CHƯƠNG I NHỮNG VẤN ĐỀ LÝ LUẬN CƠ BẢN VỀ KẾ TOÁN CHI PHÍ SẢN XUẤT TRONG CÁC DOANH NGHIỆP SẢN XUẤT 1. Những vấn đề chung về kế toán chi phí. Hoạt động cơ bản trong doanh nghiệp sản xuất và đặc điểm chi phí trong doanh nghiệp sản xuất. Hoạt động cơ bản của doanh nghiệp sản xuất.
Doanh nghiệp sản xuất là một đơn vị kinh tế, thực hiện quá trình đầu tư, sản xuất, tiêu thụ với mục đích thu lợi nhuận. Trong doanh nghiệp sản xuất, hoạt động sản xuất thường chiếm một lực lượng lao động, máy móc thiết bị, tiền vốn lớn nhất và giữ một vai trò quyết định đến kết quả, hiệu quả hoạt động của doanh nghiệp. Hoạt động sản xuất kinh doanh của doanh nghiệp sản xuất bao gồm các giai đoạn cơ bản sau: Giai đoạn 1 – Nghiên cứu, tiếp cận nhu cầu sản xuất: Trong giai đoạn này, doanh nghiệp xác định cần sản xuất những sản phẩm nào, bao nhiêu, cho ai, ở đâu, và bằng những phương tiện, nguồn lực kinh tế nào. Trong nền kinh tế thị trường, vấn đề này là tiền đề định hướng và ảnh hưởng quyết định đến các giai đoạn hoạt động tiếp theo của doanh nghiệp sản xuất như đầu tư, mua sắm, sản xuất, tiêu thụ.
Giai đoạn 2 - Đầu tư, mua sắm, tích luỹ nguồn lực kinh tế: Giai đoạn này gắn liền với những hoạt động đầu tư, mua sắm, tích luỹ những nguồn lực kinh tế cho hoạt động sản xuất kinh doanh. Trong doanh nghiệp sản xuất, phần lớn việc đầu tư, mua sắm, tích luỹ các nguồn lực kinh tế gắn liền với nhu cầu của hoạt động sản xuất. Nếu căn cứ vào thời gian phát huy tác dụng và sử dụng các nguồn lực kinh tế, hoạt động đầu tư, mua sắm, tích luỹ các nguồn lực kinh tế bao gồm: Hoạt động đầu tư, mua sắm, tích luỹ nguồn vật lực khai thác dài hạn như máy móc thiết bị sản xuất, nhà xưởng, đất đai, công nghệ sản xuất.Nguồn vật lực dài hạn tương đối ổn định trong một thời gian; thể hiện trình độ công nghệ, năng lực, cơ sở vật chất của doanh nghiệp sản xuất. Nó thường chiếm một lượng vốn lớn, 12 chịu nhiều rủi ro, thu hồi qua nhiều năm và cũng là nguồn gốc phát sinh chi phí dài hạn trong hoạt động sản xuất kinh doanh.
Hoạt động đầu tư, mua sắm, tích luỹ các nguồn vật lực ngắn hạn như nguyên vật liệu, công cụ dụng cụ, dịch vụ. Nguồn vật lực ngắn hạn thường thay đổi qua các kỳ sản xuất kinh doanh về tình trạng chất lượng, tình hình cung ứng, thị trường. Nó chi phối cơ bản đến cấu tạo vật chất sản phẩm, thường chiếm một lượng vốn ít hơn nguồn vật lực d ài hạn, có thể thu hồi trong từng năm và là nguồn gốc phát sinh chi phí ngắn hạn trong sản xuất kinh doanh. Hoạt động đầu tư, tích luỹ nguồn nhân lực thông qua các chính sách lao động.
Nguồn lực này không thể hiện rõ thành một khoản mục tài sản, một nguồn lực hữu hình nhưng chi phối quyết đinh đến kết quả, hiệu quả của qua trình sản xuất kinh doanh. Việc khai thác nguồn nhân lực trong sản xuất có thể phát sinh chi phí ngắn hạn và chi phí dài hạn. Giai đoạn 3 – Hoạt động sản xuất: Đây là giai đoạn đặc trưng của một doanh nghiệp sản xuất. Giai đoạn doanh nghiệp sử dụng, tiêu dùng các nguồn lực kinh tế để sản xuất ra các sản phẩm cung ứng cho quá trình tiêu thụ, là giai đoạn phát sinh chi phí sản xuất.
