phần Mở đầu và Kết luận, luận văn đƣợc chia thành 3 chƣơng với các nội dung cụ thể nhƣ sau: Chƣơng 1: Cơ sở lý luận về công tác lập dự toán và quyết toán ngân sách nhà nƣớc cấp huyện. Chƣơng 2: Thực trạng công tác lập và quyết toán ngân sách nhà nƣớc tại Phòng Tài chính - Kế hoạch huyện Vĩnh Thạnh, tỉnh Bình Định. Chƣơng 3: Giải pháp hoàn thiện công tác lập và quyết toán ngân sách nhà nƣớc tại Phòng Tài chính - Kế hoạch huyện Vĩnh Thạnh, tỉnh Bình Định. 8 CHƢƠNG 1: CƠ SỞ LÝ LUẬN VỀ CÔNG TÁC LẬP VÀ QUYẾT TOÁN NGÂN SÁCH NHÀ NƢỚC CẤP HUYỆN 1.1 TỔNG QUAN VỀ NGÂN SÁCH NHÀ NƢỚC VÀ NGÂN SÁCH NHÀ NƢỚC CẤP HUYỆN 1.Khái niệm, bản chất của ngân sách nhà nƣớc Ngân sách Nhà nƣớc là một phạm trù lịch sử, phản ánh các quan hệ kinh tế trong điều kiện kinh tế hàng hoá - tiền tệ và đƣợc sử dụng nhƣ một công cụ để thực hiện chức năng của Nhà nƣớc.
Sự ra đời và tồn tại của ngân sách nhà nƣớc gắn liền với sự tồn tại và phát triển của Nhà nƣớc. Để phục vụ cho hoạt động của mình, nhà nƣớc cần phải có nguồn lực tài chính và đó là cơ sở hình thành nên ngân sách nhà nƣớc, một bộ phận quan trọng nhất của khu vực tài chính nhà nƣớc. Định nghĩa về NSNN đƣợc đánh giá dƣới nhiều khía cạnh khác nhau nhƣ: “NSNN là phạm trù kinh tế và là phạm trù lịch sử. NSNN phản ảnh các quan hệ kinh tế phát sinh gắn liền với quá trình tạo lập, phân phối và sử dụng quỹ tiền tệ tập trung của Nhà nƣớc khi Nhà nƣớc tham gia phân phối các nguồn tài chính quốc gia nhằm thực hiện các chức năng của Nhà nƣớc trên cơ sở luật định” [1].
“NSNN là toàn bộ các khoản thu, chi của Nhà nƣớc đã đƣợc cơ quan nhà nƣớc có thẩm quyền quyết định và đƣợc thực hiện trong một năm để bảo đảm thực hiện các chức năng, nhiệm vụ của Nhà nƣớc” [2]. Theo Khoản 14, Điều 4, Luật NSNN đã đƣợc Quốc hội nƣớc Cộng hòa xã hội chủ nghĩa Việt Nam khóa XIII, kỳ họp thứ 9, thông qua ngày 25/6/2015, định nghĩa: “NSNN là toàn bộ các khoản thu, chi của Nhà nước được dự toán và thực hiện trong một khoảng thời gian nhất định do cơ quan Nhà nước có thẩm quyền quyết định để bảo đảm thực hiện các chức năng, nhiệm vụ của 9 Nhà nước”. Với khái niệm Ngân sách nhà nƣớc theo Luật ngân sách, khi nói đến NSNN, ngƣời ta thƣờng đề cập tới 3 đặc tính cơ bản: + Tính pháp lý: đƣợc cơ quan nhà nƣớc có thẩm quyền quyết định thực hiện. + Tính kinh tế: phản ảnh các khoản thu và các khoản chi.
