Chương 1 NHỮNG VẤN ĐỀ LÝ LUẬN VỀ HỢP ĐỒNG ỦY QUYỀN 1. Bản chất pháp lý của hợp đồng ủy quyền 1. Chế định đại diện - cơ sở pháp lý quan trọng của hợp đồng ủy quyền Trong một xã hội ngày càng phát triển thì các chủ thể pháp luật dân sự ngày càng tham gia vào nhiều quan hệ hơn, phức tạp hơn và không phải lúc nào họ cũng có thể tham gia trực tiếp vào tất cả những giao dịch đó. Nếu pháp luật chỉ dừng lại ở những quy định việc các chủ thể của pháp luật dân sự bắt buộc phải tham gia vào các giao dịch dân sự của họ, thì vô hình chung sẽ giới hạn sự phát triển của giao dịch dân sự trong xã hội, bởi mỗi chủ thể sẽ có rất nhiều quan hệ xã hội chồng chéo, ngày càng mở rộng xuyên quốc gia, một chủ thể không thể cùng một lúc tham gia vào tất cả những giao dịch mà họ mong muốn đạt tới mà không tính đến vấn đề không gian, thời gian.
Bởi vậy, nhận thức được điều đó, từ những quy định sơ khai của pháp luật cổ xưa nhất của loài người như Bộ luật Hamurabi, Luật La Mã … đã có mầm mống nhất định của việc chủ thể của quan hệ pháp luật dân sự không nhất thiết phải trực tiếp tham gia vào những giao dịch dân sự mà họ muốn, mà có thể chỉ thể hiện ý chí của mình thông qua người khác. Hình thức này được gọi là đại diện. Theo Từ điển Luật học giải thích: Đại diện là việc một người hoặc cơ quan, thay mặt cho một người hoặc một tổ chức, một quốc gia, một tổ chức quốc tế, một tổ chức phi chính phủ … với những nhiệm vụ quyền hạn cụ thể để làm những việc vì lợi ích của người, tổ chức đã cử họ làm đại diện. Việc đại diện có thể là đại diện theo pháp luật hoặc đại diện theo ủy quyền.
Nội dung quyền được giao cho người đại diện có thể là một 5 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com quyền chung (như quản lý một tài sản) hoặc một quyền cụ thể mà người đại diện không có quyền nào khác ngoài quyền đã được giao (như đại diện để khai báo trước Tòa án nhưng không được quyền hòa giải, đại diện đòi nợ nhưng không được hoãn nợ) [29]. Như vậy có thể thấy đại diện chính là việc hành động ở tư cách của một người khác, vì lợi ích hợp pháp và trong sự cho phép của họ. Người cho phép là người được đại diện, người được phép là người đại diện. Đại diện theo pháp luật được hiểu là những đại diện trong một số trường hợp nhất định do pháp luật quy định, đối với một số chủ thể nhất định, sẽ là người đương nhiên thay mặt cho những chủ thể đó khi có những sự kiện pháp lý xảy ra.
Ví dụ: Cha, mẹ là đại diện theo pháp luật đối với con chưa thành niên, hay người giám hộ đối với người được giám hộ,. Còn đại diện theo ủy quyền là đại diện tự nguyện, thiết lập dựa trên sự thỏa thuận ý chí của các bên, được thể hiện bằng hình thức ủy quyền. Có thể hiểu đó là việc các bên thỏa thuận rằng người đại diện sẽ thay mặt, nhân danh người được đại diện tham gia vào các giao dịch dân sự để thể hiện ý chí của người được đại diện thông qua hình thức pháp lý bằng văn bản ở đây chính là hợp đồng ủy quyền. Trong đời sống xã hội, các cá nhân, tổ chức luôn tham gia vào những quan hệ rất đa dạng và phong phú.
Những hoạt động này của các chủ thể trong xã hội là sự thể hiện ý chí của họ vì lợi ích, quyền lợi mà các bên mong muốn đạt được theo ý định chủ quan của mình. Bằng hành vi của mình, các chủ thể có đủ năng lực hành vi dân sự theo quy định của pháp luật thỏa thuận xác lập, thay đổi, chấm dứt những quyền và nghĩa vụ với nhau nhằm đạt tới một lợi ích chung giữa các bên về tài sản. Hành vi đó của các chủ thể thiết lập nên những giao dịch dân sự. Giao dịch dân sự là một trong những căn cứ quan trọng và phổ biến nhất làm phát sinh quan hệ pháp luật dân sự.
Một trong những hình thức thể hiện tiêu biểu của giao dịch dân sự đó chính là hợp đồng. 6 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com Hợp đồng được biết đến như một giao dịch không thể thiếu trong một xã hội phát triển có tổ chức. Từ những công việc cần thiết trong sinh hoạt hàng ngày lại đến các hoạt động trong mọi lĩnh vực lao động, kinh doanh, thương mại, dân sự. Tất cả các hoạt động của con người trong xã hội đều diễn ra trong khuôn khổ các mối quan hệ đó và hợp đồng là văn bản pháp lý ghi lại sự thỏa thuận giữa các bên với nhau, nhằm xác lập, thay đổi, chấm dứt các quyền và nghĩa vụ hợp pháp do các bên mong muốn đạt tới thông qua những giao dịch đó.
