PHẦN MỞ ĐẦU 1. Tính cấp thiết của đề tài nghiên cứu Trên thế giới, kiểm toán nội bộ (KTNB) đã không ngừng phát triển và trở thành hoạt động mang tính chuyên nghiệp. KTNB được tổ chức trong hầu hết các doanh nghiệp có quy mô lớn với nhiều mô hình đa dạng. KTNB là công cụ lãnh đạo của các doanh nghiệp (DN) có chức năng kiểm tra, đánh giá, phân tích tình hình hoạt động DN ở từng bộ phận, ở tất cả các giai đoạn trước, trong và sau quá trình kinh doanh giúp hoạt động sản xuất kinh doanh của DN tuân thủ đúng quy định của pháp luật; đồng thời kiểm tra, đánh giá thông tin trên các báo cáo tài chính, báo cáo quản trị nhằm đảm bảo các thông tin trên báo cáo trung thực, hợp lý tình hình tài chính, kết quả hoạt động kinh doanh theo các chế độ.
Vì vậy, KTNB là trợ thủ đắc lực cho nhà quản lý, không những đảm bảo độ tin cậy của thông tin mà còn đảm bảo tính hiệu quả, tính kinh tế và tính hiệu năng trong các hoạt động chức năng khác nhau. Trong quá trình chuyển đổi sang nền kinh tế thị trường cũng như quá trình hội nhập kinh tế thế giới, nền kinh tế Việt Nam có nhiều thay đổi mạnh mẽ. Điều đó đã khiến cho các doanh nghiệp Việt Nam đứng trước những cơ hội và thách thức lớn trong hoạt động kinh doanh, việc cạnh tranh giữa các doanh nghiệp sẽ ngày càng gay gắt và khốc liệt. Để có thể tồn tại và phát triển an toàn trong kinh doanh, từng DN cần hình thành và duy trì một hệ thống kiểm soát nội bộ hữu hiệu, trong đó có KTNB.
Các DN ngày càng quan tâm nhiều hơn đến việc thiết kế, xây dựng và vận hành một bộ phận KTNB có hiệu quả. Tuy nhiên, đến giai đoạn hiện nay chưa có nhiều đề tài lý luận cũng như ứng dụng nghiên cứu chuyên sâu về KTNB cho các DN ở Việt Nam. Hệ thống các văn bản pháp luật và hướng dẫn của các cơ quan chức năng để doanh nghiệp có thể thiết lập và xây dựng bộ phận KTNB hiệu quả còn ít, chưa cụ thể và đồng bộ. Vì vậy, việc tiến hành nghiên cứu sâu hơn về KTNB cho các DN có những đặc điểm hoạt động riêng trong giai đoạn hiện nay là hoàn toàn cần thiết và thực sự phù hợp để góp phần hoàn thiện hơn nữa các vấn đề lý luận liên quan.
Hiện nay, KTNB đã được tổ chức ở các Tổng công ty (TCT) thuộc Tập đoàn Công nghiệp than – khoáng sản Việt Nam (Vinacomin) và bước đầu đã có được những đóng góp tích cực vào hoạt động quản lý của đơn vị cũng như hoạt động kiểm soát nói chung của Tập đoàn. Tuy nhiên, khi nghiên cứu về thực trạng hoạt động KTNB tại các TCT thuộc Vinacomin hiện hay thì thấy phát sinh nhiều vấn đề trong quá trình thực hiện như: Nội dung không được thực hiện đầy đủ, ít chú trọng đến kiểm toán hoạt động; quy trình KTNB không có hướng dẫn cụ thể, chưa thực 2 hiện việc nhận diện và đánh giá rui ro trong quy trình kiểm toán; công tác kiểm soát chất lượng KTNB còn yếu kém… Ngoài ra, nhận thức chưa đúng hoặc chưa đầy đủ về KTNB của nhà quản lý trong những công ty thuộc tập đoàn cũng ảnh hưởng tới sự phát triển và tính hiệu quả trong quá trình thực hiện của KTNB. Từ những phân tích trên đây, cho thấy việc xây dựng và hoàn thiện KTNB trở thành vấn đề cấp bách trong quản lý tại các TCT sao cho KTNB phải thực sự trở thành phương sách quản lý hiệu quả đối với các hoạt động khác nhau của những TCT thuộc Vinacomin. Tác giả thấy rằng việc nghiên cứu KTNB trong các TCT thuộc Vinacomin là một vấn đề cấp thiết, có ý nghĩa cả về lý luận và thực tiễn.