Mỗi doanh nghiệp có trình độ, chất lượng quản lý sản xuất kinh doanh, quy mô, loại hình, quy trình công nghệ sản xuất, lĩnh vực sản xuất, nguồn lực kinh tế tích luỹ dự trữ khác nhau nên quá trình sử dụng, tiêu dùng các nguồn lực kinh tế cũng khác nhau. Ngày nay, với sự phát triển nhanh chóng của tiến bộ khoa học kỹ thuật, thay đổi các phương thức quản lý, nhu cầu cạnh tranh và toàn cầu hoá kinh tế ngày càng khốc liệt đã tác động trực tiếp đến sự thay đổi nhanh chóng đến hoạt động sản xuất nên đã làm thay đổi nhanh chóng các loại chi phí, mức phí và tính cá biệt của chi phí trong hoạt động sản xuất kinh doanh của doanh nghiệp. Giai đoạn 4 – Tiêu thụ sản phẩm: Đây là giai đoạn cuối cùng của hoạt động sản xuất kinh doanh nhằm chuyển sản phẩm của doanh nghiệp từ lĩnh vực sản xuất sang lĩnh vực tiêu dùng; chuyển thành phẩm sang một loại tài sản khác, chủ yếu là tiền và kết thúc một vòng chu chuyển tiền – tư liệu sản xuất – sản xuất – 13 hàng hoá - tiền. Giai đoạn này chỉ tồn tại sự khác biệt với các doanh nghiệp thương mại, dịch vụ là hoạt động tiêu thụ của doanh nghiệp sản xuất là hoạt động tiêu thụ gắn liền với chính những sản phẩm do doanh nghiệp tự sản xuất.
Đặc điểm chi phí trong doanh nghiệp sản xuất. Chi phí là những phí tổn nguồn lực kinh tế gắn liền với mục đích sản xuất kinh doanh. Để hiểu rõ hơn về đặc điểm chi phí, doanh nghiệp sản xuất cần quan tâm, xem xét từng giai đoạn trong hoạt động của doanh nghiệp sản xuất: Trong giai đoạn nghiên cứu tiếp cận nhu cầu sản xuất hình thành nên chi phí marketing, chi phí nghiên cứu, chi phí thành lập doanh nghiệp. Những loại chi phí này chịu sự chi phối cơ bản bởi quy mô, những giải pháp, phương tiện tiếp cận nghiên cứu, nhân sự thực hiện và đôi khi còn chi phối bởi những thủ tục hành chính, pháp lý từng địa phương, quốc gia.
Chi phí trong giai đoạn nghiên cứu tiếp cận nhu cầu sản xuất sẽ được vốn hoá thành tài sản vô hình hoặc các mục chi phí ban đầu trước khi hoạt động sản xuất diễn ra. Vấn đề quan tâm của nhà quản lý trong giai đoạn này là làm sao đảm bảo chi phí phát sinh sẽ được chuyển hoá thành toàn bộ tài sản, đảm bảo tính hữu ích của chi phí cho các giai đoạn kế tiếp trong hoạt động sản xuất kinh doanh. Trong giai đoạn đầu tư, mua sắm, tích luỹ nguồn lực kinh tế phát sinh chi phí đầu tư, mua sắm nguồn lực kinh tế. Những chi phí này được vốn hoá thành giá trị tài sản của doanh nghiệp.
Trong giai đoạn này, vấn đề quan tâm của các nhà quản lý là tính hữu ích của các nguồn lực kinh tế đã đầu tư, tích luỹ cho tương lai sử dụng trong các hoạt động sản xuất kinh doanh. Trong giai đoạn sản xuất sẽ phát sinh chi phí sản xuất, đây chính là sự tiêu hao các nguồn lực kinh tế, quy trình chuyển hoá tài sản thành chi phí. Về cơ bản, chi phí trong lĩnh vực sản xuất bao gồm: Chi phí dài hạn: Loại chi phí này phát sinh do sử dụng, tiêu dùng các nguồn lực kinh tế d ài hạn trong sản xuất như máy móc thiết bị, nhà xưởng, tài sản vô hình. Mức phát sinh của chi phí dài hạn thường phụ thuộc vào giá trị, thời hạn, công suất hoặc các cam kết của doanh nghiệp trong sử dụng và tình hình sử dụng thực tế trong 14 hoạt động sản xuất, đôi khi chi phí này còn gắn liền với sự chi phối của chính sách tài chính của doanh nghiệp, quốc gia.
