phần mở đầu, kết luận, mục lục, danh mục bảng biểu, sơ đồ, phụ lục và danh mục tài liệu tham khảo, luận văn đƣợc kết cấu thành 3 chƣơng: Chƣơng 1: Lý luận chung về kế toán hoạt động thu, chi bảo hiểm xã hội e 6 trong cơ quan Bảo hiểm xã hội. Chƣơng 2: Thực trạng kế toán hoạt động thu, chi bảo hiểm xã hội tại Bảo hiểm xã hội thị xã An Nhơn, tỉnh Bình Định. Chƣơng 3: Giải pháp hoàn thiện kế toán hoạt động thu, chi bảo hiểm xã hội tại Bảo hiểm xã hội thị xã An Nhơn, tỉnh Bình Định. e 7 CHƢƠNG 1: LÝ LUẬN CHUNG VỀ KẾ TOÁN HOẠT ĐỘNG THU, CHI BẢO HIỂM XÃ HỘI TRONG CƠ QUAN BẢO HIỂM XÃ HỘI 1.
NHỮNG VẤN ĐỀ CƠ BẢN CỦA BẢO HIỂM XÃ HỘI 1. Các khái niệm liên quan Bảo hiểm xã hội Theo từ điển Bách khoa Việt Nam thì “BHXH là sự bảo đảm, thay thế hoặc bù đắp một phần thu nhập cho người lao động khi họ mất hoặc giảm thu nhập do bị ốm đau, thai sản, tai nạn lao động và bệnh nghề nghiệp, tàn tật thất nghiệp, tuổi già, tử tuất, dựa trên cơ sở một quỹ tài chính do sự đóng góp của các bên tham gia BHXH, có sự bảo hộ của Nhà nước theo pháp luật, nhằm bảo đảm, an toàn đời sống cho người lao động và gia đình họ, đồng thời góp phần bảo đảm an toàn xã hội”.[18] Theo tổ chức lao động quốc tế (ILO), “BHXH là sự bảo vệ của xã hội đối với tất cả các thành viên của mình thông qua một loạt các biện pháp công cộng để đối phó với những khó khăn về kinh tế, xã hội do bị ngừng việc hoặc bị giảm bớt nhiều về thu nhập, gây ra bởi ốm đau, gây mất khả năng lao động, tuổi già và chết, việc cung cấp chăm sóc y tế và tự cấp cho các gia đình đông con”.[26] Ở Việt Nam, theo quan điểm của Bộ Lao động - Thƣơng binh và Xã hội thì BHXH là sự bảo đảm thay thế hoặc bù đắp một phần thu nhập đối với ngƣời lao động khi họ gặp phải những biến cố làm giảm hoặc mất khả năng lao động hoặc mất việc làm, bằng cách hình thành và sử dụng một quỹ tài chính tập trung do sự đóng góp của ngƣời sử dụng lao động và gia đình họ, góp phần bảo đảm an toàn xã hội.[22] Theo quan niệm của BHXH Việt Nam thì BHXH là sự bảo vệ của xã hội đối với ngƣời lao động thông qua việc huy động các nguồn đóng góp để trợ cấp cho họ, nhằm khắc phục những khó khăn về kinh tế và xã hội do bị ngừng hoặc bị giảm thu nhập gây ra bởi ốm đau, thai sản, tai nạn, thất nghiệp, e 8 mất khả năng lao động, tuổi già và chết; đồng thời, bảo đảm chăm sóc y tế và trợ cấp cho các thân nhân trong gia đình ngƣời lao động, để góp phần ổn định cuộc sống của bản thân ngƣời lao động và gia đình họ, góp phần ASXH.[22] Theo quy định tại khoản 1 Điều 3 Luật BHXH năm 2014 thì “BHXH là sự bảo đảm thay thế hoặc bù đắp một phần thu nhập của người lao động khi họ bị giảm hoặc mất thu nhập do ốm đau, thai sản, tai nạn lao động, bệnh nghề nghiệp, hết tuổi lao động hoặc chết, trên cơ sở đóng vào quỹ BHXH”.[22] Từ các quan niệm về BHXH nêu trên, có thể đƣa ra khái niệm về BHXH nhƣ sau: BHXH là hệ thống bảo đảm khoản thu nhập thay thế cho ngƣời lao động khi ngƣời lao động bị mất hoặc giảm thu nhập, thông qua việc hình thành và sử dụng quỹ tài chính do sự đóng góp của các bên tham gia và có sự ủng hộ của Nhà nƣớc. Bản chất của Bảo hiểm xã hội Bản chất của BHXH là sự bảo đảm bù đắp một phần hoặc thay thế thu nhập của ngƣời lao động khi họ bị giảm hoặc mất thu nhập do ốm đau, thai sản, tai nạn lao động, bệnh nghề nghiệp, thất nghiệp, hết tuổi lao động hoặc chết trên cơ sở đóng góp vào quỹ BHXH do Nhà nƣớc tổ chức thực hiện. BHXH là hình thức bảo hiểm thu nhập cho ngƣời lao động, là sản phẩm tất yếu khách quan của xã hội phát triển, là hình thức dịch vụ công để quản lý và đáp ứng nhu cầu chia sẻ các rủi ro trong cộng đồng, là quyền cơ bản của ngƣời lao động.
