lời mở đầu cuốn sách dạy LV của mình đã băn khoăn: Phải làm sao cho bạn đọc hiểu rằng: "Bài việt văn là "sự tập đại thành" của các môn học" {65,3]- Nói sự tập đại thành ấy là tác giả muốn nói tới khả năng tổng hợp kiến thức trong bài LV của HS. Những kiến thức không phải chỉ của môn văn (kiến thức về giảng văn, văn học sử, LLVH, tiếng Việt) mà còn là kiến thức trên nhiều phương diện: Vốn sống, vốn văn hoa, trình độ chính trị, năng lực tư duy và cả những tâm tư, tình cảm, nguyện vọng, ước mơ của HS cũng được tỏ bày trên từng trang viết. LV được thực hiện như là một "cách rèn luyện tính tình, tư cách, đạo đức" [4]. Bài LV có thể nói là "chỗ dựa chính yếu (nếu không muốn nói là duy nhất) để đánh giá năng lực văn học của HS" [23].
Cũng qua bài LV vốn "kiến thức chết" cũng trở thành "kiến thức sống", hiểu biết tản mạn, có khi "hỗn loạn" được "phạm trù hoa" được chuyển hoa về chất. Bài LV là cơ hội để HS phát huy hết tài năng sáng tạo của mình. Những hiểu biết về lý thuyết "lao động LV" được có dịp thực hành, khả năng tư duy, óc liên tưởng, tưởng tượng, huy động, tái hiện kiến thức được khơi dậy. HS có điều kiện thẻ hiện mình một cách rõ nhất.
Đồng thời, qua bài LV, HS có thể tự kiểm tra, đánh giá được khả năng văn học của mình để có động lực, phương hướng rèn luyện, học tập phù hợp. Đồng chí Phạm Vãn Đồng đã từng căn dặn: "Dạy LV tức là dạy phát hiện con người của mình, thấy rõ nó và từ đó có thể cải tạo nó". Đó là lời căn dặn xuất phát từ sự hiểu rõ đặc trưng của hoạt động LV. Có thể nói, hoạt động LV giúp HS lớn lao hơn trên nhiều phương diện.
Về vị trí, vai trò của phân môn LV, ai trong chúng ta (nhất là những người trực tiếp tham gia giảng dạy văn học) đều có thể khẳng định được. Nhưng trên thực tế, việc dành cho phân môn này những quan tâm ưu ái cần thiết thì chưa có. Từ sau buổi nói chuyện của đồng chí Phạm Vãn Đồng với các cơ quan của Bộ cùng các cán bộ nghiên cứu CCGD, các cán bộ biên soạn chương trình các môn học của nhà trường phổ thong ngày 8 tháng 9 năm 1973, một phong trào đổi mới về phương pháp dạy 17 học văn (trong đó có phân môn LV được dấy lên và lan rộng). Lúc đầu ở một số trường có tên tuổi như Bắc Lý, sau đó lan rộng ra các trường, vùng, miền tạo nên một "hiện tượng" trong nhà trường ở những thập kỷ 70 thế kỷ XX.
Song kết quả thu được cũng thật khiêm tốn. Mười năm sau CCGD, mặc dù nhận thức về phân môn LV có nhiều thay đổi nhưng nhìn chung phân môn này vẫn chưa được đầu tư thoa đáng cả về tâm lực lẫn thời gian. Việc dạy và học phân môn LV trong nhà trường còn gặp nhiều khó khăn. GV chán dạy, HS chán học.
"Có thể khẳng định mà không ngần ngại rằng, phân mồn LV là phân môn mà GV ngại ngùng và kém hứng thú, HS chán nản uể oải khi lên lóp". [23] Thực trạng giờ LV: GV cố thuyết trình cho xong nội dung lý thuyết, bài tập thực hành ít được chú trọng. HS, trong khi lý thuyết thì chưa nắm vững, bài tập lại nhiều gây ra tâm lý hoảng loạn, sợ hãi, giờ LV vì thế mà không đạt hiệu quả như mong muốn. Qua quýt, đối phó là việc làm thường xuyên của các em khi thời hạn nộp bài không còn nữa.
