LỜI MỞ ĐẦU Hiện nay, trong giai đoạn đẩy mạnh công nghiệp hóa – hiện đại hóa đất nước và hội nhập quốc tế, nguồn lực con người Việt Nam càng trở nên có ý nghĩa quan trọng, quyết định sự thành công của công cuộc phát triển đất nước. Giáo dục ngày càng có vai trò và nhiệm vụ quan trọng trong việc xây dựng một thế hệ người Việt Nam mới, đáp ứng yêu cầu phát triển kinh tế - xã hội. Để có nguồn lực tham gia vào hoạt động chung của xã hội thì hoạt động định hướng nghề nghiệp là một trong những hoạt động có vai trò quan trọng chiến lược. Định hướng nghề nghiệp nhằm góp phần phân bố hợp lý và sử dụng hiệu quả các nguồn nhân lực, vốn quý của đất nước để phục vụ cho sự phát triển kinh tế xã hội, do vậy định hướng nghề nghiệp có vai trò và ý nghĩa quan trọng trong quá trình phát triển nguồn nhân lực của quốc gia.
Định hướng nghề nghiệp cho học sinh Trung học phổ thông đã được Đảng và Nhà nước ta coi trọng, đã có nhiều chủ trương, quyết định ban hành để thực hiện hoạt động này như Quyết định 126 /CP của Chính phủ, Điều 27 của Luật giáo dục năm 2005…Hoạt động định hướng nghề nghiệp tầm quan trọng đặc biệt, nó giúp học sinh có sự lựa chọn nghề nghiệp đúng hướng, sự lựa chọn không tự phát theo phong trào mà có sự tham gia tư vấn của các chuyên gia, các phần mềm tư vấn, hướng học trên cơ sở năng khiếu, năng lực bản thân, gia cảnh, nhu cầu của thị trường lao động… Vì vậy, hoạt động này góp phần điều chỉnh sự mất cân đối về cơ cấu lao động hiện nay như “thừa thầy thiếu thợ” , thiếu nguồn lao động chất lượng cao khi nền kinh tế hội nhập trong bối cảnh toàn cầu hóa. Trên địa bàn tỉnh Bắc Ninh, khi làm hồ sơ tuyển sinh Đại học, Cao đẳng hầu hết các em học sinh lớp 12 còn rất bỡ ngỡ, lúng túng trong việc lựa chọn chuyên ngành học, nguyên nhân sâu xa xuất phát từ việc các em không có thông tin về các ngành nghề, công việc sau khi ra trường, nhu cầu thị trường lao động đối với các ngành nghề… chính vì lẽ đó, rất nhiều trường hợp lựa chọn chuyên ngành, trường ứng tuyển theo cảm tính, hoặc theo xu hướng, theo bạn bè. Điều này, về sau sẽ ảnh 2 hưởng rất lớn đến quá trình học tập cũng như sự nghiệp của các em sau này. Chính vì lý do trên, học viên đã quyết định chọn đề tài : “Hoàn thiện hoạt động định hướng nghề nghiệp cho học sinh lớp 12 trên địa bàn tỉnh Bắc Ninh” II.
PHƯƠNG PHÁP NGHIÊN CỨU 1. Nguồn dữ liệu 1. Dữ liệu sơ cấp - Dữ liệu sơ cấp được thu thập dựa trên phương pháp điều tra xã hội học: +Điều tra bằng bảng hỏi với số lượng mẫu 400 học sinh lớp 12 trên địa bản tỉnh Bắc Ninh: STT Tên trường Địa chỉ SL 1 Trường THPT Chuyên Bắc Ninh TP.Bắc Ninh 100 2 Trường THPT Lý Thái Tổ Thị xã Từ Sơn 100 3 Trường THPT Thuận Thành 1 Huyện Thuận Thành 100 4 Trường THPT Yên Phong 1 Huyện Yên Phong 100 Tổng 400 +Nội dung điều tra: tìm hiểu thực tế triển khai hoạt động định hướng nghề nghiệp, nội dung hoạt động định hướng nghề nghiệp đã triển khai, các yếu tố ảnh hưởng/tác động đến hoạt động định hướng nghề nghiệp cho học sinh lớp 12 trên địa bàn tỉnh Bắc Ninh. +Mục tiêu điều tra: nắm được thực trạng triển khai hoạt động định hướng nghề nghiệp, các nội dung thiếu sót, các vấn đề hạn chế, từ đó đề xuất giải pháp hoàn thiện hoạt động định hướng nghề nghiệp cho học sinh lớp 12 trên địa bàn tỉnh Bắc Ninh.
