Nghiên Cứu Sự Hòa Nhập Của Kiến Trúc Thuộc Địa Pháp Trong Đô Thị Huế

Kiến trúc thuộc địa Pháp tại Huế là một phần không thể thiếu trong di sản văn hóa đô thị Việt Nam. 184 trang · Trường Đại Học Kiến Trúc Huế · 2023.

• Trường học: Trường Đại Học Kiến Trúc Huế
• Chuyên ngành: Kiến Trúc
• Đề tài: Hòa Nhập Kiến Trúc Thuộc Địa Pháp Với Đô Thị Huế
• Loại tài liệu: luận án
• Năm xuất bản: 2023
• Địa điểm: Huế

Mục lục chi tiết

• MỞ ĐẦU
• 1. CHƯƠNG 1: TỔNG QUAN KIẾN TRÚC THUỘC ĐỊA PHÁP VÀ CÁC THUỘC TÍNH CỦA ĐÔ THỊ HUẾ
• 1.1. Thuộc tính của đô thị Huế
• 1.2. Vị trí địa lý và điều kiện tự nhiên
• 1.3. Đặc điểm khí hậu
• 1.4. Cảnh quan thiên nhiên
• 1.5. Hình thái đô thị truyền thống
• 1.6. Cấu trúc đô thị
• 1.7. Trục không gian
• 2. CHƯƠNG 2: CƠ SỞ KHOA HỌC ĐÁNH GIÁ SỰ HÒA NHẬP CỦA KIẾN TRÚC THUỘC ĐỊA PHÁP VỚI CÁC THUỘC TÍNH ĐÔ THỊ HUẾ
• 3. CHƯƠNG 3: ĐÁNH GIÁ SỰ SỰ HÒA NHẬP CỦA KIẾN TRÚC THUỘC ĐỊA PHÁP VỚI CÁC THUỘC TÍNH ĐÔ THỊ HUẾ
• KẾT LUẬN VÀ KIẾN NGHỊ
• CÁC BÀI BÁO KHOA HỌC ĐÃ CÔNG BỐ
• TÀI LIỆU THAM KHẢO
• PHỤ LỤC

Tóm tắt

I. Tổng quan về kiến trúc thuộc địa Pháp và các thuộc tính của đô thị Huế

Kiến trúc thuộc địa Pháp tại Huế là một phần không thể thiếu trong di sản văn hóa đô thị Việt Nam. Qua gần 100 năm đô hộ, các công trình kiến trúc của người Pháp đã dần hòa nhập vào môi trường bản địa, tạo nên một đô thị Huế đặc sắc. Sự giao thoa giữa vương triều Nguyễn và chính quyền thực dân đã dẫn đến việc người dân bản địa tiếp thu các thành tựu kỹ thuật phương Tây, trong khi người Pháp tìm kiếm giải pháp hòa nhập với văn hóa địa phương. Điều này đã tạo ra một bức tranh kiến trúc phong phú, phản ánh sự đa dạng văn hóa và lịch sử của Huế. Tuy nhiên, sự thiếu quan tâm đến quỹ kiến trúc thuộc địa Pháp đã dẫn đến tình trạng xuống cấp của nhiều công trình, gây mất thẩm mỹ và lãng phí giá trị di sản. Việc bảo tồn và phát huy giá trị của kiến trúc thuộc địa Pháp là cần thiết để khẳng định vai trò của nó trong cấu trúc đô thị Huế hiện nay.

1.1. Các thuộc tính của đô thị Huế

Đô thị Huế có nhiều thuộc tính cơ bản tạo nên bản sắc riêng biệt. Vị trí địa lý và điều kiện tự nhiên của Huế đã tạo ra một môi trường sống đặc trưng, với khí hậu nhiệt đới gió mùa và cảnh quan thiên nhiên phong phú. Sông Hương và núi Ngự không chỉ là những yếu tố tự nhiên mà còn là những biểu tượng văn hóa, ảnh hưởng đến quy hoạch và kiến trúc đô thị. Cảnh quan thiên nhiên hòa quyện với kiến trúc, tạo nên một không gian sống động và hài hòa. Cây xanh cũng đóng vai trò quan trọng trong việc tạo lập cảnh quan đô thị, với sự hiện diện của nhiều loại cây quý và vườn Thượng uyển nổi tiếng. Những yếu tố này đã góp phần tạo nên một đô thị Huế độc đáo, không hòa lẫn với các đô thị khác.

1.2. Hình thái đô thị truyền thống

Hình thái đô thị truyền thống của Huế được xây dựng dựa trên các yếu tố văn hóa và lịch sử. Kinh thành là trung tâm của đô thị, với các khu phố thị và làng phụ cận xung quanh. Trục Thần đạo nối liền Kinh thành với núi Ngự Bình, tạo nên một không gian chính trị và văn hóa đặc trưng. Các công trình kiến trúc được quy hoạch khoa học, kết hợp hài hòa với cảnh quan thiên nhiên. Sự phát triển của đô thị Huế trước khi có sự can thiệp của người Pháp đã tạo ra một cấu trúc đô thị độc đáo, phản ánh sự giao thoa giữa văn hóa truyền thống và ảnh hưởng của kiến trúc phương Tây.

