Chương 1 CƠ SỞ LÝ LUẬN CỦA VIỆC HOÀN THIỆN PHÁP LUẬT BẢO VỆ MÔI TRƯỜNG Ở VIỆT NAM 1. Môi trường và sự cần thiết phải bảo vệ môi trường 1. Khái niém moi trường Có nhiều cách tiếp cận khác nhau về môi trường, môi trường là một khái niệm có nội hàm rộng. Môi trường gồm toàn bộ những điều kiện tự nhiên và xã hội trong đó con người hay một sinh vật tồn tại, phát triển trong mối quan hệ với con người hay sinh vật khác.
Như vậy, môi trường là tổng hợp các điều kiện bên ngoài có ảnh hưởng tới sự sống và sự phát triển của con người. Đó là điều kiện vật lý, tác nhân hóa học, sinh học hay xã hội học bao quanh con người có ảnh hưởng tới sự sông, sự tồn tại phát triển của con người trên phương diện từng cá thể hay cộng đồng người nói chung. Môi trường bao gồm môi trường tự nhiên là tổng thê các yếu tô sinh quyên, thủy quyền, thạch quyền, khí quyên; môi trường xã hội gồm tong thé các mỗi quan hệ xã hội giữa con người với nhau và môi trường nhân tạo do con người tạo ra và chịu sự chi phối của con người như văn phòng, công sở, bệnh viện. Theo định nghĩa trong Chương trình môi trường của UNESCO (1981) thì: “Môi trường bao gôm toàn bộ hệ thống tự nhiên và các hệ thong do con người tạo ra, những cái hữu hình (đô thị, hỗ chứa.) và những cái vô hình (tập quán, nghệ thuật.) trong đó con người sống bằng lao động của mình, họ khai thác các nguôn tài nguyên thiên nhiên và nhân tạo nhằm thoả mãn nhu cau cua minh” [40, tr 6].
Một cách hiểu khác về môi trường mà không thé không dé cập là khái niệm môi trường dưới giác độ pháp lí. Khái niệm này được thé hiện tại khoản 1 Điều 3 của Luật Bảo vệ môi trường năm 2005, được Quốc hội nước Cộng hòa xã hội chủ nghĩa Việt Nam thông qua ngày 29 tháng 11 năm 2005: “ôi rường bao gom các yếu tô tự nhiên và vật chất nhân tạo bao quanh con người, có anh hưởng đến đời sống, sản xuất, sự tôn tại, phát triển của con người và sinh vat’. Như vậy, môi trường là một khái niệm có nội hàm rất rộng, nó có thê chỉ môi trường tự nhiên, môi trường xã hội nhân văn hay môi trường nhân tạo. Tuy nhiên, khái niệm môi trường có thê được tiếp cận theo nghĩa hẹp, nghĩa được đề cập đến trong pháp luật về bảo vệ môi trường và trong công trình nghiên cứu này.
Theo nghĩa nay, môi trường chỉ bao gồm các yếu tố tự nhiên và vật chất nhân tạo bao quanh con người và có ảnh hưởng đến sự hình thành, tồn tại, phát triển của con người và các loài sinh vật khác. Các yếu tô tự nhiên là những thành tố cơ bản của môi trường như môi trường đất, nước, sinh vật, tài nguyên rừng, tài nguyên khoáng sản. Vật chất nhân tạo là những hiện vật tồn tại bên ngoài thế giới tự nhiên mà bằng lao động và trí tuệ của con người kết hợp với các nguồn nguyên vật liệu sẵn có tạo thành. Ví dụ, về vật chất nhân tạo như các công cụ, tư liệu sản xuất, các công trình kiến trúc.
Tam quan trọng của môi trường Môi trường có vai trò vô cùng quan trọng đối với kinh tế — xã hội của bat kỳ một quốc gia nào, bởi vì: - Môi trường là không gian sống, tồn tại của con người và các loài sinh vật. Chúng ta đã tiếp cận khái niệm môi trường bao gồm “các yếu tổ tự nhiên và vật chất nhân tao bao quanh con người. Vì vậy, môi trường có vai trò là không gian sống, là địa bàn cho con người tiễn hành tất cả các hoạt động kinh tế, văn hoá xã hội. Dù thực hiện bất cứ hoạt động nao cũng đều phải diễn ra ở những không gian và thời gian xác định.
- Môi trường là nơi cung cấp các nguồn tài nguyên thiên nhiên cho quá trình phát triển kinh tế - xã hội của con người. Tất cả các nguồn tài nguyên mà con người có được dé phục vụ cho mục dich của minh đều lay từ tự nhiên hoặc kết hợp với khoa học công nghệ để tạo ra những dạng vật liệu mới. Các nguồn tài nguyên thiên nhiên là những nguồn nguyên liệu đầu vào không thể thiếu được của nên sản xuất, trong đó nhiều dang tài nguyên là các nguồn nguyên liệu, năng lượng, khoáng sản mà không phải ngày một ngày hai chúng ta có thé thay thé được. Có thé nói một quốc gia có nguồn tài nguyên déi dào là nhân tố hết sức cơ bản và thuận lợi cho sự phát triển kinh tế — xã hội.
- Môi trường là nơi chứa đựng các phé thải trong sản xuất và sinh hoạt của con người. Đây có thê coi là một chức năng đặc biệt của môi trường, thông qua hàng loạt các phản ứng lý, hoá từ đơn giản đến phức tạp môi trường sẽ chuyển hoá các chất thải trong quá trình sản xuất và sinh hoạt của con người thành các dạng chất vô cơ, hữu cơ để trở về với môi trường sông. Chính vì vậy, đối với đời sống sản xuất và sinh hoạt của con người, môi trường có một chức năng kỳ diệu, đó là khả năng tự làm sạch của môi trường. Tuy nhiên, khả năng tự làm sạch này chỉ trong giới hạn là sức chịu đựng của môi trường; nếu vượt quá giới hạn này sẽ dẫn đến những tác động tiêu cực như gây ô nhiễm, suy thoái môi trường.