+ Tính niên độ: thực hiện trong một khoảng thời gian nhất định. Theo Điều 5, Luật NSNN, nội dung thu ngân sách nhà nƣớc và chi ngân sách nhà nƣớc nhƣ sau: * Thu ngân sách nhà nước bao gồm: - Toàn bộ các khoản thu từ thuế, lệ phí; - Toàn bộ các khoản phí thu từ các hoạt động dịch vụ do cơ quan nhà nƣớc thực hiện, trƣờng hợp đƣợc khoán chi phí hoạt động thì đƣợc khấu trừ; các khoản phí thu từ các hoạt động dịch vụ do đơn vị sự nghiệp công lập và doanh nghiệp nhà nƣớc thực hiện nộp ngân sách nhà nƣớc theo quy định của pháp luật; - Các khoản viện trợ không hoàn lại của Chính phủ các nƣớc, các tổ chức, cá nhân ở ngoài nƣớc cho Chính phủ Việt Nam và chính quyền địa phƣơng; - Các khoản thu khác theo quy định của pháp luật. * Chi ngân sách nhà nước bao gồm: - Chi đầu tƣ phát triển; - Chi dự trữ quốc gia; - Chi thƣờng xuyên; - Chi trả nợ lãi; - Chi viện trợ; - Các khoản chi khác theo quy định của pháp luật. Nhƣ vậy, có nhiều khái niệm khác nhau về NSNN nhƣng đều có chung 10 bản chất là NSNN gắn liền với nhà nƣớc.
NSNN nhằm đảm bảo cho các nhu cầu chi tiêu của nhà nƣớc, đảm bảo cho sự tồn tại, phát triển và thực hiện các chức năng, nhiệm vụ của nhà nƣớc.2 Chức năng của ngân sách nhà nƣớc NSNN thể hiện trong mối quan hệ kinh tế - tài chính giữa nhà nƣớc với các chủ thể của nền kinh tế trong quá trình hình thành, phân bổ và sử dụng NSNN, quá trình phân phối và phân phối lại thu nhập. nhằm thực hiện các mục tiêu kinh tế - xã hội của nhà nƣớc. NSNN là một bộ phận rất quan trọng đóng vai trò chủ đạo trong hệ thống tài chính quốc gia. Vì vậy, NSNN cũng có hai chức năng là chức năng phân phối, chức năng điều chỉnh và kiểm soát [7].
- Chức năng phân phối: để tồn tại và phát triển, Nhà nƣớc cần phải có nguồn lực tài chính để đáp ứng các khoản chi tiêu cho hoạt động của mình, muốn vậy Nhà nƣớc phải huy động vốn trong, ngoài nƣớc. Nguồn huy động trong nƣớc chủ yếu là nguồn thu từ thuế, phí, lệ phí và các nguồn thu hợp pháp khác. Nguồn huy động từ nƣớc ngoài gồm viện trợ, vay nợ, chênh lệch xuất, nhập khẩu. Vốn huy động đƣợc Nhà nƣớc thực hiện phân phối mang tính chất không hoàn trả trực tiếp.
- Chức năng điều chỉnh và kiểm soát: thể hiện quá trình huy động và sử dụng NSNN phải đƣợc thể hiện bằng các văn bản pháp luật. Nhà nƣớc cần phải theo dõi, quản lý, giám sát, kiểm tra chặt chẽ các khoản thu, chi NSNN theo những tiêu chuẩn, định mức do Nhà nƣớc quy định. Với hai chức năng trên có mối quan hệ mật thiết với nhau, hỗ trợ nhau nhằm nâng cao hiệu quả sử dụng vốn ngân sách. Từ đó phát huy vai trò tích cực của NSNN đối với quá trình quản lý vĩ mô nền kinh tế, giúp cho Nhà nƣớc quản lý NSNN đƣợc hiệu quả, đúng quy định pháp luật.3 Vai trò của ngân sách nhà nƣớc Ngân sách nhà nƣớc có vai trò rất to lớn trong đời sống kinh tế - xã hội hiện đại.
Vai trò đó thể hiện trên các mặt nhƣ: vừa là công cụ huy động nguồn tài chính để đảm bảo thực hiện chức năng của nhà nƣớc, vừa là công cụ điều tiết vĩ mô kinh tế nhằm thúc đẩy phát triển kinh tế - xã hội, khắc phục những khiếm khuyết của kinh tế thị trƣờng, bảo đảm tiến bộ và công bằng xã hội, góp phần bảo vệ môi trƣờng. Ngân sách nhà nƣớc giữ vai trò chủ đạo trong hệ thống tài chính và có vai trò quyết định sự phát triển của nền kinh tế - xã hội. Vai trò của NSNN đƣợc xác lập trên cơ sở của chức năng và nhiệm vụ cụ thể của nó trong từng giai đoạn cụ thể. Phát huy vai trò của NSNN là thƣớc đo đánh giá hiệu quả điều hành, lãnh đạo của nhà nƣớc.
