Chương 1 CƠ SỞ LÝ LUẬN VỀ KIỂM SOÁT CÁC KHOẢN THU, CHI TRONG CÁC ĐƠN VỊ SỰ NGHIỆP CÓ THU 1. KHÁI QUÁT VỀ ĐƠN VỊ SỰ NGHIỆP CÓ THU 1.1 Khái niệm và phân loại đơn vị sự nghiệp có thu * Khái niệm: Theo tác giả Đỗ Huyền Trang và Lê Thị Thanh Mỹ (2018, tr.4) thì: “Đơn vị sự nghiệp nhà nước: Là các đơn vị hoạt động cung cấp hàng hóa, dịch vụ công cho xã hội và các dịch vụ khác trong các lĩnh vực giáo dục, y tế, văn hóa thông tin, thể dục thể thao, nông-lâm-ngư nghiệp… nhằm thỏa mãn nhu cầu đời sống vật chất và tinh thần của người dân, duy trì sự hoạt động bình thường của các ngành kinh tế quốc dân. Các đơn vị sự nghiệp nhà nước hoạt động không vì mục đích lợi nhuận mà mang tính chất phục vụ cộng đồng là chính hay còn gọi là các đơn vị hoạt động vô vị lợi” [26]. Như vậy, đơn vị sự nghiệp có thu: Là các đơn vị sự nghiệp nhà nước có nguồn thu sự nghiệp, được thành lập để thực hiện các hoạt động sự nghiệp, những hoạt động này nhằm duy trì và bảo đảm sự hoạt động bình thường của xã hội, mang tính chất phục vụ là chủ yếu, không vì mục tiêu lợi nhuận.
Là đơn vị dự toán độc lập, có con dấu và tài khoản riêng, có tổ chức bộ máy kế toán theo quy định của Luật kế toán [23]. Các đơn vị sự nghiệp có thu cung cấp các dịch vụ công và các dịch vụ khác nhằm tạo ra nguồn thu nhập cho đơn vị để duy trì sự hoạt động bình thường của các ngành kinh tế quốc dân trong các lĩnh vực như: Y tế, giáo dục, khoa học công nghệ, môi trường, văn hóa nghệ thuật, thể dục thể thao… * Phân loại đơn vị sự nghiệp có thu e 9 Đơn vị sự nghiệp có thu rất phong phú và đa dạng, có thể được phân chia theo các tiêu thức sau: - Căn cứ vào vị trí, đơn vị sự nghiệp có thu gồm: Đơn vị sự nghiệp có thu ở Trung ương do cơ quan Trung ương quản lý và đơn vị sự nghiệp có thu ở địa phương do địa phương quản lý. - Căn cứ vào từng lĩnh vực hoạt động sự nghiệp cụ thể các đơn vị sự nghiệp có thu gồm: Các đơn vị có thu hoạt động trong lĩnh vực giáo dục và đào tạo; các đơn vị sự nghiệp có thu hoạt động trong lĩnh vực y tế; các đơn vị sự nghiệp có thu hoạt động trong lĩnh vực kinh tế; các đơn vị sự nghiệp có thu hoạt động trong lĩnh vực nghiên cứu khoa học và công nghệ; các đơn vị sự nghiệp có thu hoạt động trong lĩnh vực văn hóa thông tin truyền thông; các đơn vị sự nghiệp có thu hoạt động trong lĩnh vực phát thanh, truyền hình; các đơn vị sự nghiệp có thu hoạt động trong lĩnh vực thể dục thể thao; các đơn vị sự nghiệp có thu hoạt động trong lĩnh vực xã hội. - Căn cứ vào mức độ tự chủ nguồn kinh phí hoạt động thường xuyên các đơn vị sự nghiệp có thu gồm: Đơn vị sự nghiệp có thu tự bảo đảm toàn bộ chi phí hoạt động thường xuyên; đơn vị sự nghiệp có thu tự bảo đảm một phần chi phí hoạt động thường xuyên; đơn vị sự nghiệp do ngân sách nhà nước bảo đảm toàn bộ chi phí hoạt động.