- Môi trường là nơi lưu trữ và cung cấp thông tin hữu ích cho con người. Chính nhờ chức năng này của môi trường mà chúng ta có cơ sở đánh giá về cuộc sông và những thành tựu của con người từ nhiều thế hệ trước. Các thông tin, dữ liệu có ích cho con người được lưu giữ trong các yếu tố, thành phần cơ bản của môi trường như các lớp đất đá trong những điều kiện thời tiết, khí hậu khác nhau. Các thông tin này sẽ mai một cùng thời gian, tuy nhiên nhờ chức năng đặc biệt này mà chúng ta có thé khám phá nhiều thông tin hữu ích, là cơ sở cho nhiều ngành khoa học hiện đại của con người.
Đối với Việt Nam trong Chương trình nghị sự 21 đã khang định: nguyên tắc bảo vệ và cải thiện chất lượng môi trường phải được coi là yếu tố không thé tách rời trong quá trình phát triển. Trong chiến lược phát triển đất nước, Đảng ta khang định quan điểm phát triển đất nước trong thời kì công nghiệp hóa — hiện đại hóa đất nước tại Nghị quyết số 41-NQ/TW: “phát triển nhanh hiệu quả và bên vững, tăng trưởng kinh tế đi đôi với thực hiện tiễn bộ, công bằng xã hội và bảo vệ môi trường” [2, tr 8]. Từ quan điểm chỉ đạo của Đảng, có thê khang dinh bao vé môi trường là tiền dé dé phát triển kinh tế - xã hội, môi trường được bao vệ tốt sẽ tạo điều kiện cho kinh tế - xã hội sẽ phát triển. Môi trường được bảo đảm sẽ kích thích sự phát triển của kinh tế - xã hội.
Điều này lý giải vì sao ở những nước phát triển công tác bảo vệ môi trường thường được dat ở vi trí hàng dau, vì họ xác định tam quan trọng của môi trường - môi trường yếu tố cơ bản của sự phát triển kinh tế - xã hội. Vẫn đề là kinh tế - xã hội muốn phát triển thì môi trường phải được đảm bảo, cần chú trọng và có biện pháp bảo vệ môi trường một cách thích hợp. Kinh tế - xã hội phát triển mà không có biện pháp bảo vệ môi trường một cách phù hợp thì hệ quả sẽ dẫn tới là kinh tế phát triển nhanh nhưng tài nguyên thiên nhiên bị khai thác một cách quá mức dan tới sự cạn kiệt các nguồn tài nguyên, sự cô môi trường, ô nhiễm môi trường tram trong; đây chính là một nhân tố không đảm bao cho sự phát triển bền vững. Kinh tế - xã hội chỉ phát triển bền vững trong điều kiện môi trường được bảo đảm vì bảo vệ môi trường là một trong ba nhân tố đảm bảo cho sự phát triển bền vững.
Sự cần thiết phải bảo vệ môi trường Bảo vệ môi trường là công việc chúng ta đã, đang và còn tiếp tục phải làm. Việc bảo vệ môi trường là rất cần thiết vì môi trường là không gian sống, tồn tại của con người và các loài sinh vật; là nơi cung cấp các nguồn tài nguyên thiên nhiên cho quá trình phát triển kinh tế xã hội của con người; là nơi chứa đựng các phế thải trong sản xuất và sinh hoạt của con người; là nơi lưu trữ và cung cấp thông tin hữu ích cho con người. Chúng ta còn cần thiết phải bảo vệ môi trường vì thực trạng vấn đề môi trường hiện nay ở nước ta đang rất đáng lo ngại. Trên phạm vi cả nước, tình trạng suy kiệt các nguồn tài nguyên, nhất là các nguồn tài nguyên không thé phục hồi được là một vẫn đề chúng ta cần phải giải quyết nhằm đảm bảo mục tiêu phát triển bền vững.
Bên cạnh đó, van dé 6 nhiễm, suy thoái môi trường diễn ra phổ biến nhất là ở tại các đô thị lớn; nhiều nơi nhân dan ta tiếp tục phải sống trong điều kiện môi trường thấp kém, quyền sống trong một môi trường trong lành chưa được bảo vệ và thực hiện tốt. Các sự cỗ môi trường xảy ra với tính chất và mức độ ngày càng nghiêm trọng hơn. Vì vậy, chúng ta cần tích cực thực hiện các biện pháp nhằm bảo vệ môi trường sống là tài sản chung của cộng đồng và có ảnh hưởng trực tiếp đến quyền, lợi ích của mỗi cá nhân. Các biện pháp bảo vệ môi trường đã và đang được thực hiện mang lại những hiệu quả thiết thực.
Từ biện pháp tuyên truyền giáo dục nhằm nâng cao nhận thức của người dân về vấn đề bảo vệ môi trường. Biện pháp mang tính chất chính trị ở nước ta thé hiện sự quan tâm của Dang va Nhà nước đối với sự nghiệp bảo vệ môi trường. Biện pháp mang tính kinh tế và khoa học công nghệ cần tiếp tục được phát huy, nhất là trong điều kiện xây dựng nên kinh tế thị trường định hướng xã hội chủ nghĩa. Bên cạnh đó, việc sử dụng pháp luật để bảo vệ môi trường phải là công cụ chủ yếu nhất, đặc biệt là trong điều kiện xây dựng Nhà nước pháp quyên xã hội chủ nghĩa ở nước ta hiện nay.
Pháp luật bảo vệ môi trường 1.