II. Cơ sở khoa học đánh giá sự hòa nhập của kiến trúc thuộc địa Pháp với các thuộc tính đô thị Huế

Đánh giá sự hòa nhập của kiến trúc thuộc địa Pháp với các thuộc tính đô thị Huế là một nhiệm vụ quan trọng trong việc bảo tồn di sản văn hóa. Nghiên cứu này không chỉ giúp nhận diện các đặc điểm riêng biệt của kiến trúc thuộc địa mà còn đánh giá tác động của nó đến cấu trúc đô thị hiện tại. Phương pháp nghiên cứu bao gồm điều tra, khảo sát, và phân tích hình thái, nhằm xác định mức độ hòa nhập của các công trình kiến trúc thuộc địa với bối cảnh đô thị. Việc áp dụng các tiêu chí đánh giá cụ thể sẽ giúp lượng hóa mức độ hòa nhập và từ đó đề xuất các giải pháp bảo tồn phù hợp. Điều này không chỉ có giá trị trong việc bảo tồn mà còn trong việc phát triển đô thị bền vững.

2.1. Phương pháp nghiên cứu

Phương pháp nghiên cứu bao gồm nhiều bước, từ điều tra, khảo sát hiện trạng đến phân tích hình thái kiến trúc. Việc thu thập dữ liệu từ các chuyên gia và người quản lý công trình sẽ cung cấp cái nhìn sâu sắc về tình trạng và giá trị của kiến trúc thuộc địa. So sánh với các đô thị khác cũng giúp làm rõ những đặc điểm riêng biệt của kiến trúc thuộc địa Pháp tại Huế. Phân tích tổng hợp các thông tin thu thập được sẽ tạo ra cơ sở vững chắc cho việc đánh giá và đề xuất các giải pháp bảo tồn.

2.2. Ý nghĩa khoa học và thực tiễn

Nghiên cứu này không chỉ cung cấp thông tin về số lượng và vị trí của kiến trúc thuộc địa Pháp tại Huế mà còn khẳng định vai trò quan trọng của nó trong việc tạo nên cấu trúc tổng thể của đô thị. Kết quả nghiên cứu sẽ là tài liệu tham khảo quý giá cho các nhà nghiên cứu, giảng viên và các cơ quan quản lý trong việc bảo tồn và phát huy giá trị di sản kiến trúc. Phương pháp đánh giá sự hòa nhập cũng có thể được áp dụng cho các khu vực khác có cảnh quan hoặc di sản quan trọng, góp phần xây dựng các chính sách bảo tồn hiệu quả.

III. Đánh giá sự hòa nhập của kiến trúc thuộc địa Pháp với các thuộc tính đô thị Huế

Đánh giá sự hòa nhập của kiến trúc thuộc địa Pháp với các thuộc tính đô thị Huế là một quá trình phức tạp, đòi hỏi sự xem xét kỹ lưỡng về nhiều khía cạnh. Các công trình kiến trúc thuộc địa không chỉ đơn thuần là những công trình xây dựng mà còn là những biểu tượng văn hóa, phản ánh sự giao thoa giữa hai nền văn hóa. Việc đánh giá này cần phải xem xét đến các yếu tố như cảnh quan, khí hậu, và văn hóa bản địa. Sự hòa nhập này không chỉ tạo ra một bức tranh kiến trúc phong phú mà còn góp phần bảo tồn và phát huy giá trị di sản văn hóa của Huế.

3.1. Tác động của kiến trúc thuộc địa Pháp

Kiến trúc thuộc địa Pháp đã có tác động sâu sắc đến hình thái đô thị Huế. Các công trình như biệt thự, công sở, và các công trình công cộng không chỉ đáp ứng nhu cầu sử dụng mà còn tạo nên một không gian sống động, phản ánh sự phát triển của đô thị. Sự hòa nhập của kiến trúc thuộc địa với các yếu tố văn hóa bản địa đã tạo ra một bức tranh đa dạng, phong phú, góp phần làm phong phú thêm di sản văn hóa của Huế. Tuy nhiên, sự thiếu quan tâm đến việc bảo tồn các công trình này đã dẫn đến tình trạng xuống cấp, cần có các biện pháp khắc phục kịp thời.

3.2. Đề xuất giải pháp bảo tồn

Để bảo tồn và phát huy giá trị của kiến trúc thuộc địa Pháp tại Huế, cần có các giải pháp cụ thể và hiệu quả. Việc xây dựng các chính sách bảo tồn phù hợp với bối cảnh đô thị hiện nay là rất cần thiết. Các giải pháp này không chỉ bao gồm việc bảo tồn các công trình hiện có mà còn cần phải phát triển các dự án mới, kết hợp hài hòa giữa kiến trúc hiện đại và di sản văn hóa. Sự tham gia của cộng đồng và các chuyên gia trong quá trình bảo tồn cũng là yếu tố quan trọng, giúp nâng cao nhận thức và trách nhiệm của mọi người đối với di sản văn hóa của Huế.

