TÀI LIỆU HƯỚNG DẪN HOẠT ĐỘNG TRẢI NGHIỆM CHO HỌC SINH LỚP 1

Tổng quan về giáo trình

Tài liệu Hướng Dẫn Hoạt Động Trải Nghiệm Cho Học Sinh Lớp 1 (Sách giáo viên Hoạt động trải nghiệm 1) do PGS.TS. Nguyễn Dục Quang đảm nhiệm vai trò Tổng Chủ biên kiêm Chủ biên, cùng nhóm tác giả Nguyễn Thị Thu Hằng, Phạm Quang Tiệp và Ngô Quang Quế biên soạn, được xuất bản bởi Nhà xuất bản Đại học Sư phạm Thành phố Hồ Chí Minh. Tài liệu được thiết kế bám sát khung Chương trình Giáo dục phổ thông 2018 (ban hành kèm theo Thông tư số 32/2018/TT-BGDĐT của Bộ Giáo dục và Đào tạo), phục vụ trực tiếp cho hoạt động giáo dục bắt buộc lần đầu tiên được triển khai độc lập trong chương trình giáo dục tiểu học tại Việt Nam.

                  CHƯƠNG TRÌNH GDPT 2018 (Thông tư 32/2018/TT-BGDĐT)
     CÁC MÔN HỌC CHUYÊN BIỆT                        HOẠT ĐỘNG TRẢI NGHIỆM (Bắt buộc)
  (Toán, Tiếng Việt, Tự nhiên & Xã hội...)           (3 tiết/tuần = 105 tiết/năm học)
                 SÁCH GIÁO VIÊN HOẠT ĐỘNG TRẢI NGHIỆM 1
PHẦN 1: CƠ SỞ KHOA HỌC & LÝ LUẬN                         PHẦN 2: THIẾT KẾ HOẠT ĐỘNG CHI TIẾT
- Mục tiêu cấp học & yêu cầu cần đạt                      - Cấu trúc theo tiến trình 35 tuần
- Bảng ma trận chỉ báo năng lực đặc thù                   - 3 hình thức tổ chức tích hợp:
- 3 phương thức tổ chức hoạt động                            + Sinh hoạt dưới cờ (Đầu tuần)
- Quy trình đánh giá năng lực đa chiều                       + HĐGD theo chủ đề (Trong tuần)
                                                             + Sinh hoạt lớp (Cuối tuần)

Về vị trí đào tạo, Hoạt động trải nghiệm đóng vai trò là hoạt động giáo dục bổ trợ, tích hợp và kết nối các lĩnh vực học tập trên lớp, tạo môi trường cho học sinh lớp 1 chuyển hóa kiến thức thành hành vi, thái độ và cảm xúc thực tiễn. Mục tiêu học tập cốt lõi của tài liệu là định hướng cho học sinh bước đầu làm quen với môi trường tiểu học, hình thành các thói quen sinh hoạt tích cực, nền nếp tự phục vụ, kỹ năng giao tiếp ứng xử chuẩn mực, khả năng hợp tác nhóm và giải quyết vấn đề cơ bản.

Về mặt cấu trúc, cuốn sách được chia làm hai phần chính:

  • Phần thứ nhất: Trình bày hệ thống cơ sở lý luận, mục tiêu giáo dục, bảng chuẩn yêu cầu cần đạt về phẩm chất và năng lực đặc thù, các nguyên tắc sư phạm và quy trình đánh giá kết quả hoạt động.
  • Phần thứ hai: Cung cấp hệ thống giáo án thực hành chi tiết theo từng tuần học. Mỗi tuần được thiết kế đồng bộ theo mô hình 3 tiết học liên hoàn: Sinh hoạt dưới cờ, Hoạt động giáo dục theo chủ đề và Sinh hoạt lớp.

