp trực tiếp như dọn vệ sinh, vứt rác đúng nơi quy định và đóng góp gián tiếp thông qua tuân thủ nội quy, truyền thông thông điệp xanh.

Phương pháp nghiên cứu

Nghiên cứu áp dụng quy trình kết hợp định lượng và định tính chặt chẽ:

  • Cỡ mẫu và chọn mẫu: Khảo sát định lượng trên cỡ mẫu 250 khách du lịch nội địa từ 18 tuổi trở lên tại thị xã Sa Pa bằng phương pháp chọn mẫu ngẫu nhiên phân tầng. Cơ cấu mẫu phân bổ theo giới tính gồm 142 nam chiếm 56,8% và 108 nữ chiếm 43,2%; trải đều trên 4 nhóm độ tuổi và 5 bậc trình độ học vấn, trong đó nhóm có trình độ trên đại học chiếm 22,4% với 56 người.
  • Thu thập dữ liệu: Sử dụng bảng hỏi anket cấu trúc thu thập 250 phiếu khảo sát hợp lệ, thực hiện 20 cuộc phỏng vấn sâu du khách và 03 cuộc phỏng vấn sâu cán bộ chuyên trách thuộc Phòng Tài nguyên và Môi trường thị xã Sa Pa, kết hợp quan sát hiện trường thực tế.
  • Phân tích dữ liệu: Dữ liệu được mã hóa và xử lý bằng phần mềm SPSS để tính toán tần số, tỷ lệ phần trăm và phân tích bảng chéo. Phương pháp phân tích định lượng này được lựa chọn nhằm kiểm định khách quan mối quan hệ tương quan giữa các biến nhân khẩu học xã hội với hành vi môi trường của du khách.
  • Khung thời gian: Toàn bộ quá trình thu thập thông tin, điều tra thực địa và xử lý dữ liệu được tiến hành từ tháng 01 năm 2020 đến tháng 07 năm 2020.

Kết quả nghiên cứu và thảo luận

Những phát hiện chính

Phân tích dữ liệu khảo sát từ 250 khách du lịch tại Sa Pa mang lại 4 phát hiện thực chứng nổi bật:

Thứ nhất, mức độ hiểu biết sâu sắc về tác động của du lịch đến môi trường còn nhiều hạn chế. Có 58% du khách không nắm được hoặc nắm được rất ít về ảnh hưởng tiêu cực của hoạt động du lịch đối với môi trường tự nhiên, trong đó tỷ lệ không nắm được là 14% và nắm được ít là 44%. Tỷ lệ người nắm bắt rõ ràng chỉ chiếm 22%. Mức độ nhận thức có sự phân hóa mạnh theo học vấn: nhóm trên đại học có tỷ lệ nắm bắt từ mức bình thường đến rõ đạt 85,7%, trong khi nhóm không đi học có tới 92,5% không nắm được hoặc nắm rất ít.

Thứ hai, tồn tại khoảng cách lớn giữa nhận thức hành vi sai phạm và thái độ phản ứng xã hội. Toàn bộ 100% du khách đều nhận thức rõ các hành vi như xả rác bừa bãi, bẻ cành cây hay vứt tàn thuốc bừa bãi gây tổn hại môi trường. Dẫu vậy, khi trực tiếp chứng kiến người khác vi phạm, chỉ có 30% du khách bày tỏ thái độ bức xúc, khó chịu hoặc chủ động nhắc nhở, còn lại 70% giữ thái độ im lặng và thờ ơ.

Thứ ba, thói quen sử dụng đồ nhựa dùng một lần diễn ra phổ biến và được chấp nhận rộng rãi. Có đến 95% khách du lịch cảm thấy bình thường trước hành vi sử dụng túi nilon, ly nhựa dùng một lần trong chuyến đi, chỉ có 5% thể hiện thái độ phản đối và tìm kiếm giải pháp thay thế thân thiện môi trường.

Thứ tư, nhận thức về vai trò của truyền thông số có sự phân hóa thế hệ sâu sắc. Tỷ lệ du khách đánh giá việc chia sẻ thông tin bảo vệ môi trường lên mạng xã hội ở mức quan trọng và rất quan trọng đạt 86%. Tuy nhiên, ở nhóm tuổi từ 45 đến dưới 60 tuổi có 45,4% đánh giá hoạt động này là ít hoặc không quan trọng, tỷ lệ này ở nhóm trên 60 tuổi là 26,6%, trái ngược với nhóm 18 đến dưới 30 tuổi khi 100% đều coi trọng kênh truyền thông mạng xã hội.