Nội dung chính

Tổng quan luận án

Di sản kiến trúc đô thị tại Việt Nam ghi nhận sự hiện diện quan trọng của quỹ kiến trúc thời kỳ thuộc địa Pháp. Tại Huế, tiến trình tiếp biến kiến trúc diễn ra qua các giai đoạn từ áp đặt, thích nghi đến hòa nhập vào môi trường bản địa. Không gian đô thị Huế là địa bàn giao thoa giữa vương triều Nguyễn – thiết chế nắm giữ giá trị tinh thần truyền thống – và chính quyền thực dân Pháp – cơ quan nắm thực quyền quản lý hành chính và quy hoạch hiện đại. Quá trình tiếp thu kỹ thuật xây dựng phương Tây của cư dân bản địa diễn ra song hành cùng nỗ lực tìm kiếm giải pháp thích ứng khí hậu và cảnh quan của các kiến trúc sư Pháp.

Khoảng trống nghiên cứu xuất phát từ việc các công trình nghiên cứu trước đây chủ yếu tập trung vào quần thể di tích Cung đình thời Nguyễn hoặc cảnh quan thiên nhiên sông Hương, núi Ngự. Quỹ kiến trúc thuộc địa Pháp ở bờ Nam sông Hương – thành phần tham gia định hình cấu trúc không gian đô thị tổng thể và bảo lưu hình thái Kinh thành ở bờ Bắc – chưa được đánh giá tương xứng. Hệ quả là nhiều công trình thuộc địa rơi vào tình trạng xuống cấp, bị phá dỡ hoặc cải tạo làm biến dạng không gian lịch sử (điển hình như việc phá bỏ biệt thự số 05 Lý Thường Kiệt, chuyển đổi công năng Nhà di sản Trương Như Cương thành phòng tập thể hình, trùng tu sai quy cách Đài Chiến sỹ trận vong, hoặc dự án chuyển đổi biệt thự số 26 Lê Lợi thành khu phức hợp thương mại - dịch vụ). Đề tài nghiên cứu được xác lập nhằm cung cấp luận cứ khoa học để đánh giá mức độ hòa nhập của quỹ kiến trúc này với các thuộc tính đô thị bản địa, phục vụ công tác bảo tồn và phản biện quy hoạch xây mới.

Hệ thống mục tiêu nghiên cứu của luận án bao gồm ba nội dung:

1. Nghiên cứu đặc điểm của quy hoạch và kiến trúc thuộc địa Pháp tại thành phố Huế.
2. Đề xuất và vận dụng phương pháp đánh giá sự hòa nhập của kiến trúc thuộc địa Pháp với các thuộc tính đặc trưng của đô thị Huế.
3. Nghiên cứu mức độ ảnh hưởng của kiến trúc thuộc địa Pháp đối với diện mạo kiến trúc đô thị Huế.

Đối tượng và phạm vi nghiên cứu được xác định cụ thể:

• Đối tượng nghiên cứu: Đặc điểm kiến trúc thuộc địa và sự hòa nhập của kiến trúc thuộc địa vào các thuộc tính đô thị Huế.
• Khách thể nghiên cứu: Quỹ kiến trúc thuộc địa tại đô thị Huế.
• Đối tượng khảo sát: Các công trình công cộng, biệt thự cư trú và công trình tôn giáo do người Pháp đầu tư xây dựng tại đô thị Huế.
• Phạm vi không gian: Địa giới hành chính thành phố Huế.
• Phạm vi thời gian: Giai đoạn lịch sử từ năm 1802 đến năm 1945.
• Lĩnh vực nghiên cứu: Lịch sử và bảo tồn di sản kiến trúc.

Tổng quan tài liệu và vị trí của luận án

Luận án tổng hợp và phân loại các công trình nghiên cứu đi trước theo các nhóm nội dung chuyên biệt:

Nghiên cứu về thuộc tính địa điểm và nơi chốn:

• Luận án của P. Memmott (1979, Đại học Queensland) với đề tài "Lardil properties of place - An ethnological study in Man-Environment relations" phân tích các thuộc tính tự nhiên, xã hội và lịch sử định hình văn hóa tộc người Lardil tại Úc, cung cấp gợi mở lý thuyết về cách tiếp cận thuộc tính địa điểm trong nghiên cứu không gian.
• Luận án của Nguyễn Văn Chương (2011, Đại học Xây dựng) về "Khai thác yếu tố nơi chốn nhằm tạo lập bản sắc đô thị. Lấy thành phố Đà Nẵng làm địa bàn nghiên cứu" hệ thống hóa lý thuyết về tinh thần nơi chốn nhưng việc đánh giá bản sắc còn mang tính định tính.
• Bài báo của Mina Najafi và Mustafa Kamal Bin Mohd Shariff (2011) trên Tạp chí Khoa học và Công nghệ Quốc tế phân tích khái niệm địa điểm và cảm thụ nơi chốn từ góc độ tâm lý học không gian.

Nghiên cứu mối quan hệ giữa kiến trúc và thuộc tính tự nhiên, văn hóa:

• Hoàng Huy Thắng (2002) với sách "Kiến trúc nhiệt đới ẩm", Nguyễn Huy Côn (1996) trên Tạp chí Kiến trúc Việt Nam, Nguyễn Cao Luyện (2007) với sách "Từ những mái nhà tranh cổ truyền", và Trần Hùng (1983) trên Tạp chí Dân tộc học làm rõ ảnh hưởng của khí hậu đến giải pháp kiến trúc truyền thống nhưng chưa liên kết sâu với thuộc tính văn hóa biến đổi theo thời kỳ.
• Stephen F. Kenney (1994, Đại học Công nghệ Texas) với luận án "Cultural influences on architecture", Khuất Tân Hưng (2007, Đại học Kiến trúc Hà Nội) với luận án về nhà ở dân gian đồng bằng Bắc Bộ, Amos Rapoport với tác phẩm "House Form and Culture", K. Moore (2000) với sách "Culture – meaning – architecture", và Nguyễn Thế Cường (2011) phân tích mối quan hệ giữa văn hóa và hình thái kiến trúc.

