Chương 1 GIỚI THIỆU CHUNG VỀ BẢO HIỂM (5 tiết) Mục tiêu của chương: Giới thiệu chung về lịch sử hình thành của bảo hiểm hàng hải trên thế giới và Việt Nam, các khái niệm cơ bản trong bảo hiểm, lợi ích của bảo hiểm, phân loại bảo hiểm, các nguyên tắc trong bảo hiểm, các loại bảo hiểm thông dụng trong hoạt động ngoại thương, cách tính tổn thất chung trong bảo hiểm hàng hải Một số câu hỏi gợi ý: Ngành bảo hiểm xuất hiện khi nào? Trách nhiệm của công ty bảo hiểm là gì? Trách nhiệm của người mua bảo hiểm là gì? Thế nào là tổn thất chung? Thế nào là tổn thất riêng? Công ty bảo hiểm sẽ bồi thường trong tổn thất chung, tổn thất riêng như thế nào? 1. Lịch sử phát triển của ngành bảo hiểm trên thế giới và Việt Nam Theo nhiều tài liệu nghiên cứu và những bằng chứng khảo cổ được cho thấy ngành bảo hiểm hàng hải có lịch sử phát triển rất lâu đời vào khoảng 3000 năm trước công nguyên và phát triển sơ khai dưới nhiều hình thức khác nhau. Từ 3000 năm trước công nguyên các thương nhân Trung Quốc đã biết chia nhỏ lô hàng để vận chuyển thành nhiều chuyến khác nhau để giảm nhẹ thiệt hại có thể xảy ra. Năm 1750 trước công nguyên, người Babylon cổ đại với việc ban hành ra bộ luật Hammurabi cho phép các thương nhân có thể vay các khoản vay để vận chuyển hàng hóa.
Người đi vay phải trả một lãi suất nhất định nếu như hàng hóa đến bến an toàn và ngược lại sẽ được miễn không phải trả khoản tiền vay cả vốn lẫn lãi nếu như hàng hóa bị thiệt hại. Đây là sự kết hợp giữa cho vay và bảo hiểm, lãi suất được xem là hình thức sơ khai của phí bảo hiểm. Tuy nhiên, số vụ tổn thất xảy ra ngày càng nhiều làm cho các nhà kinh doanh cho vay vốn cũng lâm vào thế nguy hiểm và không thể duy trì hình thức này, đòi hỏi cần có một hình thức bảo hiểm hàng hải khác phù hợp hơn. Vào năm 750 trước công nguyên, các thương nhân và các nhà làm luật ở Hy Lạp đã đưa ra một khái niệm trong ngành bảo hiểm là “tổn thất chung” (General Average) – Có nghĩa là các thương nhân, chủ tàu cùng vận chuyển hàng hóa trên cùng một chuyến tàu phải cộng đồng đóng góp vào quỹ được sử dụng để bồi hoàn cho bất kỳ thương nhân nào sở hữu các hàng hóa bị hy sinh một cách có chủ đích vì sự an toàn chung của tàu và tài sản trên tàu- Khái niệm “tổn thất chung” này vẫn còn tồn tại cho đến ngày nay.
1 Vào khoảng năm 1200 – 1300, hình thức “cho vay mạo hiểm” phát triển ở Ý, trong đó thuyền trưởng hoặc chủ tàu có thể dùng hàng hóa trên tàu như là một vật thế chấp để vay các khoảng vay với lãi suất rất cao khi hàng hóa đến bên an toàn, đây là hình thức kết hợp đầu tư và bảo hiểm. Vào giữa những năm 1300, các hợp đồng bảo hiểm độc lập, không liên quan đến các khoảng cho vay đầu tư đã xuất hiện ở Genoa, Ý; Và hợp đồng bảo hiểm hàng hải đầu tiên được tìm thấy ở nước Ý có ghi ngày 22 tháng 04 năm 1329 hiện còn lưu giữ tại Floren, Ý. Về cơ sở pháp lý thì có thể coi chiếu dụ Barcelona năm 1435 là văn bản pháp luật đầu tiên trong ngành bảo hiểm. Sau đó là sắc lệnh của Philippe de Bourgogne năm 1458, những sắc lệnh của Brugos năm 1537, Fiville năm 1552 và ở Amsterdam năm 1558.
