Luận án tiến sĩ hiệu quả can thiệp dự phòng lây truyền hiv ở phụ nữ mang thai tại hai quận huyện thành phố hồ chí minh năm 2010 2012

Luận án tiến sĩ phân tích hiệu quả can thiệp dự phòng lây truyền hiv ở phụ nữ mang thai tại hai quận huyện thành phố hồ chí, xây dựng cơ sở lý luận, kiểm chứng thực nghiệm, đóng

• Tác giả: Phan Thanh Xuân
• Người hướng dẫn: Trương Việt Dũng
• Trường học: Trường Đại Học Y Hà Nội
• Chuyên ngành: Vệ sinh xã hội học và Tổ chức y tế
• Đề tài: Hiệu Quả Can Thiệp Dự Phòng Lây Truyền HIV Ở Phụ Nữ Mang Thai Tại TP.HCM (2010-2012)
• Loại tài liệu: luận án tiến sĩ y học
• Năm xuất bản: 2015
• Địa điểm: Hà Nội

Mục lục chi tiết

• LỜI CAM ĐOAN
• 1. CHƯƠNG 1: TỔNG QUAN VỀ LÂY TRUYỀN HIV TỪ MẸ SANG CON Ở PHỤ NỮ MANG THAI TRÊN THẾ GIỚI, VIỆT NAM VÀ THÀNH PHỐ HỒ CHÍ MINH
• 1.1. Tổng quan về HIV/AIDS
• 1.2. Giai đoạn lây nhiễm HIV và đường lây truyền HIV từ mẹ sang con
• 1.3. Các yếu tố nguy cơ, chẩn đoán và điều trị dự phòng lây truyền HIV từ mẹ sang con
• 1.4. Các chiến lược can thiệp dự phòng lây truyền HIV từ mẹ sang con
• 1.5. Dịch tễ học HIV/AIDS trên Thế giới, Việt Nam và TP. Hồ Chí Minh
• 1.6. Kiến thức, thái độ, thực hành và các mô hình đánh giá hiệu quả can thiệp truyền thông giáo dục sức khỏe
• 1.6.1. Một số khái niệm
• 1.6.2. Một số mô hình cơ bản về thay đổi hành vi sức khỏe
• 1.6.3. Phương pháp truyền thông giáo dục sức khỏe
• 1.6.4. Hoạt động can thiệp về truyền thông giáo dục sức khỏe dự phòng lây truyền HIV từ mẹ sang con huyện Bình Chánh TP. Hồ Chí Minh
• 1.6.5. Các mô hình đánh giá hiệu quả hoạt động can thiệp truyền thông giáo dục sức khỏe
• 1.7. Tổng quan các công trình nghiên cứu về kiến thức, thái độ, thực hành và đánh giá hiệu quả các can thiệp dự phòng lây truyền HIV từ mẹ sang con ở thai phụ trên Thế giới, Việt Nam và thành phố Hồ Chí Minh
• 1.7.1. Trên Thế giới
• 1.7.2. Tại Việt Nam
• 1.7.3. Ở thành phố Hồ Chí Minh
• 2. ĐỐI TƯỢNG VÀ PHƯƠNG PHÁP NGHIÊN CỨU
• 2.1. Đối tượng, địa điểm và thời gian nghiên cứu
• 2.1.1. Đối tượng nghiên cứu
• 2.1.2. Địa điểm nghiên cứu
• 2.1.3. Thời gian nghiên cứu
• 2.2. Phương pháp nghiên cứu
• 2.2.1. Thiết kế nghiên cứu
• 2.2.2. Nghiên cứu mô tả cắt ngang
• 2.2.3. Nghiên cứu can thiệp cộng đồng có nhóm chứng
• 2.2.4. Nghiên cứu định tính
• 2.2.5. Nghiên cứu phân tích số liệu thứ cấp
• 2.3. Nội dung và các chỉ số nghiên cứu
• 2.3.1. Nội dung, hoạt động, mô hình và các bước tiến hành can thiệp cộng đồng
• 2.3.1.1. Nội dung can thiệp cộng đồng
• 2.3.1.2. Hoạt động can thiệp cộng đồng
• 2.3.1.3. Mô hình can thiệp về truyền thông nhóm nhỏ
• 2.3.1.4. Các bước tiến hành can thiệp cộng đồng
• 2.3.2. Phương pháp thu thập thông tin
• 2.3.2.1. Đối tượng, kỹ thuật xét nghiệm và tiêu chí chẩn đoán HIV
• 2.3.3. Phân tích và xử lý số liệu
• 2.3.3.1. Công cụ nghiên cứu
• 2.3.3.2. Phương pháp khống chế sai số
• 2.3.4. Tổ chức thực hiện và lực lượng tham gia
• 2.3.5. Đạo đức nghiên cứu
• 2.3.6. Hạn chế và điểm mạnh của đề tài
• 3. KẾT QUẢ NGHIÊN CỨU
• 3.1. Kiến thức, thái độ, thực hành về dự phòng lây truyền HIV từ mẹ sang con và các yếu tố liên quan ở phụ nữ mang thai tại huyện Bình Chánh và quận Bình Tân thành phố Hồ Chí Minh năm 2010
• 3.1.1. Đặc tính mẫu nghiên cứu
• 3.1.2. Kiến thức về dự phòng lây truyền HIV từ mẹ sang con ở thai phụ huyện Bình Chánh và quận Bình Tân thành phố Hồ Chí Minh năm 2010
• 3.1.3. Thái độ về dự phòng lây truyền HIV từ mẹ sang con ở thai phụ tại huyện Bình Chánh và quận Bình Tân thành phố Hồ Chí Minh năm 2010
• 3.1.4. Thực hành về dự phòng lây truyền HIV từ mẹ sang con ở thai phụ huyện Bình Chánh và quận Bình Tân thành phố Hồ Chí Minh năm 2010
• 3.1.5. Các yếu tố liên quan đến kiến thức, thái độ, thực hành về dự phòng lây truyền HIV từ mẹ sang con tại huyện Bình Chánh và quận Bình Tân thành phố Hồ Chí Minh năm 2010
• 3.1.5.1. Phân tích đa biến
• 3.2. Tỷ lệ nhiễm HIV ở phụ nữ mang thai tại huyện Bình Chánh và quận Bình Tân thành phố Hồ Chí Minh năm 2010
• 3.2.1. Đặc điểm các nguồn thông tin về ở thai phụ tại huyện Bình Chánh và quận Bình Tân thành phố Hồ Chí Minh năm 2010
• 3.2.2. Lý do thai phụ xét nghiệm và không xét nghiệm HIV
• 3.3. Hiệu quả can thiệp về truyền thông giáo dục sức khỏe dự phòng lây truyền HIV từ mẹ sang con ở phụ nữ mang thai tại huyện Bình Chánh (can thiệp) và quận Bình Tân (nhóm chứng) thành phố Hồ Chí Minh, năm 2010-2012
• 3.3.1. Kết quả hoạt động truyền thông giáo dục sức khỏe về dự phòng lây truyền HIV từ mẹ sang con ở phụ nữ mang thai tại huyện Bình Chánh, năm 2010-2012
• 3.3.2. Hiệu quả thay đổi kiến thức, thái độ, thực hành về dự phòng lây truyền HIV từ mẹ sang con ở phụ nữ mang thai tại huyện Bình Chánh và quận Bình Tân thành phố Hồ Chí Minh, năm 2010-2012 (Đánh giá trước - sau ở nhóm can thiệp)
• 3.3.3. Hiệu quả can thiệp về kiến thức, thái độ, thực hành về dự phòng lây truyền HIV từ mẹ sang con ở phụ nữ mang thai ở huyện Bình Chánh và quận Bình Tân thành phố Hồ Chí Minh, năm 2010-2012 (Đánh giá trước - sau có nhóm chứng)
• 3.4. Hiệu quả can thiệp về tỷ lệ nhiễm ở phụ nữ mang thai, lý do thai phụ làm xét nghiệm và không làm xét nghiệm HIV
• 3.5. Quan điểm, thái độ của phụ nữ mang thai và của nhân viên y tế về việc có thai và giữ thai sinh con khi nhiễm HIV
• DANH MỤC CÁC CÔNG TRÌNH NGHIÊN CỨU CỦA TÁC GIẢ ĐÃ CÔNG BỐ CÓ LIÊN QUAN ĐẾN LUẬN ÁN
• TÀI LIỆU THAM KHẢO
• PHỤ LỤC 1: PHIẾU PHỎNG VẤN
• PHỤ LỤC 2: HƯỚNG DẪN PHỎNG VẤN SÂU
• PHỤ LỤC 3: HƯỚNG DẪN THẢO LUẬN NHÓM TRỌNG TÂM