Nghiên cứu kiến trúc thuộc địa Pháp tại Việt Nam và tại Huế:

• Gwendolyn Wright (1991) với cuốn sách "The politics of design in French colonial urbanism" phân tích chính sách quy hoạch của chính quyền thuộc địa tại Đông Dương.
• Nguyễn Đình Toàn (1998, Đại học Kiến trúc Hà Nội) nghiên cứu các nhân tố tự nhiên và văn hóa bản địa trong kiến trúc thời Pháp thuộc tại các đô thị lớn.
• Lê Thanh Sơn (2003, Đại học Kiến trúc TP. Hồ Chí Minh) nghiên cứu hiện tượng cộng sinh văn hóa trong kiến trúc giai đoạn cuối thế kỷ XIX đến giữa thế kỷ XX.
• Tôn Đại (1988, Đại học Kiến trúc Hà Nội) phân loại các xu hướng kiến trúc Việt Nam thời kỳ cận - hiện đại.
• Nguyễn Quốc Tuân (2015) và Trần Quốc Bảo (2016) nghiên cứu bảo tồn di sản kiến trúc khu phố Pháp lần lượt tại Hải Phòng và Hà Nội.
• Dự án của Viện Nghiên cứu Kiến trúc (Bộ Xây dựng, 2001) điều tra các công trình công cộng đô thị nửa đầu thế kỷ XX.
• Hồ Hải Nam (2007, Đại học Tổng hợp Kiến trúc - Xây dựng quốc gia Saint Petersburg) nghiên cứu ảnh hưởng của kiến trúc châu Âu tại Huế nhưng chủ yếu tập trung vào công trình do người Việt xây dựng, chưa phân tích ảnh hưởng hai chiều của thuộc tính bản địa đối với công trình của người Pháp.
• Các bài viết trên Tạp chí Sông Hương của Phan Thuận An, Nguyễn Đình Toàn, Nguyễn Vũ Minh, Nguyễn Văn Thái, Nguyễn Ngọc Tùng, Nguyễn Thị Minh Xuân, Lê Ngọc Vân Anh, và Trần Văn Dũng cung cấp dữ liệu lịch sử và danh mục công trình tại Huế.

Khoảng trống học thuật mà luận án tập trung giải quyết là sự thiếu vắng một phương pháp định lượng và hệ thống tiêu chí cụ thể để đánh giá mức độ hòa nhập của kiến trúc thuộc địa Pháp vào các thuộc tính tự nhiên, cảnh quan, hình thái và văn hóa đặc thù của đô thị Huế.

Cơ sở lý thuyết và phương pháp nghiên cứu

Luận án tiếp cận đối tượng nghiên cứu dựa trên lý thuyết về thuộc tính đô thị. Thuộc tính đô thị được xác định là những yếu tố cấu thành cơ bản quy định bản sắc và sự vận động của đô thị, bao gồm bốn nhóm chính: vị trí địa lý - khí hậu, cảnh quan thiên nhiên (mặt nước, cây xanh), hình thái không gian đô thị truyền thống (cấu trúc, trục, lớp), và văn hóa kiến trúc (phong thủy, bố cục không gian, trang trí mỹ thuật).

Hệ thống phương pháp nghiên cứu được triển khai đồng bộ:

• Phương pháp điều tra, khảo sát, sưu tầm dữ liệu: Thu thập hồ sơ lưu trữ, niên đại, bản vẽ; phỏng vấn người quản lý, chủ sở hữu công trình; đo vẽ hiện trạng và chụp ảnh tư liệu các công trình kiến trúc thuộc địa.
• Phương pháp chuyên gia: Tham vấn ý kiến các nhà nghiên cứu lịch sử, chuyên gia văn hóa Huế và các chuyên gia quy hoạch - kiến trúc nhằm xác định giá trị và đặc điểm công trình.
• Phương pháp so sánh, phân loại: So sánh đối chiếu quy hoạch, kiến trúc thuộc địa tại Huế với Hà Nội, Hải Phòng, Sài Gòn; so sánh nội tại các công trình tại Huế theo niên đại, công năng và phong cách kiến trúc.
• Phương pháp phân tích hình thái: Phân tích chuỗi bản đồ qua các thời kỳ (1876, 1885, 1909, 1930, 1945) để nhận diện quy luật chuyển hóa cấu trúc đô thị giữa khu vực bờ Bắc truyền thống và khu phố mới ở bờ Nam sông Hương.
• Phương pháp đánh giá theo chỉ tiêu: Thiết lập bộ tiêu chí dựa trên các thuộc tính đô thị Huế, thực hiện lượng hóa mức độ hòa nhập của từng công trình và cụm công trình với bối cảnh không gian.
• Phương pháp phân tích tổng hợp: Xử lý và tích hợp dữ liệu thu thập nhằm xây dựng các luận cứ khoa học và đề xuất khung đánh giá.