Ngoài ra còn có sắc lệnh của Phần Lan năm 1563 liên quan đến hợp đồng bảo hiểm hàng hoá. Tuy nhiên, phải đến thế kỷ XVI – XVII cùng với sự ra đời của phương thức sản xuất Tư Bản Chủ Nghĩa thì hoạt động bảo hiểm mới phát triển rộng rãi và ngày càng đi sâu vào nhiều lĩnh vực của đời sống kinh tế – xã hội. Mở đường cho sự phát triển này là luật 1601 của Anh thời Nữ hoàng Elisabeth, sau đó là Chỉ dụ 1681 của Pháp do Colbert biên soạn và Vua Louis XIV ban hành, đó là những đạo luật mở đường cho lĩnh vực bảo hiểm hàng hải. Giữa những năm 1600 mô hình “Coffee House” trở nên phổ biến và là những trung tâm quan trọng của đời sống xã hội và kinh doanh ở Lon Don.
Các nhà bảo hiểm, thương nhân, chủ tàu và thuyền trưởng thường nhóm họp tại các quán caphe gần cảng London để gặp gỡ, thảo luận kinh doanh, trao đổi tin tức và thông tin về tàu bè. Từ khoảng năm 1650 – 1700 nước Anh trở thành quốc gia phát triển hàng đầu trong lĩnh vực hàng hải, thương mại, tài chính và bảo hiểm. Năm 1688 Lloyd’s of London được thành lập tại quán caphe của Adward Lloyd gần Trung Tâm Hối Đoái Hoàng Gia (Royal Exchange) ở bến cảng London, bên bờ sông Thames. Lloyd trở thành nơi gặp gỡ lý tưởng bậc nhất thời bấy giờ của các nhà bảo hiểm, thương nhân, chủ tàu, thuyền trưởng và các bên liên quan khác- những người mong muốn bảo hiểm và được bảo hiểm hàng hóa hay tàu thuyền ….Lloyd’s of London (không phải là công ty bảo hiểm) đã trở thành thị trường lớn nhất thế giới về bảo hiểm, đặc biệt là bảo hiểm hàng hải trong giai đoạn này.
Trong trận hải chiến kéo dài 9 năm ở Lagos (Battle of lagos), năm 1693 hơn 100 thương nhân Anh và đoàn tàu hộ tống đã bị Pháp bắt giữ hay phá hủy ở Vịnh Lagos. Rất nhiều nhà bảo hiểm hàng hải ở London đã bị phá sản. Năm 1720, bộ luật Bubble Act of 1720 được thông qua cấm việc thành lập các công ty cổ phần không có sự cho phép của Hiến Chương Hoàng Gia (Royal Charter). Kết quả là chỉ có The Royal Exchange Assurance Corporation và The London Assurance Corporation có hiến chương.
Bộ luật này được bãi bỏ năm 1825. Năm 1864 quy tắc York- Antwerp được soạn thảo và ban hành với các khái niệm về “tổn thất chung” và tập quán phân chia tổn thất chung. 2 Năm 1906, Bộ Luật Bảo Hiểm Hàng Hải Anh (The English Marine Insurance Act) được thông qua ngày 21/12/1906 – Bộ Luật có ý nghĩa rất lớn cho ngành bảo hiểm hàng hải thế giới. Năm 1924 Quy tắc Hague được ban hành xác định quyền và trách nhiệm của người vận chuyển.
Năm 1963 Hiệp hội các nhà bảo hiểm London (Institute of London Underwriters – ILU) tạo lập bộ điều kiện bảo hiểm hàng hóa ICC1963 Năm 1982 Hiệp hội các nhà bảo hiểm London (Institute of London Underwriters – ILU) đã cập nhật bộ điều kiện bảo hiểm ICC1963 thành ICC1982. Năm 2009 Hiệp hội các nhà bảo hiểm London (Institute of London Underwriters – ILU) đã cho ra đời bộ điều kiện bảo hiểm hàng hóa ICC2009 nhằm thích ứng hơn với điều kiện kinh doanh mới của thời đại. Năm 2015 Bộ Luật Bảo Hiểm 2015 (The Insurance Act 2015) do chính phủ Anh ban hành và có hiệu lực được áp dụng cho các hợp đồng thương mại bảo hiểm và các hình thức khác của hợp đồng bảo hiểm, được xem là “cải cách lớn nhất đối với luật hợp đồng bảo hiểm trong hơn một thế kỷ”. Ở Việt Nam từ những năm 1880 có các hội bảo hiểm ngoại quốc như hội bảo hiểm Anh, Pháp, Thụy sĩ, Hoa kỳ… đã để ý đến Đông Dương.