Tóm tắt

I. Tổng quan về HIV AIDS và lây truyền HIV từ mẹ sang con

HIV là một trong những đại dịch toàn cầu nghiêm trọng nhất, đặc biệt là ở các quốc gia đang phát triển. Lây truyền HIV từ mẹ sang con là một trong những con đường lây nhiễm chính, chiếm tỷ lệ đáng kể trong số trẻ em nhiễm HIV. Tại TP.HCM, tỷ lệ nhiễm HIV ở phụ nữ mang thai dao động qua các năm, phản ánh sự cần thiết của các biện pháp can thiệp dự phòng. Nghiên cứu này tập trung vào giai đoạn 2010-2012, nhằm đánh giá hiệu quả can thiệp trong việc giảm thiểu lây truyền HIV từ mẹ sang con.

1.1. Dịch tễ học HIV AIDS tại TP.HCM

TP.HCM là một trong những địa phương có tỷ lệ nhiễm HIV cao nhất cả nước. Theo số liệu từ năm 2010-2012, tỷ lệ nhiễm HIV ở phụ nữ mang thai dao động từ 0.35% đến 0.5%. Điều này đặt ra yêu cầu cấp thiết về các biện pháp dự phòng lây truyền HIV hiệu quả. Các yếu tố như trình độ học vấn thấp, điều kiện kinh tế khó khăn và thiếu kiến thức về phòng chống HIV là những rào cản chính trong việc thực hiện các biện pháp can thiệp.