Nguồn tư liệu sử dụng bao gồm bản đồ địa chính, đồ án quy hoạch qua các thời kỳ, mộc bản triều Nguyễn, tài liệu lưu trữ thuộc địa, các văn bản địa chí (Địa chí Thừa Thiên - Huế, Đại Nam nhất thống chí), và kết quả khảo sát thực địa trực tiếp của tác giả.

Nội dung chính theo từng chương

Luận án có tổng dung lượng 149 trang, bao gồm 45 hình ảnh, 35 bảng biểu và phần phụ lục dài 25 trang. Nội dung được kết cấu thành 3 chương chính:

Chương 1: Tổng quan kiến trúc thuộc địa Pháp và các thuộc tính của đô thị Huế

Chương 1 hệ thống hóa toàn bộ các thuộc tính nền tảng của đô thị Huế và tiến trình phát triển của kiến trúc thuộc địa Pháp giai đoạn 1802-1945.

1. Thuộc tính vị trí địa lý và điều kiện tự nhiên: Huế nằm ở trung tâm Việt Nam, cách Hà Nội 660 km về phía Nam, cách Thành phố Hồ Chí Minh 1.080 km về phía Bắc, có 81 km đường biên giới với Lào và giáp biển Đông. Khí hậu thuộc vùng nhiệt đới gió mùa chuyển tiếp: mùa hè khô nóng chịu tác động của gió Tây Nam (tháng 5 đến tháng 9, nhiệt độ trung bình 27°C - 29°C, cao nhất đạt 38°C - 40°C); mùa đông chịu ảnh hưởng gió mùa Đông Bắc (tháng 10 đến tháng 3 năm sau, nhiệt độ trung bình 20°C - 22°C). Lượng mưa trung bình đạt 2.500 mm/năm, tập trung cao điểm từ tháng 9 đến tháng 2 (tháng 11 chiếm 30% lượng mưa cả năm). Độ ẩm trung bình đạt 85% - 86%.

2. Thuộc tính cảnh quan thiên nhiên:

• Mặt nước: Sông Hương giữ vai trò trục cảnh quan trung tâm, là yếu tố Minh Đường trong phong thủy và là nền tảng tổ chức quy hoạch đô thị. Khác với sông Hồng tại Hà Nội bị chia cắt bởi hệ thống đê điều, sông Hương có dòng chảy hiền hòa, kết nối trực tiếp với các chuỗi công trình kiến trúc dọc hai bên bờ.
• Cây xanh: Cây xanh hiện diện trong cấu trúc Kinh thành, lăng tẩm và nhà vườn. Kinh thành sở hữu gần 30 khu vườn Thượng uyển (chiếm 1/4 diện tích Hoàng cung, trong đó có 7 khu vườn thuộc 20 thắng cảnh đất Thần kinh như Ngự Viên, Thiệu Phương, Hậu Hồ, Trường Ninh, Tịnh Tâm, Thư Quang, Thường Mậu). Nhà vườn có diện tích trung bình từ 1.000 m². Cây xanh đường phố được trồng theo chủ đích không gian (đường Nhãn - Đinh Tiên Hoàng, đường Phượng - Đoàn Thị Điểm, đường Mù u - Hai mươi ba tháng Tám).

3. Thuộc tính hình thái đô thị truyền thống: Cấu trúc không gian tập trung chủ yếu ở bờ Bắc sông Hương với hạt nhân là Kinh thành (gồm 3 lớp: Kinh thành - Hoàng thành - Tử Cấm thành), khu phố thương mại Gia Hội, cảng thị Bao Vinh ở phía Đông và làng Kim Long ở phía Tây. Bờ Nam trước năm 1884 chủ yếu là đền miếu, lăng mộ và các làng phụ cận (Vỹ Dạ, An Cựu, Phường Đúc). Trục Thần đạo nối Kinh thành với núi Ngự Bình định hướng bố cục đối xứng cho các công trình trọng yếu. Không gian nhà ở dân gian tổ chức theo trình tự lớp: Cổng - Sân - Nhà chính - Vườn.

4. Thuộc tính văn hóa kiến trúc:

• Phong thủy: Kinh thành định vị theo thế núi Ngự Bình (Tiền Án), sông Hương (Minh Đường), Cồn Hến (Tả Thanh Long), Cồn Dã Viên (Hữu Bạch Hổ). Trục thần đạo phát triển theo hướng Tây Bắc - Đông Nam để phù hợp địa hình; trục thứ hai hướng chính Nam kết nối Kỳ Đài với Đàn Nam Giao (cách 3 km) dọc theo đường Điện Biên Phủ. Phong thủy nhà vườn sử dụng bình phong và non bộ kết hợp bể cạn để ngăn hỏa khí, tích tụ sinh khí.
• Bố cục không gian: Khối tích công trình nhỏ, tổ chức phân tán, phát triển theo phân vị ngang hoặc mặt bằng chữ Công nối bằng Trường lang (điện Thái Hòa, điện Long An). Hệ mái bốn phía thẳng đứng, không võng, không uốn cong góc mái; hàng cột hiên thanh mảnh.
• Trang trí và Pháp lam: Sử dụng hệ ngũ sắc đặc thù của Huế (Đỏ - Tím - Vàng - Lục - Xanh), nổi bật là sắc đỏ (sơn son, gỗ lim, ngói liệt, tường gạch) và sắc vàng hoàng thổ (ngói hoàng lưu ly, chi tiết hoàng gia). Nghệ thuật chế tác Pháp lam du nhập từ năm 1827 (Minh Mạng thứ 8), ứng dụng trang trí ngoại thất, nội thất và tế khí tại các cung điện, lăng tẩm theo thủ pháp "nhất thi, nhất họa".