Điểm đặc sắc của tài liệu là việc hiện thực hóa các quan điểm giáo dục hiện đại gồm "Lấy học sinh làm trung tâm", "Chương trình mở" và "Dạy học tích hợp", cung cấp hệ thống gợi ý sư phạm linh hoạt để giáo viên chủ động điều chỉnh phù hợp với điều kiện thực tế của từng nhà trường và địa phương.

Nội dung kiến thức cốt lõi

Các chương/chủ đề chính

Cấu trúc nội dung của tài liệu được phân định thành hai hợp phần bổ trợ chặt chẽ:

Phần thứ nhất: Một số vấn đề chung về tổ chức hoạt động trải nghiệm cho học sinh lớp 1

Tập trung làm rõ mục tiêu giáo dục cấp tiểu học, cụ thể hóa các yêu cầu cần đạt của Thông tư 32/2018/TT-BGDĐT thành các chỉ báo hành vi có thể quan sát và đo lường được. Phần này hướng dẫn phương pháp tiếp cận kênh hình và kênh chữ, các phương thức tổ chức hoạt động đặc thù và kỹ thuật đánh giá sự tiến bộ của học sinh.

Phần thứ hai: Gợi ý thực hiện các hoạt động trải nghiệm cụ thể

Triển khai hệ thống chủ đề hoạt động trải nghiệm theo tuần. Dữ liệu văn bản thể hiện chi tiết 3 chủ đề trọng điểm giai đoạn đầu năm học:

  • Chủ đề 1: Trường tiểu học của em (Từ tuần 1 đến tuần 4):

    • Tuần 1 (Trường tiểu học của em): Thiết lập nền nếp tiết Chào cờ; tổ chức tham quan khuôn viên trường học (phòng học, phòng chức năng, thư viện, vườn trường); triển khai trò chơi vận động "Cùng về đích"; hoạt động giới thiệu bản thân trong giờ Sinh hoạt lớp.
    • Tuần 2 (Làm quen với bạn mới): Phát động phong trào "Đôi bạn cùng tiến"; tổ chức trò chơi "Giới thiệu và làm quen", "Tìm bạn cùng sở thích"; sinh hoạt văn nghệ hát về tình bạn (Chào người bạn mới đến, Tình bạn tuổi thơ, Tình bạn).
    • Tuần 3 (Một ngày ở trường): Triển khai mô hình "Cổng trường an toàn giao thông"; tổ chức trò chơi tập thể "Kết bạn"; hình thành các thao tác tự phục vụ (dọn đồ ăn, gấp chăn gối sau giờ ngủ trưa, nhặt rác sân trường, xếp ghế chào cờ).
    • Tuần 4 (An toàn khi vui chơi): Tích hợp hoạt động trải nghiệm lễ hội Tết Trung thu (rước đèn, bày mâm cỗ); nhận diện hành vi an toàn và không an toàn qua tranh ảnh; thực hành lập bảng cam kết "Vui chơi an toàn".

  • Chủ đề 2: Em là ai? (Từ tuần 5 đến tuần 8):

    • Tuần 5 (Ai cũng có điểm đáng yêu): Phát động phong trào "Tìm kiếm tài năng nhí"; hướng dẫn học sinh mô tả đặc điểm ngoại hình, tính cách và sở thích cá nhân; trò chơi nhận diện "Đoán tên bạn"; tổ chức sân chơi thể hiện năng khiếu trong giờ Sinh hoạt lớp.
    • Tuần 6 (Em là người lịch sự): Phát động phong trào "Nói lời hay ý đẹp"; thực hành trò chơi phản xạ "Làm người lịch sự"; giải quyết tình huống giao tiếp thông qua đóng vai (xếp hàng không chen lấn, xin lỗi khi va chạm, cảm ơn khi nhận giúp đỡ).
    • Tuần 7 (Tự chăm sóc bản thân): Xây dựng nền nếp học tập và sinh hoạt; thực hành kỹ năng chỉnh trang đầu tóc, trang phục, giày dép sạch sẽ, phù hợp thời tiết; liên hệ việc tự giác vệ sinh cá nhân tại nhà.
    • Tuần 8 (Em yêu thương người thân): Đánh giá nền nếp chuyên cần; đóng vai xử lý tình huống thể hiện sự quan tâm, giúp đỡ người thân trong gia đình (rót nước mời bố mẹ, quét nhà giúp mẹ, chăm sóc khi người thân bị mệt); tổng kết và đánh giá chủ đề.