"LV lẽ ra là chuyện hứng thú sáng tạo cá nhân, là chuyện tỏ bày quan điểm tình cảm của mình" thì lại bị HS cho là "món nợ" [38,287]. Kết quả khảo sát chất lượng ngữ văn 1981 - 1982 của Sở giáo dục Hà Nội cho thấy: trong số897 bài LV có đến 90 8% làm theo mẫu, trong số này 38% chép bài mà không hiểu gì. Con số đó nói lên được tình trạng học và làm bài L V của HS trong trường phổ thông là rất đáng lo ngại. Có thể, những thông tin từ cuộc khảo sát trên đã quá cũ về mặt thòi gian nhưng về cơ bản, nó vẫn còn nguyên giá trị.
Bởi, suốt từ đó đến nay, đã gần hai thập kỷ mà chưa có một ai dám khẳng định tình hình học và làm bài LV của HS đã khắc phục được những hạn chế nêu trên. Xuất phát từ thực tế đó, chọn đề tài "Hướng dẫn HS lớp 11 vận dụng kiến thức LLVH vào bài LV" người viết nhằm ủng hộ phong trào đổi mới phương pháp đang được khuyến khích, lan truyền rộng rãi trong nhà trường phổ thông, khẳng định tính sáng tạo và khả năng, năng lực văn học của HS lứa tuổi PTTH. Để có thể đề xuất được những biện pháp mới phù hợp với trình độ giảng dạy của GV, mức độ tiếp nhận của HS đồng thời đáp ứng được nguyên vọng, mong muốn của các em, chúng tôi tiến hành khảo sát một cách nghiêm túc thực trạng dạy và học phân môn này của GV và HS lớp 11 PTTH hiện nay (đặc biệt là tình hình vận dụng LLVH vào bài LV trong quá trình giảng dạy và học tập của GV và HS lớp 11 PTTH).KHẢO SÁT TÌNH HÌNH DẠY VÀ HỌC PHÂN MÔN LV CỦA GV VÀ HS LỚP 11 PTTH HIỆN NAY 1.Mục đích khảo sát Về phía GV: Khảo sát để nắm được tình hình giảng dạy phân môn LV ở trường PTTH hiện nay ở những điểm sau: - Xem GV có hứng thú dạy phân môn LV? - Những khó khăn khúc mắc GV gặp phải khi tiến hành giảng dạy? - Việc dạy LV trong mối quan hệ với các phân môn khác được GV thực hiện như thế nào? - Việc hướng dẫn HS vận dụng kiến thức LLVH vào bài LV ra sao? Về phía HS: Khảo sát để nắm tình hình học tập phân môn LV của HS ở những điểm sau: - Xem các em có hứng thú học phân môn LV? - Có biết cách làm một bài văn nghị luận văn học? - Khả năng vận dụng LLVH vào bài LV của HS như thế nào? - Những điều khúc mắc nhất các em gặp phải? Nguyện vọng của các em để có thể học tốt môn văn và vận dụng được kiến thức LLVH vào bài LV.Đối tượng khảo sát Tính ứng dụng của đề tài là áp dựng cho việc dạy học phân môn LV của HS lớp 11 PTTH đại trà. Do vậy, chúng tôi tiến hành khảo sát GV và HS ở 4 trường: PTTH Nguyễn Tất Thành - Hà Nội, PTTH Hà Bắc, PTTH Cẩm Giàng - Hải Dương và PTTH Hoài Đức A - Hà Tây.Nội dung khảo sát Mục đích của đề tài là đưa ra một số biện pháp thích hợp để hướng dẫn HS lớp 11 PTTH vận dụng kiến thức LLVH đã học vào việc sản sinh một văn bản viết - Bài LV theo yêu cầu đối vái HS lốp 11 PTTH.