5. Kiến trúc triều Nguyễn và kiến trúc dân gian:

• Kiến trúc triều Nguyễn: Kinh thành xây dựng theo kỹ thuật thành lũy Vauban kết hợp nguyên tắc phương Đông; Hoàng thành chứa hơn 140 công trình (Ngọ Môn với lầu Ngũ Phụng 9 bộ mái, điện Thái Hòa, Thế Miếu, Hiển Lâm Các); hệ thống 7 khu lăng tẩm của các vua Nguyễn (chia làm hai khu vực chức năng: khu "lăng" để an táng và khu "tẩm" làm nơi nghỉ ngơi).
• Kiến trúc dân gian: Nhà rường kết cấu khung gỗ 3 gian 2 chái hoặc 5 gian 2 chái, liên kết bằng hệ thống cột cái (nhứt đông hậu, nhứt tây hậu, nhứt đông tiền, nhứt tây tiền), cột quân (hàng nhì), cột quyết và cột đấm; mái lợp hai lớp ngói liệt dày. Khu phố thị Bao Vinh, Gia Hội hình thành các dạng nhà Tứ giác và nhà phố hai tầng kết hợp buôn bán.

6. Tiến trình phát triển kiến trúc thuộc địa Pháp tại Huế:

• Giai đoạn 1802-1874: Ứng dụng quy hoạch ô bàn cờ và kỹ thuật công sự Vauban phương Tây vào xây dựng Kinh thành Huế.
• Giai đoạn 1874-1919: Khởi đầu từ việc thành lập Tòa Khâm sứ Trung Kỳ (1874) tại bờ Nam sông Hương. Sau năm 1884, hình thành khu phố Pháp với mạng lưới đường song song bờ sông (đường Jules Ferry / Lê Lợi) và các công trình hành chính, y tế, giáo dục: Khách sạn Morin, Bệnh viện Huế, trường Quốc Học, trường Đồng Khánh, Ga Huế (1921), cơ sở công nghiệp như Vôi Long Thọ (1911), Nhà máy nước Vạn Niên (1914), Nhà máy điện (1919). Phong cách chủ đạo: Thuộc địa tiền kỳ, Tân cổ điển, Neo Gothic.
• Giai đoạn 1919-1945: Mở rộng đô thị theo hướng Nam sông An Cựu; xuất hiện phong cách Địa phương Pháp, phong cách Đông Dương và phong cách Hiện đại (Moderne) chịu ảnh hưởng của Le Corbusier.

Tiêu chí so sánh	Hà Nội	Hải Phòng	Sài Gòn	Huế
Thiết lập địa điểm	Bao quanh thành Thăng Long, phía Nam hồ Hoàn Kiếm; phá hủy một phần thành cũ	Xây dựng khu mới phía Nam sông Cấm, đào kênh ngăn cách dân cư bản địa	Nằm ở bờ Tây sông Sài Gòn; phá hủy toàn bộ thành Gia Định cũ	Nằm chủ yếu ở bờ Nam sông Hương; bảo lưu trọn vẹn cấu trúc Kinh thành bờ Bắc
Hình thái đô thị	Quay lưng với sông Hồng; hạt nhân là Nhà hát Lớn; đường phố bám theo hồ nước	Hướng ra cảng biển; hạt nhân là Nhà hát Lớn; mạng lưới ô cờ không đồng đều	Hướng ra sông Sài Gòn; hạt nhân là Nhà thờ Đức Bà; mạng lưới ô cờ bàn cờ	Đô thị phát triển hai bên bờ sông; không có một công trình hạt nhân duy nhất; hình thái dải ven sông
Cảnh quan	Khai thác hệ thống hồ tự nhiên và các công viên nhỏ tại giao lộ chéo	Khai thác trục cảnh quan mặt nước kênh đào trung tâm	Hệ thống trục không gian xanh lớn kết nối các công trình trọng điểm	Khai thác trực tiếp cảnh quan sông Hương và cấu trúc đô thị vườn
Phong cách kiến trúc	Tân cổ điển quy mô lớn; sau 1919 xuất hiện nhiều công trình phong cách Đông Dương	Thuộc địa tiền kỳ, Tân cổ điển, Địa phương Pháp; công trình quy mô vừa	Đa dạng: Tân cổ điển, phong cách kết hợp Pháp - Hoa, Pháp - Việt quy mô lớn	Khối tích nhỏ, đơn giản; chủ đạo là phong cách Địa phương Pháp và biến thể giao thoa bản địa

Chương 2: Cơ sở khoa học đánh giá sự hòa nhập của kiến trúc thuộc địa Pháp với các thuộc tính đô thị Huế