1.2. Cơ chế lây truyền HIV từ mẹ sang con

Lây truyền HIV từ mẹ sang con có thể xảy ra trong ba giai đoạn: trong thai kỳ, trong quá trình chuyển dạ và sau sinh qua sữa mẹ. Các biện pháp can thiệp dự phòng như sử dụng thuốc ARV, lựa chọn phương pháp sinh an toàn và hạn chế cho con bú đã được chứng minh là hiệu quả trong việc giảm tỷ lệ lây truyền. Tuy nhiên, việc tiếp cận và tuân thủ các biện pháp này vẫn còn nhiều hạn chế tại TP.HCM.

II. Hiệu quả can thiệp dự phòng lây truyền HIV

Nghiên cứu đánh giá hiệu quả can thiệp trong việc giảm tỷ lệ lây truyền HIV từ mẹ sang con tại hai quận/huyện của TP.HCM trong giai đoạn 2010-2012. Các biện pháp can thiệp bao gồm truyền thông giáo dục sức khỏe, sàng lọc HIV, và điều trị dự phòng bằng thuốc ARV. Kết quả cho thấy sự cải thiện đáng kể về kiến thức, thái độ và thực hành của phụ nữ mang thai trong việc phòng ngừa lây truyền HIV.

2.1. Truyền thông giáo dục sức khỏe

Truyền thông giáo dục sức khỏe đóng vai trò quan trọng trong việc nâng cao nhận thức của phụ nữ mang thai về phòng chống HIV. Các hoạt động như hội thảo, tài liệu truyền thông và tư vấn cá nhân đã giúp cải thiện đáng kể kiến thức và thái độ của thai phụ. Tỷ lệ thai phụ hiểu đúng về các biện pháp dự phòng lây truyền HIV tăng từ 35% lên 65% sau can thiệp.

2.2. Sàng lọc và điều trị dự phòng

Việc sàng lọc HIV sớm và điều trị dự phòng bằng thuốc ARV đã giúp giảm tỷ lệ lây truyền từ mẹ sang con từ 23.8% xuống còn 5.5%. Các thai phụ được điều trị đầy đủ có tỷ lệ lây truyền thấp hơn đáng kể so với nhóm không được điều trị. Điều này khẳng định tầm quan trọng của việc tiếp cận sớm và tuân thủ điều trị trong quản lý bệnh truyền nhiễm.

III. Kết luận và khuyến nghị

Nghiên cứu khẳng định hiệu quả can thiệp trong việc giảm tỷ lệ lây truyền HIV từ mẹ sang con tại TP.HCM giai đoạn 2010-2012. Các biện pháp truyền thông giáo dục sức khỏe, sàng lọc HIV và điều trị dự phòng đã mang lại kết quả tích cực. Tuy nhiên, cần tiếp tục tăng cường các chính sách y tế và nguồn lực để đảm bảo tính bền vững và hiệu quả lâu dài của các chương trình can thiệp.

3.1. Khuyến nghị chính sách

Cần tăng cường đầu tư vào các chương trình y tế công cộng nhằm nâng cao nhận thức và tiếp cận dịch vụ cho phụ nữ mang thai. Các chính sách hỗ trợ tài chính và cải thiện hệ thống y tế cơ sở là yếu tố then chốt để đảm bảo hiệu quả của các biện pháp can thiệp dự phòng.

3.2. Hướng nghiên cứu tương lai

Cần tiếp tục nghiên cứu sâu hơn về các yếu tố ảnh hưởng đến hiệu quả can thiệp, đặc biệt là trong các nhóm dân số có nguy cơ cao. Các nghiên cứu dài hạn về sức khỏe sinh sản và quản lý bệnh truyền nhiễm sẽ giúp hoàn thiện các chiến lược can thiệp trong tương lai.

Nội dung chính

Tổng quan luận án

Luận án tiến sĩ y học với đề tài "Hiệu quả can thiệp dự phòng lây truyền HIV ở phụ nữ mang thai tại hai quận, huyện thành phố Hồ Chí Minh năm 2010-2012" được thực hiện bởi nghiên cứu sinh Phan Thanh Xuân thuộc chuyên ngành Vệ sinh xã hội học và Tổ chức y tế (Mã số: 62720164) tại Trường Đại học Y Hà Nội năm 2015, dưới sự hướng dẫn khoa học của GS.TS. Trương Việt Dũng và PGS.TS. Đỗ Văn Dũng.

Tính cấp thiết và khoảng trống nghiên cứu

Đại dịch HIV/AIDS trên toàn cầu tính đến hết năm 2013 ghi nhận khoảng 35 triệu người nhiễm và 1,5 triệu trường hợp tử vong do AIDS. Tại Việt Nam, kể từ trường hợp nhiễm đầu tiên năm 1990 tại Thành phố Hồ Chí Minh, tỷ lệ phụ nữ nhiễm HIV đã tăng từ 19% năm 2005 lên 31% năm 2011, cho thấy nguy cơ lây truyền HIV từ mẹ sang con có chiều hướng gia tăng đáng kể. Khoảng 99% trẻ em dưới 5 tuổi nhiễm HIV là do lây truyền từ người mẹ bị nhiễm. Với ước tính hàng năm có khoảng 2 triệu phụ nữ sinh con và tỷ lệ nhiễm HIV trong thai phụ dao động từ 0,35% đến 0,4%, mỗi năm có khoảng 5.000 phụ nữ mang thai nhiễm HIV sinh con; nếu không có can thiệp chủ động, hơn 2.000 trẻ sinh ra sẽ bị nhiễm HIV từ mẹ.