  • Chủ đề 3: Thầy cô của em (Từ tuần 9 đến tuần 12):

    • Tuần 9 (Thầy cô của em): Phát động hội diễn văn nghệ chào mừng ngày Nhà giáo Việt Nam 20-11; rèn luyện kỹ năng chào hỏi lễ phép khi gặp thầy cô; chia sẻ kỷ niệm và hát các bài hát ca ngợi công ơn thầy cô.
    • Tuần 10 (Lớp học sạch, đẹp): Phát động phong trào thi đua giữ gìn trường, lớp sạch đẹp; phân công lao động nhóm (quét phòng học, lau bảng, lau cửa kính, lau bàn ghế, sắp xếp góc giày dép, mũ nón).
    • Tuần 11 (Giờ học, giờ chơi): Tham gia hội diễn văn nghệ 20-11; đóng vai xử lý tình huống phân biệt hành vi nên làm và không nên làm trong giờ học/giờ chơi; trò chơi nhận thức thời gian "Giờ nào việc nấy"; làm sản phẩm thủ công tặng thầy cô.
    • Tuần 12 (Biết ơn thầy cô): Tổ chức triển lãm "Cây tri ân" theo kỹ thuật phòng tranh; thực hành tự làm thiệp chúc mừng, viết lời tri ân và tặng thầy cô trong giờ nghỉ giải lao.
                               TIẾN TRÌNH TUYẾN TÍNH 12 TUẦN ĐẦU
Tuần 1-4: TRƯỜNG TIỂU HỌC CỦA EM    Tuần 5-8: EM LÀ AI?             Tuần 9-12: THẦY CÔ CỦA EM

Logic phát triển nội dung đi theo mô hình đồng tâm mở rộng: khởi đầu từ việc thích ứng với môi trường không gian trường học mới (Tuần 1-4), định vị và hoàn thiện bản thân trong các mối quan hệ gia đình - cá nhân (Tuần 5-8), mở rộng sang các mối quan hệ xã hội học đường với thầy cô giáo và tập thể lớp (Tuần 9-12).

Kiến thức nền tảng được xây dựng

Tài liệu xây dựng hệ thống tri thức dựa trên ma trận năng lực đặc thù và 3 mạch nội dung cơ bản của Chương trình Hoạt động trải nghiệm cấp Tiểu học:

                      MA TRẬN NĂNG LỰC ĐẶC THÙ TRONG GIÁO TRÌNH
  • Mạch hoạt động hướng vào bản thân: Hình thành kỹ năng khám phá thể chất, cảm xúc; rèn luyện thói quen tự chăm sóc, vệ sinh cá nhân và ý thức tự bảo vệ an toàn khi sinh hoạt, vui chơi.
  • Mạch hoạt động hướng đến xã hội: Xây dựng mối quan hệ giao tiếp thân thiện với bạn bè, thầy cô; rèn luyện sự lễ phép, lịch sự trong giao tiếp; thực hiện trách nhiệm chăm sóc gia đình, sắp xếp nhà cửa gọn gàng và tham gia các phong tràu Sao Nhi đồng.
  • Mạch hoạt động hướng đến tự nhiên: Nhận biết cảnh quan thiên nhiên nơi sinh sống, hình thành ý thức và thực hiện các hành động bảo vệ môi trường trường học, gia đình và khu vực công cộng luôn sạch, đẹp.