Thảo luận kết quả

Thực trạng khoảng cách giữa nhận thức và hành động xuất phát từ tâm lý đi du lịch để tận hưởng, coi việc dọn dẹp thuộc trách nhiệm của đơn vị cung cấp dịch vụ. Thói quen sử dụng đồ nhựa tiện lợi đã ăn sâu vào hành vi tiêu dùng và thiếu sự sẵn có của các sản phẩm sinh học thay thế tại 571 cơ sở lưu trú trên địa bàn. So sánh với các nghiên cứu tương tự tại Phong Nha - Kẻ Bàng và Phú Thọ, nghiên cứu tại Sa Pa khẳng định ý thức cá nhân là yếu tố cốt lõi nhưng chịu sự quy định mạnh mẽ bởi môi trường tương tác nhóm và chuẩn mực tập thể.

Về phương diện trực quan hóa dữ liệu, các phát hiện này có thể được trình bày rõ nét qua biểu đồ cột chồng so sánh nhận thức theo 5 bậc học vấn và bảng phân tích chéo đa biến giữa 4 nhóm độ tuổi với mức độ sẵn sàng hành động. Cách biểu đạt này giúp nhà quản lý dễ dàng khoanh vùng các phân khúc du khách cần tập trung can thiệp truyền thông.

Đề xuất và khuyến nghị

Dựa trên kết quả khảo sát thực tế, luận văn đưa ra 4 giải pháp cụ thể nhằm thúc đẩy du khách tham gia bảo vệ môi trường tự nhiên tại Sa Pa giai đoạn 2021-2025:

  1. Đầu tư nâng cấp hệ thống hạ tầng thu gom và phân loại rác: Ủy ban nhân dân thị xã Sa Pa chủ trì, phối hợp với Phòng Tài nguyên và Môi trường lắp đặt hệ thống thùng rác phân loại tại nguồn ở 31 điểm du lịch trọng điểm như Fansipan, Bản Cát Cát, Tả Van. Thời gian triển khai từ năm 2021 đến năm 2023, đặt mục tiêu thu gom và xử lý đạt 95% lượng rác thải sinh hoạt phát sinh hàng ngày.

  2. Triển khai bộ Quy tắc ứng xử du lịch xanh tại các cơ sở kinh doanh: Hiệp hội Du lịch Lào Cai phối hợp cùng 571 cơ sở lưu trú và 275 nhà hàng trên địa bàn ký cam kết thực hiện lộ trình giảm thiểu rác thải nhựa từ năm 2022 đến năm 2024. Mục tiêu đặt ra là cắt giảm 50% sản phẩm nhựa dùng một lần, thay thế bằng vật liệu tái sử dụng và thân thiện môi trường trong phục vụ lưu trú, ăn uống.

  3. Xây dựng chiến dịch truyền thông số đa kênh theo phân khúc du khách: Trung tâm Thông tin Xúc tiến Du lịch tỉnh phối hợp Thị đoàn Sa Pa đẩy mạnh tuyên truyền thông qua màn hình LED, mã QR tại nhà ga cáp treo và mạng xã hội. Lộ trình thực hiện liên tục từ năm 2021 đến năm 2025, phấn đấu nâng tỷ lệ du khách có hiểu biết rõ ràng về môi trường du lịch từ mức 22% lên trên 75%.

  4. Tăng cường kiểm tra, giám sát và thực thi chế tài xử phạt: Công an thị xã Sa Pa phối hợp lực lượng tự quản các xã, phường thiết lập hệ thống camera giám sát và tổ tuần tra lưu động tại các danh thắng tự nhiên từ năm 2023 đến năm 2025. Hướng tới mục tiêu xử lý nghiêm 100% các vụ vi phạm xả thải bừa bãi, tạo hiệu ứng răn đe để tăng tỷ lệ du khách sẵn sàng nhắc nhở hành vi tiêu cực từ 30% lên trên 60%.