Đồng thời hợp đồng cũng là căn cứ pháp lý để dựa vào đó giải quyết những tranh chấp có thể nảy sinh trong quá trình thực hiện giao dịch dân sự. Như vậy có thể nói, hợp đồng là công cụ chủ yếu để xác lập quan hệ giữa người và người liên quan đến tài sản trong một xã hội có tổ chức. Các quan hệ ấy không chỉ hình thành trong lĩnh vực dân sự mà cả trong các lĩnh vực thương mại, lao động, thậm chí trong lĩnh vực hành chính. Mỗi loại hợp đồng, trong mỗi lĩnh vực, có những đặc điểm rất riêng và, do đó, được chi phối bởi những quy định riêng.
Tuy nhiên, bởi hợp đồng là sự thể hiện ý chí của các bên tham gia giao kết nên tất cả các hợp đồng đều hình thành và vận hành trên cơ sở nguyên tắc tự do thỏa thuận, tự do ý chí và những nguyên tắc cơ bản khác mà xoay quanh những nguyên tắc đó, một hệ thống các quy tắc pháp lý được xây dựng và tạo thành luật về quan hệ kết ước hay còn gọi là luật chung về hợp đồng. Hợp đồng ủy quyền cũng không nằm ngoài những nguyên tắc này. Một đặc điểm pháp lý quan trọng đó là hợp đồng ủy quyền phát triển từ chế định đại diện trong pháp luật dân sự. Trong thời kỳ La Mã, đã có sự phân biệt giữa đại diện theo pháp luật và đại diện tự nguyện trên cơ sở hợp đồng ủy quyền.
Tuy nhiên, do đặc điểm thời kỳ xã hội này, chế định đại diện theo pháp luật được coi trọng hơn, đó là chế độ xã hội chiếm hữu nô lệ mà trong đó người đàn ông "gia chủ" trong gia đình cũng như chủ nô có địa vị quan trọng đối với những người phụ thuộc và các nô lệ. Mặc dù thời kỳ này đại diện theo pháp luật chiếm vị trí quan trọng nhưng những quy định về đại diện theo ủy quyền cũng dần được hoàn thiện, 7 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com phát triển cùng với sự phát triển của nền sản xuất xã hội. Dù còn sơ khai, nhưng những quy định của pháp luật về đại diện theo ủy quyền của Luật La Mã là những tiền đề cho những quy định của pháp luật về đại diện theo ủy quyền sau này. Luật La Mã quy định: Những người phụ thuộc gia chủ không bao giờ có thể làm đại diện.
Gia chủ có quyền hạn và trách nhiệm từ những hợp đồng do họ ký kết không phụ thuộc vào ý chí gia chủ có như thế hay không, vì điều kiện cần thiết của quyền đại diện là ý chí của người ủy quyền và tất cả do người ủy quyền. Trách nhiệm từ những hợp đồng này trước hết thuộc về người ký, còn gia chủ chỉ nhận một phần trách nhiệm mà thôi. Người đại diện không có quyền hạn và nghĩa vụ từ hợp đồng đã ký [10]. Cũng theo quan niệm của luật La Mã, hợp đồng ủy quyền là một giao dịch có tính chất tương trợ lẫn nhau giữa những người quen biết, có uy tín chứ không phải một hợp đồng dịch vụ.
Vì thế, các bên giao kết việc đại diện theo ủy quyền hoàn toàn không vì tiền, và việc trả tiền thù lao cho công việc ủy quyền đã thực hiện được coi là một điều xúc phạm đến danh dự của người được ủy quyền, tuy vậy, người được ủy quyền có thể nhận một món quà thể hiện sự cảm ơn và hầu như chỉ mang tính chất tinh thần. Chính vì hợp đồng ủy quyền là một chế định pháp lý cơ bản trong luật dân sự, do tầm quan trọng của nó, nên luật dân sự của hầu hết các nước trên thế giới đều có những quy định rất cụ thể và chi tiết đồng thời đưa ra định nghĩa về hợp đồng ủy quyền. Bộ luật Dân sự Pháp năm 1804, Bộ luật Dân sự Đức năm 1900, Bộ luật Dân sự Nhật Bản, Bộ luật Dân sự và Thương mại Thái Lan,. đều có những chương, mục riêng quy định về hợp đồng ủy quyền.
Bộ luật Dân sự Pháp 1804 là văn bản pháp điển hóa nổi tiếng không chỉ của nước Pháp và còn của pháp luật thế giới. Trong bộ luật này có chương mục riêng quy định chi tiết về chế định đại diện và chế định ủy quyền. Theo 8 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com quy định tại Điều 1184 Bộ luật Dân sự Pháp năm 1804 thì: Hợp đồng ủy quyền là sự thỏa thuận giữa các bên, theo đó một hoặc nhiều người cam kết với một hoặc nhiều người khác về việc chuyển giao một vật, làm hoặc không làm một công việc nào đó. Định nghĩa hợp đồng ủy quyền trên có tính chất mở, cho thấy, luật dân sự Pháp cho phép mở rộng phạm vi ủy quyền, theo đó lĩnh vực được ủy quyền bao hàm hầu hết đời sống xã hội, đề cao ý chí tự thỏa thuận của các bên trong việc ủy quyền cho người khác trong mọi lĩnh vực rất linh hoạt, miễn là những công việc đó không trái pháp luật.
Bộ luật Dân sự Đức năm 1900 là một trong những Bộ luật Dân sự có sự phân biệt rõ ràng giữa chế định ủy quyền và chế định đại diện. Chế định đại diện được dựa trên cơ sở "sự thể hiện ý chí được thực hiện bởi một người trong khuôn khổ thẩm quyền được trao cho anh ta nhân danh người đại diện, trực tiếp hành động". Về hợp đồng ủy quyền, Bộ luật Dân sự Đức coi đó là một dạng hợp đồng không đền bù có đối tượng là những hành vi pháp lý.