Các hội bảo hiểm ngoại quốc đặt văn phòng đại diện tại Việt Nam nhằm mua bán và khai thác thị trường bảo hiểm tại đây. Vào năm 1926, Chi nhánh đầu tiên là của Công ty Franco- Asietique được thành lập. Đến năm 1929 mới có công ty bảo hiểm của Việt Nam đặt trụ sở tại Sài Gòn, đó là Việt Nam Bảo hiểm Công ty, nhưng chỉ hoạt động về bảo hiểm xe ô tô. Từ năm 1952 về sau, hoạt động bảo hiểm mới được mở rộng dưới những hình thức phong phú với sự hoạt động của nhiều công ty bảo hiểm trong nước và ngoại quốc.
Ở miền bắc, ngày 15/01/1965 Công ty Bảo hiểm Việt Nam (gọi tắt là Bảo Việt) mới chính thức đi vào hoạt động. Trong những năm đầu, Bảo Việt chỉ tiến hành các nghiệp vụ về hàng hải như bảo hiểm hàng hóa xuất nhập khẩu, bảo hiểm tàu viễn dương…. Thời kỳ đầu, nhà nước giao cho một công ty chuyên môn trực thuộc Bộ Tài Chính kinh doanh bảo hiểm đó là công ty Bảo Hiểm Việt Nam nay là Tổng công ty Bảo hiểm Việt Nam (gọi tắt là Bảo Việt). Công ty Bảo Hiểm Việt Nam được thành lập ngày 17/12/1964 theo Quyết định số 179/CP và chính thức đi vào hoạt động ngày 15/1/1965.
Trước năm 1964 Bảo Việt chỉ làm đại lý bảo hiểm hàng hoá xuất nhập khẩu cho công ty Bảo Hiểm Nhân Dân Trung Quốc trong trường hợp mua theo giá FOB, C&F và bán theo giá CIF với mục đích là học hỏi kinh nghiệm. Năm 1965 khi Bảo Việt đi vào hoạt động, Bộ Tài Chính đã ban hành Quy Tắc Chung về Bảo Hiểm Hàng Hoá Vận Chuyển Bằng Đường Biển. Gần đây, để phù hợp với sự phát triển thương mại và ngành hàng hải của đất nước, Bộ Tài Chính đã ban hành quy tắc chung mới - Quy Tắc Chung 1990 (QTC-1990) cùng với Luật Hàng Hải Việt Nam. Quy tắc chung này là cơ sở pháp lý chủ yếu điều chỉnh các vấn đề về bảo hiểm hàng hoá xuất nhập khẩu vận chuyển bằng đường biển.
3 Trong bối cảnh nền kinh tế Việt Nam đang có những bước phát triển mạnh mẽ, xuất phát từ yêu cầu bảo đảm cho nền kinh tế phát triển ổn định thu hút vốn đầu tư nước ngoài thì việc đa dạng hoá các loại hình kinh doanh bảo hiểm là một đòi hỏi thiết thực. Để đáp ứng yêu cầu cấp bách trên, Nghị định 100/CP của chính phủ về hoạt động kinh doanh bảo hiểm đã được ban hành ngày 18/12/1993 đã tạo điều kiện cho nhiều công ty bảo hiểm ra đời và phát triển. Với sự ra đời của Luật Kinh Doanh Bảo Hiểm năm 2000 của Việt Nam và Luật Sửa Đổi Bổ Sung Một Số Điều của Luật Kinh Doanh Bảo Hiểm (2010) đã từng bước kiện toàn hệ thống pháp lý cho ngành kinh doanh bảo hiểm tại Việt Nam, tạo điều kiện cho hoạt động kinh doanh bảo hiểm nói chung và bảo hiểm hàng hải nói riêng được phát triển mạnh mẽ đáp ứng nhu cầu của nền kinh tế- xã hội. Các khái niệm cơ bản trong hoạt động kinh doanh bảo hiểm Rủi ro: Theo giáo trình Vận Tải và Bảo Hiểm Trong Ngoại Thương của TS.
Trịnh Thị Thu Hương “rủi ro là những tai họa, tai nạn, sự cố bất ngờ, ngẫu nhiên sảy ra gây thiệt hại về người và tài sản” – là những sự cố bất ngờ, không chắc chắn sảy ra nhưng khi sảy ra lại gây nên những thiệt hại và tổn thất rất lớn.