Đối tượng nên tham khảo luận văn

Nội dung và dữ liệu thực chứng của luận văn mang lại giá trị thiết thực cho 4 nhóm đối tượng:

  • Cơ quan quản lý nhà nước: Ủy ban nhân dân thị xã Sa Pa, Sở Du lịch và Sở Tài nguyên và Môi trường tỉnh Lào Cai sử dụng số liệu của 250 mẫu khảo sát để làm căn cứ hoạch định chính sách du lịch bền vững và hoàn thiện phương án quản lý chất thải rắn.
  • Doanh nghiệp kinh doanh dịch vụ du lịch: Hệ thống 571 khách sạn, nhà nghỉ và 275 nhà hàng tại địa phương tham khảo kết quả để xây dựng các sản phẩm du lịch sinh thái, tối ưu hóa quy trình phục vụ theo hướng giảm thiểu phát thải nhựa.
  • Giảng viên, nhà nghiên cứu và học viên: Các cá nhân thuộc chuyên ngành Xã hội học mã số 831 03 01, Du lịch học và Quản lý môi trường khai thác công trình như một tài liệu tham khảo phương pháp luận thực nghiệm và ứng dụng phần mềm SPSS trong nghiên cứu hành vi.
  • Tổ chức phi chính phủ và các hội nhóm bảo tồn thiên nhiên: Khai thác các phân tích về rào cản tâm lý xã hội để thiết kế các dự án can thiệp cộng đồng hiệu quả tại vùng sinh thái Vườn quốc gia Hoàng Liên.

Câu hỏi thường gặp

  1. Vì sao đề tài chọn thị xã Sa Pa làm địa bàn khảo sát hành vi bảo vệ môi trường của du khách? Sa Pa là trung tâm du lịch vùng Tây Bắc đón 3,3 triệu lượt khách năm 2019 nhưng đang phải xử lý 28 tấn rác thải mỗi ngày. Khảo sát tại đây giúp đánh giá toàn diện áp lực môi trường thực tế tại một điểm đến sinh thái có tốc độ phát triển du lịch nhanh.

  2. Trình độ học vấn tác động ra sao đến nhận thức môi trường của khách du lịch? Dữ liệu chỉ ra mối quan hệ tỷ lệ thuận rõ rệt: nhóm có trình độ trên đại học đạt tỷ lệ nhận thức từ mức bình thường đến rõ là 85,7%, trong khi nhóm không đi học có tới 92,5% ở mức không nắm được hoặc nắm được rất ít về tác động của du lịch.

  3. Tại sao có tới 95% khách du lịch cảm thấy bình thường khi sử dụng đồ nhựa dùng một lần? Nguyên nhân xuất phát từ thói quen tiện lợi trong sinh hoạt thường nhật, kết hợp với việc phần lớn cơ sở lưu trú và dịch vụ ăn uống chưa cung cấp các giải pháp bao bì sinh học thay thế đồng bộ với chi phí hợp lý.

  4. Luận văn ứng dụng những lý thuyết xã hội học cốt lõi nào? Tác giả ứng dụng Lý thuyết Hành động xã hội của Max Weber nhằm giải thích động cơ, chuẩn mực thúc đẩy hành vi của du khách, kết hợp Lý thuyết Tương tác biểu trưng của George Herbert Mead để phân tích sự ảnh hưởng của tương tác nhóm và thông điệp môi trường.

  5. Các cơ sở dịch vụ du lịch cần làm gì để thúc đẩy du khách tham gia bảo vệ môi trường? Hệ thống 571 cơ sở lưu trú cần trực tiếp tham gia ký cam kết giảm 50% sản phẩm nhựa dùng một lần trong giai đoạn 2022-2024, đồng thời chủ động hướng dẫn nội quy bảo vệ cảnh quan cho du khách ngay khi làm thủ tục nhận phòng.

Kết luận

  • Luận văn phân tích toàn diện thực trạng tham gia bảo vệ môi trường của du khách tại Sa Pa thông qua bộ dữ liệu thực nghiệm 250 mẫu khảo sát.
  • Làm rõ rào cản hành vi khi có 58% du khách chưa nắm rõ tác động môi trường và 95% vẫn chấp nhận thói quen dùng đồ nhựa một lần.
  • Chứng minh sự tác động của các biến nhân khẩu học xã hội như học vấn, độ tuổi và nghề nghiệp đến mức độ tham gia bảo tồn tự nhiên.
  • Đóng góp khung giải pháp đồng bộ kết hợp nâng cấp hạ tầng, ban hành quy tắc ứng xử xanh và tăng cường chế tài giám sát giai đoạn 2021-2025.
  • Xác định lộ trình giảm thiểu 50% rác thải nhựa và nâng tỷ lệ thu gom rác tại 31 điểm du lịch trọng điểm lên 95%.

Bảo vệ môi trường tự nhiên tại Sa Pa đòi hỏi sự chuyển biến mạnh mẽ từ nhận thức sang hành động thực chất của từng du khách. Việc thực hành du lịch xanh và có trách nhiệm chính là chìa khóa gìn giữ cảnh quan thiên nhiên nguyên vẹn cho tương lai bền vững.