- Phỏng vấn trực tiếp đối với các em học sinh lớp 12 được khảo sát để làm rõ nội dung khảo sát. Dữ liệu thứ cấp - Dữ liệu nghiên cứu từ Tổng cục thống kê: số liệu thống kế về dân số và lao động, số liệu thống kê về Giáo dục, y tế, văn hóa và đời sống. 3 - Kết quả điều tra từ Bộ Lao động Thương binh và Xã hội: Bản tin cập nhật thị trường lao động tại Việt Nam 1. Phương pháp xử lý thông tin - Sử dụng Microsoft Word, Excel; - Sử dụng phương pháp thống kê, phần mềm phân tích dữ liệu.
ĐỐI TƯỢNG VÀ PHẠM VI NGHIÊN CỨU 1. Đối tượng nghiên cứu: Hoạt động định hướng nghề nghiệp cho học sinh lớp 12 2. Phạm vi nghiên cứu: Địa bàn tỉnh Bắc Ninh. Mục tiêu nghiên cứu: Mục tiêu nghiên cứu của luận văn là làm rõ nội dung hoạt động định hướng nghề nghiệp, các yếu tố ảnh hưởng đến hoạt động định hướng nghề nghiệp và đưa ra các biện pháp nhằm hoàn thiện hoạt động định hướng nghề nghiệp cho học sinh lớp 12 trên địa bàn tỉnh Bắc Ninh.
DỰ KIẾN ĐÓNG GÓP 1. Mặt khoa học Cung cấp bộ khung nội dung triển khai hoạt động định hướng nghề nghiệp có logic và khoa học. Mặt thực tiễn: - Nâng cao nhận thức của học sinh lớp 12 về vai trò của hoạt động định hướng nghề nghiệp; - Chuẩn hóa các hoạt động định hướng nghề nghiệp cho học sinh lớp 12 trên địa bàn tỉnh Bắc Ninh nói riêng và tại Việt Nam nói chung. HẠN CHẾ CỦA ĐỀ TÀI - Nhiều thông tin tham khảo, tuy nhiên chưa có nhiều tài liệu tổng thể về hoạt động định hướng nghề nghiệp; - Thời gian nghiên cứu ngắn nên không thể nghiên cứu rộng rãi; - Hạn chế về kiến thức của bản thân về vấn đề nghiên cứu.
CƠ SỞ LÝ LUẬN VỀ HOẠT ĐỘNG ĐỊNH HƯỚNG NGHỀ NGHIỆP CHO HỌC SINH LỚP 12 1. Tổng quan về vấn đề nghiên cứu 1. Các nghiên cứu trên thế giới Hoạt động định hướng nghề nghiệp nghiệp (hướng nghiệp), một phần quan trọng của tư vấn học đường ngày nay, bắt nguồn từ công trình nghiên cứu “Tổng quan thị trường nghề nghiệp trên thế giới” từ đầu thế kỷ 17 của một người Ý, Tomasco Gazoni, được dịch ra nhiều thứ tiếng, tiếng Anh là “ The Universal Plaza of All the Professions of the World”. Năm 1631, Poowell, một người Anh xuất bản cuốn “Tom of All Trades or The Plain Pathways to Perferment”, một cuốn sách gồm các hình ảnh thông tin về các ngành nghề.
Năm 1747, xuất bản cuốn “London Tradesman’ liệt kê tích hợp tất cả ngành nghề đang phát triển ở Luân đôn làm kim chỉ nam cho người lao động trẻ vào đời. Cùng với sự ra đời và lớn mạnh của triết học quan tâm đến con người, tôn trọng cá nhân và quyền dân chủ, sự phát triển của khoa học tâm lý thực nghiệm, tâm lý về nhân cách, xã hội và sự phát triển của ngành thống kê học. Đặc biệt là ngành tâm lý trị liệu, tâm thần học. Năm 1909, William Healy thành lập “ Trung tâm chuyên khoa điều hướng trẻ em” ( Child Guidance Clinic), chăm sóc tâm lý giáo dục cho các trẻ hư khu ổ chuột, đã tác động mạnh vào phong trào tư vấn hướng dẫn giáo dục, hướng nghiệp.