Chương 2 thiết lập khung lý thuyết và phương pháp luận đánh giá:

• Xây dựng hệ thống tiêu chí định lượng dựa trên mức độ tương thích của công trình kiến trúc thuộc địa với 4 nhóm thuộc tính:
  1. Sự thích ứng với điều kiện địa hình và khí hậu nhiệt đới ẩm đặc thù của Huế.
  2. Sự tôn trọng và hòa nhập vào cảnh quan mặt nước sông Hương và hệ thống cây xanh.
  3. Sự tương thích về hình thái không gian, tỷ lệ khối tích và mối liên kết với cấu trúc đô thị truyền thống.
  4. Sự tiếp thu và chuyển hóa các yếu tố văn hóa kiến trúc bản địa (bố cục phân tán, hệ mái, hàng hiên, chi tiết trang trí, vật liệu).
• Xác định quy trình thu thập dữ liệu, thang đo điểm số và phương pháp lượng hóa nhằm chuyển đổi các nhận định định tính về giá trị di sản sang các chỉ số cụ thể phục vụ đánh giá công trình đơn lẻ và cụm công trình đô thị.

Chương 3: Đánh giá sự hòa nhập của kiến trúc thuộc địa Pháp với các thuộc tính đô thị Huế

Chương 3 triển khai vận dụng bộ tiêu chí đã xây dựng vào thực tiễn quỹ kiến trúc thuộc địa tại thành phố Huế:

• Thực hiện thống kê, phân loại và chấm điểm mức độ hòa nhập cho từng thể loại công trình (công sở hành chính, công trình văn hóa - giáo dục, biệt thự cư trú, công trình tôn giáo, cơ sở sản xuất công nghiệp).
• Đánh giá sự tương tác giữa khu phố Pháp ở bờ Nam với cấu trúc đô thị cổ ở bờ Bắc, làm rõ tính chất bảo lưu cảnh quan chung thông qua việc giới hạn chiều cao và mật độ xây dựng ven sông Hương.
• Phân tích sự biến đổi của kiến trúc truyền thống Huế dưới tác động của kỹ thuật và phong cách kiến trúc Pháp (sự xuất hiện của vật liệu mới như xi măng, sắt thép, gạch hoa; biến thể nhà Tứ giác tại Bao Vinh; sự giao thoa trang trí tại các lăng tẩm và công trình đầu thế kỷ XX).

Kết quả và những đóng góp mới

Luận án xác lập các kết quả khoa học và đóng góp mới sau:

• Thống kê, định vị và phân loại một cách hệ thống quỹ kiến trúc thuộc địa Pháp tại thành phố Huế theo các tiêu chí về số lượng, địa điểm, thể loại công năng và phong cách kiến trúc.
• Làm rõ các đặc trưng riêng biệt của kiến trúc thuộc địa Pháp tại Huế trong tương quan so sánh với các đô thị cùng thời kỳ như Hà Nội, Hải Phòng, Sài Gòn; chứng minh tính chất song song tồn tại giữa đô thị di sản truyền thống ở bờ Bắc và đô thị thuộc địa mới ở bờ Nam sông Hương.
• Xây dựng phương pháp đánh giá sự hòa nhập của công trình kiến trúc vào bối cảnh đô thị lịch sử thông qua việc lượng hóa các tiêu chí thuộc tính (tự nhiên, cảnh quan, hình thái, văn hóa), chuyển dịch quan điểm bảo tồn từ đơn lẻ sang bảo tồn không gian đô thị tổng thể.
• Làm sáng tỏ quy luật ảnh hưởng hai chiều: sự biến đổi của kiến trúc thuộc địa để thích ứng với điều kiện bản địa Huế và tác động ngược lại của kỹ thuật phương Tây làm biến đổi các thể loại kiến trúc truyền thống Huế.

Khuyến nghị và giải pháp đề xuất:

• Sử dụng phương pháp đánh giá sự hòa nhập làm công cụ thẩm định chất lượng thiết kế cho các dự án xây dựng mới xen cấy trong vùng lõi di sản đô thị Huế.
• Tích hợp khung tiêu chí thuộc tính vào các văn bản quy phạm pháp luật và quy chế quản lý quy hoạch - kiến trúc đô thị thành phố Huế nhằm ngăn chặn tình trạng phá hủy, cải tạo làm sai lệch các công trình có giá trị lịch sử.

Hạn chế và hướng nghiên cứu tiếp

Hạn chế của nghiên cứu:

• Phạm vi khảo sát thực địa giới hạn trong ranh giới thành phố Huế với mốc thời gian từ năm 1802 đến năm 1945.
• Đối tượng khảo sát chuyên sâu tập trung chủ yếu vào nhóm công trình công cộng, biệt thự và công trình tôn giáo do người Pháp đầu tư xây dựng, chưa bao quát toàn diện các công trình nhà ở dân gian của người bản địa tự xây dựng có chịu ảnh hưởng phong cách Pháp ở vùng nông thôn ngoại vi.

Hướng nghiên cứu tiếp theo:

• Mở rộng phạm vi đánh giá sự hòa nhập sang các thể loại công trình kiến trúc thời kỳ sau năm 1945 tại Huế.
• Ứng dụng khung tiêu chí lượng hóa để xây dựng hệ thống cơ sở dữ liệu số (GIS) phục vụ công tác quản lý di sản đô thị theo thời gian thực.