BHXH vừa để thực hiện các mục đích xã hội, vừa để thực hiện các mục đích kinh tế trong mỗi cộng đồng, quốc gia. Trong đó, mục đích kinh tế và mục đích xã hội luôn đƣợc thực hiện đồng thời, đan xen lẫn nhau, là hai mặt không thể tách rời của BHXH. Khi đề cập đến các lợi ích kinh tế của BHXH đối với ngƣời lao động và đối với xã hội là đã bao hàm cả mục đích xã hội của nó. Ngƣợc lại, các mục đích xã hội của BHXH cũng chỉ đạt đƣợc khi nó đồng thời mang lại các lợi ích kinh tế thiết thực cho ngƣời tham gia.
e 9 - Về phƣơng diện xã hội: BHXH là sự chia sẻ rủi ro, bảo đảm an toàn xã hội. - Về phƣơng diện kinh tế: BHXH là quá trình phân phối lại thu nhập giữa những ngƣời tham gia bảo hiểm, thông qua việc hình thành quỹ tiền tệ chung. - Về phƣơng diện chính trị, pháp lý: Khi đƣợc nhà nƣớc điều chỉnh bằng pháp luật, BHXH đã trở thành quyền cơ bản của ngƣời lao động, xét trên cả bình diện quốc gia và quốc tế. Đồng thời đó cũng là trách nhiệm của họ và ngƣời sử dụng lao động phải tham gia BHXH.
Vì vậy, BHXH là một chính sách xã hội quan trọng, là bộ phận cơ bản để đảm bảo ASXH của các quốc gia. Có thể thấy BHXH là một công cụ quan trọng và hiệu quả để tạo nên một mạng lƣới an toàn cho con ngƣời, BHXH hoạt động không vì mục tiêu lợi nhuận mà vì mục đích bảo đảm sự phát triển lâu bền của nền kinh tế, góp phần ổn định và thúc đẩy tiến bộ xã hội. Chức năng của Bảo hiểm xã hội BHXH đƣợc xem nhƣ là một loạt các hoạt động mang tính xã hội nhằm đảm bảo đời sống cho ngƣời lao động, mở rộng sản xuất, phát triển kinh tế, ổn định trật tự xã hội nói chung do vậy BHXH có chức năng: - Thứ nhất, BHXH bảo đảm bù đắp hoặc thay thế một phần thu nhập cho ngƣời lao động khi họ bị giảm, mất khả năng lao động hoặc bị mất việc làm. Đây là một trong những chức năng cơ bản nhất của BHXH, vì nó quyết định đến nhiệm vụ, tính chất và cơ chế tổ chức hoạt động của BHXH.