Tổng quan tình hình nghiên cứu 2. Nghiên cứu ngoài nƣớc. Trên thế giới, đã có nhiều nghiên cứu của nhiều tác giả trên các khía cạnh và lĩnh vực khác nhau về KTNB, có thể khái quát ở các công trình nghiên cứu sau: 2. Nội dung kiểm toán nội bộ Tác phẩm “Kiểm toán nội bộ hiện đại” của tác giả Victor Z.Brink và Herbert Witt (1942).
Đây là cuốn sách lần đầu tiên được viết về KTNB, là một trong hai sự kiện đánh dấu chính thức sự có mặt của KTNB trong hệ thống kiểm toán. Cuốn sách thật sự hữu ích cho những ai quan tâm tới KTNB. Cuốn sách đã tập trung những vấn đề cơ sở đối với KTNB, đã đề cập tới công tác quản lý hành chính đối với các hoạt động của KTNB. Về nội dung, cuốn sách đi sâu vào nội dung từng lĩnh vực hoạt động cụ thể của cả lĩnh vực kinh doanh và hành chính sự nghiệp mà KTNB quan tâm, trong mỗi lĩnh vực đều chỉ rõ các hướng dẫn cụ thể.
Như: Kiểm toán lĩnh vực thu mua và vận chuyển; nhận hàng, lưu kho và phế liệu; hoạt động sản xuất và bảo dưỡng; kiểm soát chất lượng, kỹ thuật và nghiên cứu, hoạt động quản lý nhân sự; gian lận và điều tra vai trò và trách nhiệm….Đặc biệt cuốn sách còn có những nội dung đặc trưng của KTNB trong cơ quan Chính phủ và các tổ chức phi lợi nhuận khác. Tác phẩm “Kiểm toán môi trường” của giáo sư A. Công trình này được sử dụng làm tài liệu nghiên cứu cho các kiểm toán viên tại New Dehli, Ấn Độ. Nội dung của cuốn sách bao gồm những vấn đề: (1) Giới thiệu về Kiểm toán môi trường theo các chủ đề như kiểm toán thiên nhiên, kiểm toán năng lượng, vận tải, kế hoạch sử dụng đất, kiểm soát ô nhiễm, rác thải và tái chế, quá trình mua sắm.; (2) Phân tích thực trạng kiểm toán môi trường theo những nội dung như Lập kế hoạch kiểm toán chiến lược, quản lý quá trình đánh giá tác động đối với môi trường; và (3) Thực trạng kiểm toán môi trường của Ấn Độ 3 Bài báo “Kiểm toán hoạt động trong dịch vụ KTNB” của tác giả Yan Jin’e và Li Dunjia (2006) đăng trên tạp chí Quản lý kiểm toán, số 12, trang 192-195.
Trong bài báo, các tác giả đã chỉ ra rằng kiểm toán hoạt động là cách tiếp cận phù hợp nhất đối với KTNB để áp dụng nhằm đáp ứng các nhu cầu của nền kinh tế thị trường xã hội chủ nghĩa. Thông qua đó, các DN có thể thắt chặt kiểm soát và nâng cao hiệu quả quản lý, cũng như cải thiện tình hình cạnh tranh của họ. Đồng thời, các tác giả còn đề ra chiến lược để tăng cường kiểm toán hoạt động của KTNB. Quy trình kiểm toán nội bộ Tác phẩm “Kiểm toán nội bộ dựa trên cơ sở rủi ro” của tác giả Phil Griffiiths (2005).