Trong nền kinh tế thị trƣờng định hƣớng xã hội chủ nghĩa của nƣớc ta hiện nay, NSNN có các vai trò chủ yếu sau [2]: - Với chức năng phân phối, ngân sách nhà nƣớc có vai trò huy động nguồn tài chính để đảm bảo nhu cầu chi tiêu của nhà nƣớc và thực hiện cân đối thu chi tài chính của nhà nƣớc. Đó là vai trò truyền thống của NSNN trong mọi mô hình kinh tế. Nó gắn chặt với các chi phí của nhà nƣớc trong quá trình thực hiện nhiệm vụ của mình. - NSNN là công cụ tài chính của nhà nƣớc góp phần thúc đẩy sự tăng trƣởng của nền kinh tế vĩ mô.
Nhà nƣớc sử dụng NSNN nhƣ là công cụ chính để kiềm chế lạm phát, ổn định thị trƣờng, giá cả cũng nhƣ giải quyết các nguy cơ tiền ẩn về bất ổn định kinh tế - xã hội. Muốn thực hiện tốt vai trò này NSNN phải có quy mô đủ lớn để nhà nƣớc thực hiện các chính sách tài khóa phù hợp (nới lỏng hay thắt chặt) kích thích sản xuất, kích cầu để góp phần phát triển kinh tế, ổn định xã hội. - NSNN là công cụ tài chính góp phần bù đắp những khiếm khuyết của nền kinh tế thị trƣờng, đảm bảo công bằng xã hội, bảo vệ môi trƣờng, thúc 12 đẩy phát triển bền vững. Kinh tế thị trƣờng phân phối nguồn lực theo phƣơng thức riêng của nó, vận hành theo những quy luật riêng của nó.
Mặt trái của nó là sự phân hóa giàu nghèo ngày càng tăng trong xã hội, tạo ra sự bất bình đẳng trong phân phối thu nhập, tiềm ẩn nguy cơ bất ổn định xã hội. Bên cạnh đó, do mục tiêu tối đa hóa lợi nhuận nên các chủ sở hữu nguồn lực thƣờng khai thác tối đa mọi nguồn tài nguyên, môi trƣờng sinh thái bị hủy hoại, nhiều loại hàng hóa và dịch vụ xã hội cần nhƣng khu vực tƣ nhân không cung cấp nhƣ hàng hóa công cộng. Do đó, nếu để kinh tế thị trƣờng tự điều chỉnh mà không có vai trò của nhà nƣớc thì sẽ phát triển thiếu bền vững. Vì vậy Nhà nƣớc sử dụng NSNN thông qua công cụ chính là chính sách thuế khóa và chi tiêu công để phân phối lại thu nhập giữa các tầng lớp dân cƣ trong xã hội, cung cấp hàng hóa dịch vụ công trong xã hội, chú ý phát triển cân đối giữa các vùng, miền đảm bảo công bằng xã hội, bảo vệ môi trƣờng sinh thái.
Nhƣ vậy, vai trò của NSNN là rất lớn. Nó đảm bảo nhu cầu chi tiêu của Nhà nƣớc và các cấp chính quyền địa phƣơng để duy trì sự tồn tại của bộ máy Nhà nƣớc. Tác động tích cực đến cơ cấu kinh tế nhằm đảm bảo cân đối hợp lý, góp phần kích thích tăng trƣởng kinh tế. Điều tiết thị trƣờng, ổn định giá cả và kiểm soát lạm phát, đó là điều tiết cung - cầu, nhằm bảo vệ lợi ích chính đáng của ngƣời sản xuất và ngƣời tiêu dùng, thông qua các hình thức trực tiếp nhƣ chi ngân sách mua hàng hóa, dịch vụ để điều chỉnh tổng cầu, trợ giá, bình ổn giá; sử dụng thuế để tác động gián tiếp vào cung - cầu thông qua hạn chế hoặc khuyến khích.
Giải quyết các vấn đề xã hội nhƣ điều tiết, làm giảm bớt khoảng cách chênh lệch về thu nhập, hạn chế sự phân hóa giữa các tầng lớp nhân dân và góp phần vào thực hiện công bằng xã hội; thông qua các khoản chi tiêu ngân sách mà thực hiện các chính sách phúc lợi công cộng và an sinh xã hội… 1.4 Hệ thống ngân sách nhà nƣớc ở Việt Nam Theo Điều 6 Luật NSNN số 83/2015/QH13 ngày 25/6/2015, “NSNN 13 gồm ngân sách Trung ương và ngân sách địa phương. Ngân sách địa phương gồm ngân sách của các cấp chính quyền địa phương”.