Các đơn vị sự nghiệp có thu hiện nay hoạt động theo nguyên tắc tự chủ, tự chịu trách nhiệm trong việc tổ chức hoạt động, sắp xếp bộ máy, sử dụng lao động và nguồn lực tài chính để hoàn thành nhiệm vụ được giao. Do vậy, các đơn vị đều phát huy mọi khả năng của mình để cung cấp dịch vụ với chất lượng cao cho xã hội, tăng nguồn thu nhằm từng bước cải thiện đời sống cho cán bộ, công nhân viên. Khái quát về đơn vị sự nghiệp y tế có thu 1. Khái niệm đơn vị sự nghiệp y tế có thu e 10 Đơn vị sự nghiệp y tế có thu là một trong những đơn vị sự nghiệp công lập được các cơ quan nhà nước có thẩm quyền thành lập, là đơn vị dự toán độc lập, có con dấu và tài khoản riêng, tổ chức bộ máy kế toán theo quy định của Luật kế toán, thực hiện cung cấp các dịch vụ y tế cho xã hội, là đơn vị bảo đảm một phần hoặc tự bảo đảm toàn bộ chi phí hoạt động thường xuyên nhằm duy trì sự hoạt động bình thường của các ngành thuộc lĩnh vực y tế.
Phân loại đơn vị sự nghiệp y tế có thu Căn cứ vào nguồn thu của các đơn vị sự nghiệp y tế, đơn vị sự nghiệp y tế có thu được phân loại theo các tiêu thức sau: - Đơn vị sự nghiệp y tế tự bảo đảm một phần kinh phí hoạt động thường xuyên. Là những đơn vị có nguồn thu từ hoạt động sự nghiệp nhưng chưa tự trang trải toàn bộ kinh phí hoạt động thường xuyên, ngân sách nhà nước phải cấp một phần cho hoạt động thường xuyên của đơn vị. - Đơn vị sự nghiệp y tế tự bảo đảm toàn bộ kinh phí hoạt động thường xuyên. Là đơn vị có nguồn thu từ hoạt động sự nghiệp luôn ổn định nên bảo đảm được toàn bộ kinh phí hoạt động thường xuyên, nhà nước không phải cấp kinh phí hoạt động thường xuyên cho đơn vị.
- Đơn vị sự nghiệp y tế tự bảo đảm toàn bộ kinh phí hoạt động thường xuyên và kinh phí đầu tư phát triển. Là đơn vị có nguồn thu từ hoạt động sự nghiệp luôn ổn định nên bảo đảm được toàn bộ kinh phí hoạt động thường xuyên và kinh phí đầu từ phát triển, không phụ thuộc vào ngân sách nhà nước. - Đơn vị sự nghiệp y tế do ngân sách nhà nước bảo đảm toàn bộ kinh phí hoạt động thường xuyên. Đây là đơn vị sự nghiệp y tế có nguồn thu thấp hoạt không có nguồn thu, kinh phí hoạt động thường xuyên theo chức năng, nhiệm vụ được giao do ngân sách nhà nước bảo đảm toàn bộ.
Đặc điểm tổ chức hoạt động của đơn vị sự nghiệp y tế có thu Đơn vị sự nghiệp y tế có thu có các đặc điểm sau: e 11 - Là đơn vị sự nghiệp có thu của nhà nước nên chịu sự chỉ đạo của cơ quan nhà nước có thẩm quyền. - Tổ chức bộ máy, biên chế và bộ máy quản lý tài chính theo quy định của nhà nước. - Là đơn vị thực hiện công bằng trong chăm sóc sức khỏe nhân dân. Nhà nước đảm bảo mọi người dân đều được chăm sóc sức khỏe cơ bản có chất lượng phù hợp với khả năng kinh tế xã hội của đất nước.
Hoạt động của các đơn vị sự nghiệp y tế không vì mục tiêu lợi nhuận mà vì lợi ích cộng đồng. - Là trung tâm chẩn đoán và điều trị với kỹ thuật cao, giữ vai trò quan trọng trong hệ thống y tế quốc gia về lĩnh vực khám, chữa bệnh, làm giảm đi sự thiếu hụt lao động vì ốm đau, giúp phục hồi sức khỏe và chữa bệnh cho mọi người. - Các lĩnh vực hoạt động chuyên môn gồm: Khám bệnh và chữa bệnh; y tế dự phòng; giám định y khoa, pháp y; y dược cổ truyền; kiểm nghiệm dược, mỹ phẩm, trang thiết bị y tế; an toàn vệ sinh thực phẩm; dân số - kế hoạch hóa gia đình; sức khỏe sinh sản; truyền thông giáo dục sức khỏe. Đặc điểm hoạt động tài chính của đơn vị sự nghiệp y tế có thu * Cơ chế hoạt động tài chính Hiện nay các đơn vị sự nghiệp công lập nói chung và các đơn vị sự nghiệp y tế nói riêng thực hiện theo Nghị định 16/2015/NĐ-CP ngày 14/02/2015 của Chính phủ quy định cơ chế tự chủ của đơn vị sự nghiệp công lập [16].