- Thứ hai, BHXH phân phối và phân phối lại thu nhập giữa những ngƣời tham gia BHXH. Ngƣời lao động khi tham gia BHXH đều bình đẳng trong việc đóng góp vào quỹ cũng nhƣ các quyền lợi khi hƣởng các chế độ BHXH. Theo quy luật lấy số đông bù số ít, BHXH thực hiện phân phối lại thu nhập theo cả chiều dọc và chiều ngang. Phân phối lại giữa những ngƣời lao động có thu nhập cao và thấp, giữa những ngƣời khoẻ mạnh đang làm việc với những ngƣời ốm yếu phải nghỉ việc, … Thực hiện chức năng này nghĩa là BHXH góp phần thực hiện công bằng xã hội.
e 10 - Thứ ba, BHXH góp phần kích thích nâng cao năng suất lao động cá nhân và năng suất lao động xã hội. Giúp ngƣời lao động luôn yên tâm, gắn bó tận tình với công việc, tích cực trong lao động sản xuất, nâng cao năng suất lao động và hiệu quả kinh tế. Giúp các nhà đầu tƣ yên tâm tính toán để phát triển sản xuất, không bị phá sản kể cả khi có rủi ro lớn sảy ra. Giúp ngƣời lao động nâng cao năng suất lao động cá nhân, thu hút đầu tƣ và qua đó, nâng cao năng suất lao động xã hội.
- Thứ tƣ, BHXH góp phần thu hút lao động, hình thành và phát triển thị trƣờng lao động, gắn bó các lợi ích của ngƣời lao động, ngƣời sử dụng lao động và các lợi ích xã hội. + Thu hút lao động tốt trong xã hội vào khu vực thuộc phạm vi bảo hiểm. Ở Việt Nam, trong thời kỳ nền kinh tế kế hoạch tập trung, khu vực Nhà nƣớc luôn hấp dẫn ngƣời lao động. + Muốn khuyến khích ngƣời lao động tự tạo việc làm, dịch chuyển quan hệ lao động để phân phối lao động theo yêu cầu của thị trƣờng thì phải mở rộng BHXH, kết hợp hình thức bắt buộc và hình thức tự nguyện trong BHXH.
+ Điều hòa mâu thuẫn về tiền lƣơng tiền công, thời gian lao động giữa chủ và thợ, làm cho các bên có trách nhiệm với nhau hơn, gắn bó lợi ích đƣợc với nhau, hợp tác, phát triển cùng có lợi. Chức năng này biểu hiện nhƣ một đòn bẩy kinh tế kích thích ngƣời lao động nâng cao năng suất lao động cá nhân và kéo theo là năng suất lao động xã hội. - Thứ năm, BHXH còn có chức năng giám đốc vì BHXH tiến hành kiểm tra, giám sát việc thực hiện chính sách BHXH của ngƣời lao động và ngƣời sử dụng lao động theo đúng quy định của pháp luật, góp phần ổn định xã hội và đảm bảo quyền lợi cho ngƣời tham gia. Vai trò của Bảo hiểm xã hội BHXH ra đời và phát triển đã ngày càng khẳng định đƣợc vai trò của mình trên nhiều phƣơng diện khác nhau trong thực tế cuộc sống cũng nhƣ e 11 trong phát triển kinh tế.
Có thể khái quát vai trò của BHXH trên các mặt sau: Một là, BHXH góp phần ổn định đời sống của ngƣời lao động tham gia BHXH, những ngƣời tham gia BHXH sẽ đƣợc thay thế hoặc bù đắp một phần thu nhập khi họ bị suy giảm, mất khả năng lao động, mất việc làm, chết. Nhờ có sự thay thế hoặc bù đắp thu nhập kịp thời mà ngƣời lao động khắc phục nhanh chóng đƣợc những tổn thất về vật chất, nhanh phục hồi sức khỏe, ổn định cuộc sống để tiếp tục quá trình hoạt động bình thƣờng. Hai là, BHXH góp phần bảo đảm an toàn, ổn định cho toàn bộ nền kinh tế - xã hội. Để phòng ngừa, hạn chế tổn thất, các đơn vị kinh tế phải đề ra các quy định chặt chẽ về an toàn lao động buộc mọi ngƣời phải tuân thủ.
Khi có rủi ro xảy ra với ngƣời lao động, quỹ BHXH kịp thời hỗ trợ, tạo điều kiện cho ngƣời lao động nhanh ổn định cuộc sống và sản xuất,. Tất cả những yếu tố đó góp phần quan trọng làm ổn định nền kinh tế - xã hội. Ba là, BHXH làm tăng thêm mối quan hệ gắn bó giữa ngƣời lao động, ngƣời sử dụng lao động và Nhà nƣớc.