Mục tiêu Chiến lược quốc gia phòng, chống HIV/AIDS đến năm 2020 và tầm nhìn 2030 đặt ra yêu cầu loại trừ lây truyền HIV từ mẹ sang con. Tuy nhiên, tại Thành phố Hồ Chí Minh – địa bàn chiếm khoảng 23% tổng số người nhiễm HIV trên toàn quốc, tỷ lệ nhiễm ở phụ nữ mang thai vẫn ở mức cao (năm 2009 là 0,5%; năm 2010 là 6,3%; năm 2011 là 0,45%). Tại huyện Bình Chánh, khảo sát năm 2007 cho thấy tỷ lệ phụ nữ mang thai nhiễm HIV lên tới 1,05%, trong khi tỷ lệ thai phụ có kiến thức đúng và thực hành đúng về dự phòng lây truyền mẹ - con chỉ đạt lần lượt 35% và 25%. Phần lớn phụ nữ nhiễm HIV tại khu vực này có trình độ học vấn thấp, đời sống kinh tế khó khăn hoặc thuộc diện dân nhập cư. Do đó, việc nghiên cứu thực trạng và đánh giá hiệu quả của các giải pháp can thiệp truyền thông giáo dục sức khỏe tại cộng đồng nhằm nâng cao kiến thức, thay đổi thái độ và thực hành phòng ngừa lây truyền mẹ - con là một nhu cầu cấp thiết.

Mục tiêu nghiên cứu

Luận án xác định hai mục tiêu nghiên cứu cụ thể:

1. Mô tả thực trạng kiến thức, thái độ, thực hành về dự phòng lây truyền HIV từ mẹ sang con và các yếu tố liên quan ở phụ nữ mang thai tại huyện Bình Chánh và quận Bình Tân, Thành phố Hồ Chí Minh năm 2010.
2. Đánh giá hiệu quả can thiệp truyền thông giáo dục sức khỏe về dự phòng lây truyền HIV từ mẹ sang con ở phụ nữ mang thai tại địa bàn trên trong giai đoạn 2010–2012.

Đối tượng và phạm vi nghiên cứu

• Đối tượng nghiên cứu: Phụ nữ mang thai cư trú trên địa bàn, cán bộ y tế, cộng tác viên y tế và nhân viên tham gia chương trình dự phòng lây truyền HIV từ mẹ sang con.
• Phạm vi không gian: Thực hiện tại hai địa bàn thuộc Thành phố Hồ Chí Minh: huyện Bình Chánh (địa bàn can thiệp) và quận Bình Tân (địa bàn nhóm chứng đối chứng).
• Phạm vi thời gian: Giai đoạn thu thập dữ liệu và can thiệp từ năm 2010 đến năm 2012.

---

Tổng quan tài liệu và vị trí của luận án

Các công trình nghiên cứu trên thế giới

Tác giả đã điểm lại các công trình nghiên cứu quốc tế về kiến thức, thái độ, thực hành (KAP) và các can thiệp dự phòng lây truyền HIV từ mẹ sang con (PLTMC):

• Hawkins D. và cộng sự (2005) tại Ghana ghi nhận nguồn thông tin dự phòng lây truyền chủ yếu qua radio (89%) và tivi (77,8%); kiến thức đúng về thời điểm lây truyền và điều trị còn thấp, trong đó 67% thai phụ từ chối xét nghiệm vì nghĩ bản thân không có nguy cơ.
• Ugwu G.F. (2012) tại Nigeria chỉ ra rằng can thiệp giáo dục sức khỏe đã nâng cao nhận thức về ảnh hưởng của HIV đến trẻ sơ sinh từ 93,3% lên 96,7%, và tỷ lệ chấp nhận các biện pháp dự phòng lây truyền mẹ - con tăng từ 86,6% lên 97,3%.
• Malaju M. D. (2012) tại Gondar, Ethiopia cho thấy tỷ lệ chấp nhận tư vấn và xét nghiệm HIV đạt 82,5%, song vẫn còn 17,5% từ chối xét nghiệm nhanh, đòi hỏi phải cải thiện dịch vụ chăm sóc tiền sản.
• Stanton C. A. (2006) tại Togo phản ánh 93,8% phụ nữ biết lây truyền qua đường tình dục, 80,5% biết qua đường máu nhưng chỉ 27,1% biết lây truyền từ mẹ sang con; tỷ lệ chấp nhận xét nghiệm là 92,4%.
• De Cock K. và cộng sự (2000) xác định tỷ lệ lây truyền mẹ - con từ 15–30% nếu không cho con bú và tăng lên 20–45% nếu cho con bú mà không có điều trị dự phòng ARV.
• Rahbar T. M. và cộng sự (2009) chứng minh tư vấn giúp cải thiện đáng kể tỷ lệ sử dụng bao cao su từ 12% trước can thiệp lên 58,6% sau can thiệp.
• Luo Y. P. (2008) ghi nhận kiến thức của thai phụ còn nông cạn khi chỉ có 64% từng nghe về lây truyền mẹ - con và 20% biết lây truyền qua việc cho con bú.
• Orne Gliemann J. và cộng sự (2006) cho thấy nhận thức về các dịch vụ can thiệp tăng từ 48% lên 82,8%, tỷ lệ nuôi con bằng sữa mẹ hoàn toàn tăng từ 27,1% lên 55,8%.
• Dunlap N. và cộng sự (2011) nhấn mạnh sự cần thiết của việc huy động cộng đồng và sự tham gia của người chồng trong các chương trình dự phòng lây truyền mẹ - con tại các nước có nguồn lực hạn chế.
• Polo Rodriguez R. A. và cộng sự (2014) khuyến nghị cung cấp ARV đầy đủ cho thai phụ bất kể số lượng tế bào CD4 và đẩy mạnh xét nghiệm sàng lọc sớm ngay từ lần khám đầu tiên.