Kỹ năng phát triển

Giáo trình tập trung hình thành và rèn luyện các nhóm kỹ năng thực hành hành vi sau:

Nhóm kỹ năng Biểu hiện hành vi cụ thể trong giáo trình
Kỹ năng tự phục vụ và tự quản Tự chỉnh trang quần áo, đầu tóc gọn gàng; kê xếp bàn ghế; tự chuẩn bị đồ dùng học tập; dọn khay ăn và gấp chăn gối sau giờ ngủ trưa; tuân thủ thời gian biểu "giờ nào việc nấy".
Kỹ năng giao tiếp và ứng xử Sử dụng câu từ lịch sự (có từ "Mời", "Cảm ơn", "Xin lỗi"); lắng nghe và tôn trọng sự khác biệt của bạn bè; chào hỏi thầy cô lễ phép; biết nói lời yêu thương với người thân.
Kỹ năng hợp tác và làm việc nhóm Tham gia các trò chơi vận động phối hợp (Cùng về đích, Kết bạn); phân công lao động trực nhật lớp học; thảo luận nhóm đôi, nhóm bốn để giải quyết tình huống giả định.
Kỹ năng tự bảo vệ và phòng ngừa rủi ro Nhận diện các khu vực và hành vi nguy hiểm khi vui chơi (không đuổi bắt ở lòng đường/vỉa hè, không chạy nhảy quá nhanh); chấp hành an toàn giao thông tại cổng trường; sử dụng an toàn dụng cụ lao động gia đình.
Kỹ năng tự đánh giá và phản hồi Sử dụng biểu tượng cảm xúc (mặt cười $\odot$, mặt mếu $\odot$) để tự lượng giá hành vi; tham gia đánh giá đồng đẳng qua quan sát bạn bè; chia sẻ cảm xúc cá nhân trước tập thể.

Phương pháp giảng dạy và học tập

Tài liệu định hướng quy trình tổ chức dạy học theo 3 phương thức sư phạm đặc thù:

                         3 PHƯƠNG THỨC TỔ CHỨC HOẠT ĐỘNG
  1. Phương thức khám phá: Tổ chức cho học sinh tiếp cận thực tế thông qua các chuyến tham quan trực tiếp khuôn viên trường học, quan sát tranh ảnh trực quan để nhận diện các hiện tượng, bối cảnh đời sống.
  2. Phương thức thể nghiệm, tương tác: Sử dụng các trò chơi tập thể (Bịt mắt bắt dê, Thả đỉa ba ba, Chuyền bóng), phương pháp đóng vai xử lý tình huống giả định (tình huống chen ngang khi xếp hàng, tình huống va chạm gây ngã bạn, tình huống giúp đỡ bố mẹ khi mệt) và hoạt động giao lưu văn nghệ, kể chuyện.
  3. Phương thức cống hiến: Hướng dẫn học sinh tham gia các hoạt động lao động công ích phù hợp lứa tuổi như trực nhật lớp học, nhặt rác sân trường, chăm sóc bồn hoa, tham gia phong trào thi đua chào mừng ngày 20-11.
                      MÔ HÌNH VẬN HÀNH 3 TIẾT HỌC HẰNG TUẦN

Về quy trình đánh giá kết quả, tài liệu thiết lập quy chuẩn đánh giá năng lực đa chiều dựa trên các nguyên tắc:

                            SƠ ĐỒ NGUỒN CỨ LIỆU ĐÁNH GIÁ
           GIÁO VIÊN CHỦ NHIỆM      HỌC SINH TỰ ĐÁNH GIÁ     ĐÁNH GIÁ ĐỒNG ĐẲNG
           (Quan sát trực tiếp)    (Phiếu / Mặt cảm xúc)    (Nhận xét nhóm bạn)
                            CHA MẸ HỌC SINH & CỘNG ĐỒNG
                           (Nhận xét hành vi tại gia đình)
                     TỔNG HỢP VÀO HỒ SƠ HỌC TẬP CỦA HỌC SINH
  • Chủ thể đánh giá: Kết hợp đánh giá của giáo viên chủ nhiệm với sự tự đánh giá của bản thân học sinh, đánh giá đồng đẳng giữa các bạn trong lớp, nhận xét của cha mẹ học sinh và cộng đồng.
  • Cứ liệu đánh giá: Thông tin thu thập từ việc quan sát thái độ tham gia hoạt động, tần suất tham gia, mức độ hoàn thành nhiệm vụ và các sản phẩm cụ thể (bưu thiếp, tranh vẽ, bảng cam kết) được lưu trữ trong hồ sơ hoạt động của học sinh.