Tuy vậy, lịch sử nghiệp vụ tư vấn học đường được ghi nhận xuất phát và lớn mạnh ở Mỹ, từ hoạt động hướng nghiệp trong học đường vào những năm đầu của thế kỷ 20. Trong thập kỷ 1900-1909, có 2 người được xem là những người đầu tiên khởi xướng và hệ thống hóa nghiệp vụ tư vấn học đường là Jesse B.Davis, Frank Parsons. Davis (1981 – 1955) được coi là người đầu tiên đề xuất một chương trình hướng nghiệp trong trường học có hệ thống. Năm 1907, ông được làm hiệu trưởng trường trung học phổ thông, đã khuyến khích các giáo viên dạy tiếng Anh sử dụng các bài luận văn, bài học liên quan mô tả nghề nghiệp, nói lên những hứng thú, những đặc điểm cần phát triển và những vấn đề về tư tưởng và hành vi không 5 thích hợp cần hạn chế đối với một số nghề nghiệp.
Đồng thời với Jess B. Davis nhiều trường học ở nhiều nơi khác cũng thực hiện mô hình đó. Frank Parson với phòng tư vấn tâm lý về nghề nghiệp, đã sử dụng các khái niệm của tâm lý học như những đặc điểm khí chất, tính khí của mỗi con người và đối chiếu với những nhân tố được xem là những yêu cầu cơ bản của nghề nghiệp để đánh giá sự phù hợp (đặc điểm người/nghề), các lý thuyết tâm lý về những xung động của vô thức (Freud,Adler,Jung), sau đó phát triển thành ngành học. Frank Parson đã sử dụng các tiến bộ và cách tính toán về xác suất, di truyền, độ lệch chuẩn, hệ số tương quan của khoa học thống kê khởi xướng từ thế kỷ trước, đặc biệt các khái niệm thống kê của nhà nhân chủng học Francis Galton (1822-1911),và Karl Pearson, để thiết lập và tiến hành trắc nghiệm, chẩn đoán tâm lý nghề nghiệp trong tư vấn hướng nghiệp.
Các nghiên cứu của các nhà khoa học khác Vào những năm 40 của thế kỷ 20, nhà tâm lý học người Mỹ J.L Holland đã nghiên cứu và thừa nhận sự tồn tại của các loại nhân cách và sở thích nghề nghiệp. Tác giả đã chỉ ra tương ứng với mỗi kiểu nhân cách nghề nghiệp đó là một số những nghề nghiệp mà cá nhân có thể chọn để có được kết quả làm việc cao nhất. Hiện nay, lý thuyết này của J.L Holland đã được sử dụng rộng rãi nhất trong thực tiễn hướng nghiệp trên thế giới.thông qua bài trắc nghiệm RIASEC. Tại Hoa Kỳ, năm 1980, James McKeen Cattell - một trong những ông tổ của ngành hướng nghiệp – nhà tâm lý nổi tiếng thuộc Đại học Pensylvania (Mĩ) đã mở màn bằng việc xây dựng các test đầu tiên để đo lường và đánh giá các khả năng thành công trong học đường của sinh viên thuộc Đại học Pensylvania và về sau ở Đại học Columbia.
6 Trong giai đoạn hiện nay, trên thế giới nền sản xuất công nghiệp và hậu công nghiệp đã phát triển cao, trong xã hội xuất hiện thêm nhiều ngành nghề mới, sự phân hoá lao động đã khiến hầu hết các quốc gia trên thế giới đều phải quan tâm đến hoạt động hướng nghiệp. Đẩy mạnh nghiên cứu khoa học hướng nghiệp, mở các trung tâm tư vấn hướng nghiệp và đào tạo giáo viên, chuyên gia tư vấn hướng nghiệp trong và ngoài trường Đại học. Ví dụ như Trung tâm INETOP ( Viện nghiên cứu quốc gia về lao động và hướng nghiệp) và CNAM (Học viện quốc gia về nghệ thuật và nghề nghiệp) của Pháp. Chương trình đào tạo chuyên gia hướng nghiệp của họ bắt đầu có mặt tại Việt Nam.