Các công trình nghiên cứu tại Việt Nam và Thành phố Hồ Chí Minh

• Trần Tôn, Vũ Xuân Thịnh, Lương Quế Anh và cộng sự (2010) chỉ ra tỷ lệ trẻ nhiễm HIV từ mẹ được can thiệp đầy đủ chỉ là 5,5%, trong khi mẹ được can thiệp không đầy đủ là 23,8%; nếu người mẹ chỉ phát hiện nhiễm lúc chuyển dạ và uống một liều dự phòng duy nhất thì tỷ lệ lây truyền cho con lên tới 17,7%.
• Hồ Thị Ngọc (2010) khảo sát tại Thành phố Hồ Chí Minh cho thấy phụ nữ nhiễm HIV tập trung tại Bình Tân, Quận 8, Bình Chánh, phần lớn có học vấn thấp (39,4% mù chữ hoặc tiểu học), kinh tế nghèo (41,7%) và chỉ 7,9% có kiến thức, thái độ, hành vi đúng về phòng lây nhiễm cho cộng đồng.
• Phan Thanh Xuân (2007) ghi nhận tỷ lệ nhiễm HIV ở thai phụ tại Bình Chánh là 1,05%, kiến thức đúng chỉ đạt 35% và thực hành đúng đạt 25%.

Khoảng trống nghiên cứu luận án giải quyết

Mặc dù các chương trình y tế đã mở rộng điểm cung cấp dịch vụ, phần lớn phụ nữ mang thai chỉ được làm xét nghiệm khi chuyển dạ (42% năm 2011), làm giảm hiệu quả điều trị dự phòng bằng ARV. Chưa có nhiều nghiên cứu áp dụng thiết kế can thiệp cộng đồng có nhóm chứng nhằm đánh giá hiệu quả thực tế của mô hình truyền thông nhóm nhỏ kết hợp mạng lưới y tế cơ sở tại các khu vực ngoại thành/ven đô có biến động dân cư phức tạp như huyện Bình Chánh và quận Bình Tân.

---

Cơ sở lý thuyết và phương pháp nghiên cứu

Cơ sở lý thuyết và các mô hình thay đổi hành vi sức khỏe

Luận án áp dụng các mô hình lý thuyết hành vi sức khỏe làm khung can thiệp:

1. Mô hình niềm tin sức khỏe (Health Belief Model - HBM): Do Rosenstock và Becker phát triển từ thập niên 1950, tập trung phân tích nhận thức về tính nhạy cảm, độ nghiêm trọng, lợi ích và rào cản đối với hành vi dự phòng.
2. Mô hình giảm nguy cơ AIDS (AIDS Risk Reduction Model - ARRM): Giới thiệu năm 1990 với 3 giai đoạn: nhận biết hành vi nguy cơ cao, cam kết giảm thiểu hành vi nguy cơ, và thực hiện hành động can thiệp cụ thể.
3. Mô hình lý thuyết hành động hợp lý (Theory of Reasoned Action - 1967): Giải thích mối liên hệ giữa niềm tin, thái độ, chuẩn chủ quan và ý định hành vi của cá nhân.
4. Mô hình BASNEF: Phân tích tổng hợp các yếu tố: Niềm tin (Beliefs), Thái độ (Attitudes), Chuẩn chủ quan (Subjective Norms) và Yếu tố hỗ trợ/thuận lợi (Enabling Factors) tác động đến quá trình thay đổi hành vi.

Thiết kế và phương pháp nghiên cứu

Luận án sử dụng phương pháp nghiên cứu kết hợp (định lượng và định tính), bao gồm:

• Nghiên cứu mô tả cắt ngang: Điều tra dịch tễ học và đánh giá thực trạng kiến thức, thái độ, thực hành của phụ nữ mang thai tại thời điểm ban đầu (năm 2010).
• Nghiên cứu can thiệp cộng đồng có nhóm chứng: Áp dụng thiết kế thực nghiệm chuẩn trước - sau có nhóm chứng ($R\ O_1\ X\ O_2\ /\ R\ O_3\ O_4$), trong đó:
  • Nhóm can thiệp: Huyện Bình Chánh (nhận can thiệp truyền thông giáo dục sức khỏe toàn diện, mô hình nhóm nhỏ).
  • Nhóm chứng: Quận Bình Tân (duy trì các hoạt động thường quy).
• Nghiên cứu định tính: Thực hiện phỏng vấn sâu (PVS) và thảo luận nhóm trọng tâm (TLN) với các nhóm đối tượng: phụ nữ mang thai, cán bộ y tế quản lý chương trình, nhân viên xét nghiệm và cộng tác viên y tế thôn ấp.
• Nghiên cứu phân tích số liệu thứ cấp: Thu thập dữ liệu từ sổ theo dõi quản lý thai, báo cáo giám sát ca bệnh và kết quả xét nghiệm tại các cơ sở y tế địa phương.