Điểm nổi bật và cập nhật

  • Thể chế hóa chương trình giáo dục mới: Tài liệu được xây dựng hoàn toàn mới nhằm hiện thực hóa mục tiêu chuyển từ truyền thụ kiến thức sang phát triển phẩm chất và năng lực người học theo Chương trình GDPT 2018 (Thông tư số 32/2018/TT-BGDĐT).
  • Ưu thế vượt trội của kênh hình: Do học sinh lớp 1 có kỹ năng đọc văn bản còn hạn chế trong giai đoạn đầu năm học, tài liệu thiết kế hệ thống sách giáo khoa lấy kênh hình làm trung tâm với 3 chức năng sư phạm:
    1. Giúp học sinh nhận biết các loại hình hoạt động qua hệ thống biểu tượng (logo).
    2. Minh họa trực quan các bước thực hiện thao tác trải nghiệm.
    3. Dẫn dắt cảm xúc thông qua hình thức thể hiện tương tự truyện tranh, tích hợp các khung "bóng nói", "bóng nghĩ" nhằm kích thích sự tò mò và tư duy của học sinh.
  • Tuân thủ quy định quản lý sách học đường: Tài liệu quán triệt nghiêm ngặt Chỉ thị 3798/CT-BGDĐT về việc giữ gìn sách giáo khoa (học sinh không viết trực tiếp vào sách giáo khoa). Mọi hoạt động viết, vẽ, làm bài tập đánh giá được tách biệt và chuyển hóa sang ấn bản đi kèm là Sách Thực hành Hoạt động trải nghiệm 1.
  • Mô hình liên kết nội dung 4 bài/tháng: Đảm bảo sự tích hợp hữu cơ giữa các hoạt động tập thể quy mô toàn trường (Sinh hoạt dưới cờ) với các hoạt động quy mô lớp học (Hoạt động giáo dục theo chủ đề và Sinh hoạt lớp), tạo tính liền mạch xuyên suốt 35 tuần thực học.

Đối tượng sử dụng giáo trình

                       ĐỐI TƯỢNG VÀ MỤC ĐÍCH SỬ DỤNG

Yêu cầu kiến thức tiên quyết: Người sử dụng giáo trình cần nắm vững các nguyên lý cơ bản của Chương trình Giáo dục phổ thông tổng thể 2018, hiểu rõ đặc điểm tâm sinh lý lứa tuổi học sinh lớp 1 (giai đoạn chuyển tiếp từ hoạt động vui chơi ở mầm non sang hoạt động học tập có chủ đích ở tiểu học) và nắm bắt phương pháp đánh giá học sinh tiểu học theo quy định của Bộ Giáo dục và Đào tạo.

Câu hỏi thường gặp

Kết luận

Tài liệu Hướng Dẫn Hoạt Động Trải Nghiệm Cho Học Sinh Lớp 1 cung cấp hệ thống cơ sở phương pháp luận và kế hoạch bài dạy thực hành chuẩn mực cho hoạt động giáo dục trải nghiệm ở giai đoạn đầu cấp tiểu học. Bằng việc cấu trúc hóa các yêu cầu cần đạt của Chương trình GDPT 2018 thành chuỗi hoạt động 3 tiết/tuần rõ ràng, cuốn sách hỗ trợ đắc lực cho đội ngũ giáo viên tiểu học trong việc chuyển đổi phương pháp giáo dục sang hướng tiếp cận năng lực. Lộ trình triển khai đồng bộ cùng hệ sinh thái sách giáo khoa và sách thực hành tạo nên giải pháp sư phạm hoàn chỉnh cho nhà trường tiểu học.