Do vậy, chúng tôi tiến hành khảo sát theo những nội dung sau: 19 Phần dành cho GV Câu hỏi: 1. Anh (chị) có hứng thủ khi dạy phân môn LV không? lý do? 2.Theo anh (chị) kiến thức LLVH có ảnh hưởng gì đến bài ly của HS? 3.Anh (chị) thấy có cần thiết phải hướng dẫn HS vận dụng kiến thức LLVH vào bài LV không ? (nếu có) thì nên hướng dân như thế nào? 4.Chấm bài bài LV của HS anh (chị) thấy những lỗi nào về kiến thức LLVH mà HS hay mắc phải? 5.Ý kiến của Anh (chị) về nhận xét: "kiến thức LLVH - Điều kiện quan trọng góp phần nâng cao chất lượng LY của HS "? Ngoài việc khảo sát thông qua những câu hỏi trên, chúng tôi còn tiến hành dự một số giờ LV của GV trên lớp, kết hợp với việc xem xét một số giáo án của GV trực tiếp giảng dạy. Phần dành cho HS Câu hỏi: 1. Qua quá trình học tập môn vãn nói chung và phân môn LLVH nói riêng, em hiểu LLVH là gì? 2.Hãy kể tên những đơn vị kiến thức LLVH em đã được học hoặc cố dịp tiếp xúc? 3.Xét riêng trong chương trình LLVH lớp 11, em đã được học những đơn vị kiến thức LLVH nào? 4.Em có bao giờ vận dụng kiến thức LLVH vào bài LV không? 5.Nếu vận dụng LLVH vào bài LV, em thường vận dụng trong trường hợp nào? Nhằm mục đích gì? 6.Theo em, GV có cần thiết phải hướng dẫn HS vận dụng kiến thức LLVH vào bài LV không? (nếu cố) thì phải hướng dẫn như thế nào để HS vận dụng cố hiệu quả? 7.Theo em, kiến thức trong bài LV là của phân môn nào (văn học sử, LLVH, giảng văn, tiếng Việt).Theo em, trong bài LV kiến thức LLVH có vai trò gì? 20 9.Em có thích được học và làm bài LV không? tại sao? Ngoài những câu hỏi nêu trên chúng tôi còn tiến hành khảo sát tình hình vận dụng những kiến thức LLVH vào bài LV của HS thông qua bài viết văn trong năm của HS (bài kiểm tra chất lượng học kỳ I, bài kiểm tra chất lượng học kỳ II) và một bài viết ngắn với đề bài chúng tôi ra như sau: Đề bài: Em hãy phân tích hình ảnh nhân vật "li khách" trong đoạn thơ sau: ".Người đi? ừ nhỉ, người đi thực! Mẹ thà coi như chiếc lá bay, Chị thà coi như là hạt bụi Em thà coi như hơi rượu say." “Tống biệt hành " - Thâm Tâm Vói những tiêu chí khảo sát như sau: a.
Biết đi từ quan hệ chỉnh thể tác phẩm để phân tích, đánh giá tâm trạng "li khách" (người ra đi). Diễn xuôi đoạn thơ, không có đánh giá nhận xét. Phân tích đoạn thơ độc lập tách khỏi quan hệ chỉnh thể tác phẩm. Không biết làm bài.Phương pháp khảo sát Mong muốn của chúng tôi qua phần khảo sát này là làm sao thu được một kết quả khảo sát đúng với tình hình giảng dạy và học tập phân môn LV của GV và HS lớp 11 PTTH hiên nay (nhấn mạnh vào việc ứng dụng LLVH vào giảng dạy và học tập).
Vì thế, để phát huy được tính ưu việt của các hình thức khảo sát, phương pháp chúng tôi chọn là: - Phỏng vấn trực tiếp GV và HS các trường khảo sát. - Sử dụng phiếu trắc nghiệm. - Xem chất lượng bài viết của HS trong năm và chất lượng bài viết của HS qua bài LV ngắn (thời gian 30') do chúng tôi trực tiếp ra đề, quản lý HS làm bài và chấm.Kết quả khảo sát 22 Ghi chú: Tiêu chí a: Biết đi từ quan hệ chỉnh thể tác phẩm đề phân tích hình ảnh "li khách" Tiêu chí b: Diễn xuôi đoạn thơ, không đánh giá nhận xét. Tiêu chí c: Phân tích đoạn thơ độc lập tách khỏi quan hệ chỉnh thể tác phẩm.