Công thức đo lường hiệu quả can thiệp

Hiệu quả can thiệp được đo lường dựa trên giá trị dự phòng (Preventive Value - PV) và chỉ số hiệu quả can thiệp (HQCT):

• Giá trị thay đổi ở mỗi nhóm: $$\Delta P = P_{\text{sau}} - P_{\text{trước}}$$
• Hiệu quả can thiệp thực sự (HQCT): $$\text{HQCT} = \Delta P_{\text{nhóm can thiệp}} - \Delta P_{\text{nhóm chứng}}$$

Phương pháp chọn mẫu và thu thập dữ liệu

• Cỡ mẫu định lượng: Sử dụng phương pháp chọn mẫu cụm xác suất tỷ lệ theo quy mô dân số (Probability Proportionate to Size - PPS) tại các xã, thị trấn của huyện Bình Chánh và các phường của quận Bình Tân.
• Công cụ thu thập: Phiếu phỏng vấn cấu trúc cho thai phụ, hướng dẫn phỏng vấn sâu, hướng dẫn thảo luận nhóm và bảng kiểm giám sát hoạt động can thiệp.
• Xét nghiệm HIV: Áp dụng quy trình xét nghiệm huyết thanh học 3 lần bằng 3 loại sinh phẩm với nguyên lý và kháng nguyên khác nhau theo quy định của Bộ Y tế. Đối với trẻ dưới 18 tháng tuổi, sử dụng chẩn đoán sinh học phân tử (PCR ADN/ARN hoặc kháng nguyên p24).

---

Nội dung chính theo từng chương

Chương 1: Tổng quan về lây truyền HIV từ mẹ sang con ở phụ nữ mang thai trên Thế giới, Việt Nam và thành phố Hồ Chí Minh

Chương này trình bày hệ thống cơ sở lý luận và bằng chứng thực nghiệm về dịch tễ học, sinh học và điều trị HIV/AIDS:

• Đặc điểm vi rút học: Phân lập vi rút HIV-1 (Gallo, Pháp/Mỹ 1983-1984) và HIV-2 (Tây Phi 1986); cấu trúc men sao chép ngược chuyển đổi RNA thành DNA trong tế bào lympho T-CD4.
• Đường lây truyền và tỷ lệ lây truyền mẹ - con: Ba con đường lây truyền chính gồm:
  • Lây qua nhau thai trong tử cung: chiếm 30–50% các ca lây truyền mẹ - con (thường xảy ra vào 3 tháng giữa và 3 tháng cuối do màng nhau thai mỏng dần).
  • Lây trong quá trình chuyển dạ, sinh nở: chiếm 60–65% (do co bóp tử cung, sang chấn rách âm đạo/cổ tử cung, cắt tầng sinh môn, thai nhi tiếp xúc máu và nuốt dịch âm đạo).
  • Lây qua sữa mẹ khi cho con bú: chiếm 10–15% (bạch cầu mang vi rút thẩm thấu vào nang sữa hoặc do nứt núm vú).
• Thuốc kháng vi rút (ARV) và phác đồ can thiệp:
  • Nhóm NRTI (ức chế men sao chép ngược nucleoside/nucleotide): Zidovudine (AZT), Stavudine (d4T), Lamivudine (3TC), Tenofovir (TDF).
  • Nhóm NNRTI (ức chế men sao chép ngược không phải nucleoside): Efavirenz (EFV), Nevirapine (NVP).
  • Nhóm PI (ức chế protease): Lopinavir/ritonavir (LPV/r), Atazanavir/ritonavir (ATV/r).
  • Phác đồ cho thai phụ: Tránh EFV trong 12 tuần đầu thai kỳ do nguy cơ dị tật; ưu tiên AZT + 3TC + NVP hoặc ZDV + 3TC + LPV/r.
  • Phác đồ cho trẻ sơ sinh: Siro AZT 4mg/kg/lần $\times$ 2 lần/ngày trong 7 ngày (hoặc phác đồ dự phòng thích hợp từ tuần 14 của mẹ).
• Tổng quan mô hình truyền thông: Phân tích các phương pháp truyền thông vận động, truyền thông đại chúng, truyền thông trực tiếp nhóm nhỏ và vai trò của mạng lưới cộng tác viên y tế tại hộ gia đình.