Đơn vị sự nghiệp y tế có thu được tự chủ tài chính trên cơ sở tăng thu, tiết kiệm chi phí hợp lý, nếu tạo ra kết quả tài chính thì được sử dụng trích lập bổ sung các quỹ và trả thêm thu nhập cho người lao động theo quy định đối với phần kinh phí được tự chủ, đồng thời các đơn vị này cũng được phép tự chủ trong việc sử dụng các quỹ theo quy định hiện hành và quy chế e 12 chi tiêu nội bộ. Cụ thể, cơ chế tự chủ thực hiện một số nội dung sau: - Cơ chế tự chủ về các khoản thu, mức thu: Đơn vị sự nghiệp y tế có thu được cơ quan nhà nước có thẩm quyền giao thu phí phải thực hiện thu đúng, thu đủ theo mức thu và đối tượng thu do cơ quan nhà nước có thẩm quyền quy định. Hiện nay áp dụng bảng giá thu viện phí theo Thông tư số 13/2019/TT-BYT ngày 05/7/2019 của Bộ Y tế về sửa đổi, bổ sung một số điều của Thông tư số 39/2018/TT-BYT ngày 30/11/2018 của Bộ Y tế quy định thống nhất dịch vụ khám bệnh, chữa bệnh bảo hiểm y tế giữa các bệnh viện cùng hạng trên toàn quốc và hướng dẫn áp dụng, thanh toán chi phí khám bệnh, chữa bệnh trong một số trường hợp [10]; Thông tư 14/2019/TT- BYT ngày 05/7/2019 của Bộ Y tế về sửa đổi, bổ sung một số một số điều của Thông tư số 37/2018/TT-BYT ngày 30/11/2018 của Bộ Y tế quy định mức tối đa khung giá dịch vụ khám bệnh, chữa bệnh không thuộc phạm vi thanh toán quỹ bảo hiểm y tế trong các cơ sở khám bệnh, chữa bệnh của nhà nước và hướng dẫn áp dụng, thanh toán chi phí khám bệnh, chữa bệnh trong một số trường hợp[11]. - Cơ chế tiền lương, tiền công và thu nhập: Đối với các đơn vị sự nghiệp y tế có thu thực hiện chức năng, nhiệm vụ nhà nước giao thì chi phí tiền lương, tiền công cho cán bộ, viên chức, đơn vị tính theo lương ngạch bậc, chức vụ, phụ cấp ngành nghề theo lương do nhà nước quy định như: Nghị định số 204/2004/NĐ-CP ngày 14/12/2004 của Chính phủ về chế độ tiền lương đối với cán bộ, công chức, viên chức và lực lượng vũ trang[13]; thông tư số 07/2005/TT-BNV ngày 05/01/2005 của Bộ Nội vụ hướng dẫn thực hiện chế độ phụ cấp độc hại, nguy hiểm đối với cán bộ, viên chức[3]; thông tư số 05/2005/TT-BNV ngày 05/01/2005 của Bộ Nội vụ hướng dẫn thực hiện chế độ phụ cấp trách nhiệm công việc đối với cán bộ, công chức, viên chức[2]; thông tư liên tịch số 11/2005/TTLT/BNV-BLĐTBXH-BTC-UBDT ngày e 13 05/01/2005 của Bộ Nội vụ, Bộ Lao động thương binh xã hội, Bộ Tài chính, Ủy ban dân tộc hướng dẫn thực hiện chế độ phụ cấp khu vực[4]; Nghị định 56/2011/NĐ-CP ngày 04/7/2011 của Chính phủ quy định về chế độ phụ cấp ưu đãi theo nghề đối với viên chức công tác tại các cơ sở y tế công lập[14].