Giá trị tham khảo

Luận án là tài liệu tham khảo cho các đối tượng và mục đích cụ thể:

• Nghiên cứu sinh và học viên chuyên ngành Kiến trúc, Quy hoạch đô thị, Lịch sử nghệ thuật: Sử dụng làm tài liệu tra cứu về lịch sử đô thị Huế, kiến trúc thời kỳ thuộc địa và phương pháp luận phân tích hình thái không gian.
• Giảng viên đại học: Phục vụ công tác biên soạn bài giảng môn Lịch sử kiến trúc Việt Nam và Bảo tồn di sản kiến trúc.
• Nhà quản lý đô thị và cơ quan hoạch định chính sách: Sử dụng khung đánh giá và các phát hiện thực tế tại Chương 2, Chương 3 làm căn cứ xây dựng quy chế quản lý kiến trúc cảnh quan hai bên bờ sông Hương và lập danh mục di sản kiến trúc cần bảo vệ.

Câu hỏi thường gặp

1. Khí hậu và lượng mưa tại Huế có đặc điểm gì tác động đến vật liệu và hình thức kiến trúc thuộc địa? Huế có lượng mưa trung bình 2.500 mm/năm (riêng tháng 11 chiếm 30% lượng mưa cả năm), độ ẩm không khí cao (85% - 86%), kết hợp mùa hè khô nóng (nhiệt độ lên đến 38°C - 40°C do gió Tây Nam). Điều kiện thời tiết khắc nghiệt này khiến công trình dễ bị rêu phong, xuống cấp nhanh chóng, đòi hỏi kiến trúc thuộc địa phải áp dụng các giải pháp mái dốc lớn, tường dày và hệ thống hành lang bao quanh để che mưa chắn nắng.

2. Điểm khác biệt cơ bản trong việc lựa chọn địa điểm xây dựng khu phố Pháp giữa Huế và Hà Nội là gì? Tại Hà Nội, khu phố Pháp được xây dựng đan xen, nằm chồng lớp lên một phần kinh thành Thăng Long bị phá hủy và các khu dân cư cũ quanh hồ Hoàn Kiếm, quay lưng lại với sông Hồng. Tại Huế, người Pháp thiết lập khu phố mới hoàn toàn tách biệt ở bờ Nam sông Hương, giữ lại trọn vẹn cấu trúc Kinh thành truyền thống của nhà Nguyễn ở bờ Bắc.

3. Pháp lam Huế được du nhập vào thời gian nào và có những nhóm sản phẩm chính nào? Nghệ thuật chế tác Pháp lam được du nhập vào Việt Nam từ năm Minh Mạng thứ 8 (năm 1827). Pháp lam Huế gồm 3 nhóm sản phẩm chính: Pháp lam trang trí ngoại thất công trình (gắn ở bờ nóc, bờ quyết, ô hộc "nhất thi, nhất họa"), Pháp lam trang trí nội thất, và các đồ tự khí, đồ gia dụng.

4. Cấu trúc không gian nhà rường truyền thống Huế được định danh bằng các cột gỗ như thế nào? Nhà rường Huế định vị bộ khung qua 4 cột cái trung tâm: hai cột phía trong là "nhứt đông hậu" và "nhứt tây hậu", hai cột phía ngoài là "nhứt đông tiền" và "nhứt tây tiền". Hệ thống cột phụ trợ gồm hàng cột nhì hậu, cột nhì tiền (cột quân), bốn cột quyết ở bốn góc (đông hậu, tây hậu, đông tiền, tây tiền) và bốn cột đấm tại vách hồi.

5. Các giai đoạn phát triển chính của kiến trúc thuộc địa Pháp tại Huế được phân chia như thế nào? Tiến trình phát triển gồm 3 giai đoạn: Giai đoạn 1802-1874 (giai đoạn tiền đề với việc ứng dụng kỹ thuật Vauban xây Kinh thành); Giai đoạn 1874-1919 (xây dựng Tòa Khâm sứ Trung Kỳ, hình thành Khu phố Pháp bờ Nam với phong cách Tân cổ điển, Thuộc địa tiền kỳ); Giai đoạn 1919-1945 (mở rộng đô thị, xuất hiện phong cách Địa phương Pháp, phong cách Đông Dương và phong cách Moderne).

Kết luận

Luận án giải quyết một vấn đề khoa học thuộc lĩnh vực lịch sử và bảo tồn di sản thông qua việc đánh giá sự hòa nhập của kiến trúc thuộc địa Pháp với các thuộc tính đô thị Huế giai đoạn 1802-1945. Bằng phương pháp tiếp cận đa ngành kết hợp phân tích hình thái và lượng hóa tiêu chí, tác giả đã làm rõ các giá trị đặc trưng của quỹ kiến trúc bờ Nam sông Hương trong mối tương quan hữu cơ với không gian di sản Cung đình bờ Bắc. Kết quả nghiên cứu cung cấp hệ thống luận cứ khoa học thực tiễn, đóng góp công cụ định lượng hỗ trợ công tác quản lý quy hoạch, bảo tồn di sản và thẩm định thiết kế công trình kiến trúc trong bối cảnh đô thị lịch sử.