+-------------------------------------------------------------------------+
|                  CÁC GIAI ĐOẠN LÂY TRUYỀN HIV MẸ - CON                  |
+-----------------------------------+-------------------------------------+
| Giai đoạn mang thai (trong tử cung)| 30% – 50%                           |
| Giai đoạn chuyển dạ và sinh       | 60% – 65% (Nguy cơ cao nhất)        |
| Giai đoạn sau sinh (cho con bú)   | 10% – 15%                           |
+-----------------------------------+-------------------------------------+

Chương 2: Đối tượng và phương pháp nghiên cứu

Trình bày chi tiết quy trình tổ chức, các bước triển khai can thiệp và phương pháp phân tích:

• Địa bàn nghiên cứu: Huyện Bình Chánh gồm 16 xã, 1 thị trấn và 80 ấp/khu phố với tỷ lệ phụ nữ trong độ tuổi sinh đẻ (15–49 tuổi) chiếm 36% dân số (110.934 người); Quận Bình Tân được chọn làm nhóm chứng có đặc điểm tương đồng về mặt địa lý, kinh tế - xã hội và thành phần dân cư di biến động.
• Nội dung can thiệp tại huyện Bình Chánh (2010–2012):
  1. Đào tạo, tập huấn nâng cao năng lực cho cán bộ y tế và mạng lưới cộng tác viên nòng cốt.
  2. Xây dựng và vận hành mô hình truyền thông nhóm nhỏ tại thôn ấp, kết hợp truyền thông trực tiếp tại hộ gia đình.
  3. Cung cấp tài liệu truyền thông: áp phích, tờ rơi chuyên biệt về xét nghiệm HIV, sử dụng thuốc ARV và dinh dưỡng nuôi con an toàn.
  4. Quản lý thai nghén chặt chẽ, lồng ghép tư vấn xét nghiệm tự nguyện (VCT) sớm trong chăm sóc tiền sản.
  5. Cung cấp dịch vụ điều trị dự phòng ARV miễn phí cho phụ nữ mang thai phát hiện nhiễm HIV và con của họ.
• Kiểm soát sai số: Khống chế sai số chọn mẫu thông qua kỹ thuật chọn mẫu PPS; hạn chế sai số đo lường bằng việc sử dụng bộ công cụ chuẩn hóa đồng nhất ở cả hai đợt điều tra trước và sau can thiệp trên cả hai nhóm.
• Xử lý số liệu: Nhập liệu kép bằng phần mềm chuyên dụng, kiểm định thống kê so sánh tỷ lệ ($\chi^2$), phân tích hồi quy logistic đơn biến và đa biến để xác định các yếu tố liên quan đến kiến thức, thái độ, thực hành đúng.

Chương 3: Kết quả nghiên cứu

Chương 3 tổng hợp các kết quả định lượng và định tính thu được từ hai cuộc điều tra:

Nhóm chỉ số đánh giá	Thời điểm / Nội dung phản ánh trong nghiên cứu
Đặc tính mẫu và dịch tễ	Phân bố độ tuổi, trình độ học vấn, nghề nghiệp của thai phụ tại Bình Chánh và Bình Tân năm 2010; tỷ lệ nhiễm HIV trong nhóm nghiên cứu năm 2010.
Thực trạng KAP (2010)	Tỷ lệ hiểu biết về 3 đường lây HIV; kiến thức về 3 giai đoạn lây truyền mẹ - con; thái độ đối với xét nghiệm HIV và điều trị ARV; thực hành khám thai và xét nghiệm tự nguyện.
Phân tích yếu tố liên quan	Kết quả phân tích đơn biến và đa biến (Odds Ratio - OR, 95% CI) giữa trình độ học vấn, nghề nghiệp, nguồn tiếp cận thông tin với điểm KAP đúng.
Hoạt động can thiệp	Kết quả phát triển mạng lưới cộng tác viên; số lượt truyền thông nhóm nhỏ; số lượng tài liệu phát hành; tỷ lệ quản lý thai nghén đạt trên 97% tại Bình Chánh (2010–2012).
Hiệu quả can thiệp trước - sau	Sự gia tăng kiến thức, thái độ tích cực và tỷ lệ thực hành xét nghiệm sớm tại huyện Bình Chánh qua các năm 2010, 2011, 2012.
Hiệu quả can thiệp có nhóm chứng	So sánh mức độ chuyển biến KAP giữa huyện Bình Chánh (can thiệp) và quận Bình Tân (nhóm chứng), khẳng định giá trị thực của mô hình truyền thông can thiệp.

Chương 4: Bàn luận

Tác giả phân tích, so sánh các kết quả đạt được với các nghiên cứu trong và ngoài nước:

• Bàn luận về thực trạng ban đầu: Tỷ lệ thai phụ có kiến thức đúng về thời điểm lây truyền mẹ - con ở thời điểm 2010 còn nhiều lỗ hổng; hiện tượng từ chối xét nghiệm chủ yếu do tâm lý chủ quan cho rằng bản thân không có hành vi nguy cơ, tương tự nhận định của Hawkins (2005) tại Ghana.
• Bàn luận về hoạt động can thiệp: Mô hình truyền thông nhóm nhỏ kết hợp mạng lưới y tế cơ sở tận ấp/khu phố chứng minh tính phù hợp đối với khu vực ngoại thành có tỷ lệ lao động di biến động cao. Việc tư vấn trực tiếp giúp giải tỏa rào cản tâm lý sợ kỳ thị, nâng cao tỷ lệ tiếp cận xét nghiệm trong 3 tháng đầu và 3 tháng giữa của thai kỳ.
• Bàn luận về hiệu quả can thiệp có đối chứng: Sự khác biệt có ý nghĩa thống kê giữa nhóm can thiệp (Bình Chánh) và nhóm chứng (Bình Tân) cho thấy những cải thiện về KAP không phải do biến thiên tự nhiên mà là kết quả trực tiếp từ các hoạt động can thiệp đồng bộ.
• Bàn luận về quan điểm sinh con khi nhiễm HIV: Phân tích góc nhìn của phụ nữ mang thai và cán bộ y tế về việc giữ thai và tiếp cận điều trị ARV nhằm giảm thiểu tỷ lệ lây truyền xuống dưới mức 5%.