Chi phí dài hạn thường mang tính ổn định tương đối qua một số kỳ sản xuất và gắn liền với các quyết định, trách nhiệm của nhà quản lý trước và trong nhiệm kỳ quản lý. Chi phí ngắn hạn: Loại chi phí này phát sinh do sử dụng, tiêu dùng các nguồn lực kinh tế ngắn hạn trong sản xuất như nguyên vật liệu, công cụ, dịch vụ. Mức phát sinh chi phí ngắn hạn thường phu thuộc vào tình hình sản xuất, thu mua, cung ứng, dự trữ trong kỳ. Chi phí ngắn hạn biến đổi phức tạp qua các kỳ sản xuất và gắn liền với các quyết định, trách nhiệm nhà quản lý trong nhiệm kỳ quản lý.
Chi phí nhân lực: Đây là chi phí phát sinh do sử dụng nguồn nhân lực trong sản xuất. Chi phí nhân lực bao gồm các khoản chi phí mà doanh nghiệp trả trực tiếp cho người lao động khi tham gia vào hoạt động sản xuất và khoản phí gắn liền với sự điều tiết, phân phối thu nhập của Nhà nước tại doanh nghiệp. Đôi khi, chi phí nhân lực còn bao gồm cả những khoản phí để khuyến khích, thu hút lao động. Nếu căn cứ vào thời hạn phát huy của chi phí nhân lực, chi phí nhân lực bao gồm chi phí dài hạn khi chi phí n ày phát sinh từ sử dụng nguồn nhân lực gắn liền với cơ cấu tổ chức của doanh nghiệp và chi phí ngắn hạn khi chi phí này phát sinh từ sử dụng nguồn nhân lực trong ngắn hạn, tạm thời.
Chi phí sản xuất chịu áp lực từ nguồn kinh tế đầu tư, tích luỹ ở các giai đoạn trước và thay đổi theo trình độ, phương thức tổ chức quản lý sản xuất, công nghệ sản xuất, quy mô sản xuất.Ngày nay, sự tiến bộ nhanh chóng của khoa học kỹ thuật, sự toàn cầu hoá kinh tế, mở rộng môi trường cạnh tranh, phát triển và sự thay đổi các phương thức quản lý, kinh doanh, sự tiến bộ của trình độ giáo dục. đã và đang thúc đẩy sự phát sinh, thay đổi nhanh chóng và phức tạp hơn và chi phí trong giai đoạn sản xuất. Điều này cũng đặt ra sự gia tăng nhu cầu thông tin chi phí sản xuất về tính tốc độ, tính linh hoạt để đảm bảo cho hoạt động kiểm soát, đánh giá, dự báo và quản trị chi phí. Trong giai đoạn tiêu thụ sẽ phát sinh chi phí lưu thông tiếp thị do sử dụng các nguồn, lực kinh tế thực hiện chiến lược, chính sách tiêu thụ tại doanh nghiệp.
15 Chi phí lưu thông tiếp thị cũng bao gồm chi phí dài hạn do sử dụng các nguồn lực kinh tế dài hạn và các cam kết dài hạn trong thực hiện chiến lược và chính sách tiêu thụ và chi phí ngắn hạn do sử dụng các nguồn lực kinh tế ngắn hạn trong thực hiện chính sách tiêu thụ. Chi phí tiêu thụ đang có xu hướng gia tăng về giá trị, tỷ trọng theo quy mô, các phương thức quản lý sản xuất kinh doanh, nhất là khi toàn cầu hoá kinh tế, mở rộng phạm vi cạnh tranh trên toàn thế giới. Chi phí tiêu thu không phải là chi phí đặc trưng trong doanh nghiệp sản xuất mà nó tồn tại ở hầu hết các loại hình doanh nghiệp. Ngoài những chi phí phát sinh ở các giai đoạn trên, trong hoạt động của doanh nghiệp sản xuất cũng luôn phát sinh chi phí quản lý, điều hành, kiểm soát chung toàn doanh nghiệp và tình hình sử dụng các nguồn lực kinh tế.