Trong nghiên cứu này, tác giả nhấn mạnh rằng trong khi ban quản lý chịu trách nhiệm chính trong quy trình quản lý rủi ro (QLRR), thì KTNB có thể đóng vai trò hỗ trợ nhà quản lý trong việc nhận diện rủi ro, đo lường rủi ro và đánh giá tính hiệu quả và hiệu lực của quy trình QLRR. Tác phẩm cũng đã làm rõ cơ sở lý luận kiểm toán dựa trên rủi ro, cung cấp một kế hoạch chi tiết về quy trình cuộc KTNB dựa trên rủi ro như dựa trên rủi ro để lập kế hoạch kiểm toán, thực hiện một cuộc kiểm toán theo những rủi ro. Ngoài ra cuốn sách còn cung cấp các văn bản, biểu mẫu, phương pháp và các thông tin nhằm giúp kiểm toán viên nội bộ thực hiện kiểm toán rủi ro trong môi trường kinh doanh đầy biến động và thay đổi nhanh chóng. Cuốn “Sổ tay kiểm toán nội bộ” của tác giả MBA.
Sổ tay được thiết kế phù hợp để giúp các tổ chức và cá nhân thỏa mãn các yêu cầu của họ trong việc thực thi bất kỳ trách nhiệm pháp lý và trách nhiệm chuyên môn nào đối với những đơn vị được kiểm toán. Sổ tay thật sự hữu ích trong quá trình thực hiện quy trình KTNB, sổ tay cung cấp các công cụ cho các trưởng bộ phận KTNB và nhân viên của họ để tiến hành việc lập kế hoạch, giám sát, báo cáo các hoạt động KTNB. Sổ tay này có mục đích là một tài liệu làm việc trong quy trình KTNB, không phải chỉ là một giáo trình lý thuyết. Luận án “Hiệu quả của kiểm toán nội bộ trong việc cải thiện công ty” của tác giả Kelsey Miller (2014).
Trong luận án, tác giả đi sâu vào các quy trình, thủ tục KTNB để cho thấy hiệu quả của KTNB giúp cải thiện doanh nghiệp như thế nào. Theo tác giả, quy trình KTNB gồm 3 giai đoạn là lập kế hoạch, thử nghiệm và hoàn thành. Trong giai đoạn lập kế hoạch, kiểm toán viên phải đánh giá rủi ro kinh doanh của công ty, sau đó đánh giá rủi ro sai sót trọng yếu trong báo cáo tài chính. Trong giai đoạn thử nghiệm, kiểm toán viên tập hợp tất cả thông tin mà họ cần và sau đó chứng minh báo cáo tài chính với tất cả bằng chứng họ có thể tìm thấy.
Trong giai đoạn 4 hoàn thành, kiểm toán viên kết luận từ các dữ liệu thu thập được và cung cấp thông tin phản hồi cho đơn vị được kiểm toán. Công trình nghiên cứu “Sử dụng KTNB trong các công ty ở Australia” của tác giả Jenny Goodwin-Stewart và Pamela Kent (2006) đăng trên tạp chí Quản lý kiểm toán, số 2, trang 81-101. Mục đích của nghiên cứu là điều tra việc thành lập bộ phận KTNB tại công ty niêm yết tại Australia và chức năng của KTNB tại những công ty này. Kết quả nghiên cứu chỉ ra rằng bộ phận KTNB ở các công ty niêm yết có liên kết mạnh mẽ với bộ phận QLRR.
Trong quá trình hoạt động, hai bộ phận này có tác động qua lại hỗ trợ cho nhau nhằm mục đích chung là QLRR. Căn cứ vào kết quả nghiên cứu, các tác giả đưa ra kiến nghị thiết lập một quy trình KTNB có sự liên kết với bộ phận QLRR để đạt được mục tiêu chung là hỗ trợ nhà quản trị trong việc QLRR. Các nhân tố ảnh hưởng đến kiểm toán nội bộ Trên thế giới cũng đã có một số công trình nghiên cứu thực nghiệm để tìm ra các nhân tố ảnh hưởng đến KTNB trong một ngành, một lĩnh vực hoặc một khu vực cụ thể. Tùy vào đặc điểm nhóm các đơn vị điều tra mà các công trình nghiên cứu đã tìm ra được các nhân tố ảnh hưởng đến KTNB khác nhau.
Dưới đây, tác giả xin nêu một số công trình tiêu biểu: Công trình nghiên cứu “Xác định các nhân tố ảnh hưởng đến chất lượng KTNB: Bằng chứng thực nghiệm từ ngân hàng thương mại tại Ethiopia” của tác giả Wubishet Jemaneh Deribe và Dereje Getachew Regasa đăng trên tạp chí Nghiên cứu tài chính, kế toán số 23 năm 2014.