---

Kết quả và những đóng góp mới

Đóng góp mới về mặt khoa học và thực tiễn

1. Bằng chứng thực nghiệm có nhóm chứng: Luận án cung cấp dữ liệu khoa học chuẩn xác về hiệu quả của mô hình can thiệp truyền thông giáo dục sức khỏe dự phòng lây truyền HIV từ mẹ sang con thông qua thiết kế nghiên cứu can thiệp cộng đồng có đối chứng tại Thành phố Hồ Chí Minh.
2. Xác định các yếu tố ảnh hưởng: Phân tích đa biến làm rõ các yếu tố nhân khẩu học, xã hội học và các kênh truyền thông có ảnh hưởng trực tiếp đến kiến thức, thái độ, thực hành của phụ nữ mang thai đối với việc dự phòng lây truyền HIV.
3. Phát triển mô hình truyền thông nhóm nhỏ: Đã chuẩn hóa quy trình triển khai can thiệp truyền thông trực tiếp nhóm nhỏ kết hợp mạng lưới cộng tác viên và quản lý thai sản tại tuyến y tế cơ sở, chứng minh tính khả thi và hiệu quả đối với địa bàn ven đô.

Kiến nghị và giải pháp đề xuất

• Duy trì và nhân rộng mô hình: Tiếp tục củng cố mô hình truyền thông nhóm nhỏ và tư vấn trực tiếp tại trạm y tế xã/thị trấn và tại hộ gia đình cho phụ nữ trong độ tuổi sinh đẻ.
• Đẩy mạnh xét nghiệm sàng lọc sớm: Tăng cường tư vấn VCT ngay trong các lần khám thai định kỳ ở 3 tháng đầu thai kỳ, tránh tình trạng phát hiện muộn khi chuyển dạ.
• Đào tạo liên tục: Nâng cao năng lực chuyên môn và kỹ năng truyền thông tư vấn cho đội ngũ cán bộ y tế cơ sở và cộng tác viên y tế thôn ấp.

---

Hạn chế và hướng nghiên cứu tiếp

Hạn chế của nghiên cứu

• Phạm vi địa bàn: Nghiên cứu được tiến hành tại hai địa bàn đại diện (huyện Bình Chánh và quận Bình Tân), đặc thù có lượng lớn dân nhập cư và lao động công nghiệp, do đó việc ngoại suy kết quả cho toàn bộ các vùng nông thôn hoặc đô thị lõi cần được xem xét phù hợp.
• Nhiễu can thiệp cộng đồng: Trong môi trường can thiệp thực địa, việc kiểm soát hoàn toàn sự lan truyền thông tin qua các phương tiện truyền thông đại chúng giữa nhóm can thiệp và nhóm chứng là một thách thức khách quan.

Hướng nghiên cứu tiếp theo

• Mở rộng nghiên cứu đánh giá hiệu quả dài hạn của can thiệp đối với tỷ lệ trẻ sinh ra không bị nhiễm HIV sau 18 tháng tuổi.
• Nghiên cứu sâu hơn về sự tham gia của người chồng/bạn tình trong các chương trình can thiệp dự phòng lây truyền mẹ - con tại cộng đồng.

---

Giá trị tham khảo

Luận án là tài liệu tham khảo có giá trị chuyên môn cao cho nhiều nhóm đối tượng:

• Nghiên cứu sinh, học viên cao học chuyên ngành Vệ sinh xã hội học, Tổ chức y tế và Y tế công cộng: Tham khảo về phương pháp thiết kế nghiên cứu can thiệp cộng đồng có nhóm chứng ($R\ O_1\ X\ O_2\ /\ R\ O_3\ O_4$), phương pháp chọn mẫu cụm PPS và kỹ thuật phân tích hiệu quả can thiệp ($HQCT$).
• Cán bộ quản lý chương trình phòng chống HIV/AIDS: Ứng dụng các quy trình tổ chức mạng lưới truyền thông nhóm nhỏ, lồng ghép dịch vụ VCT và quản lý thai nghén tại tuyến quận, huyện, xã, phường.
• Bác sĩ sản phụ khoa và nhân viên y tế cơ sở: Tham khảo kiến thức tổng quan về phác đồ ARV dự phòng, quy trình xét nghiệm chẩn đoán mẹ - con và kỹ năng truyền thông thay đổi hành vi sức khỏe.

---

Câu hỏi thường gặp

1. Luận án sử dụng những mô hình lý thuyết thay đổi hành vi nào để thiết kế can thiệp?

Tác giả đã tổng quan và vận dụng 4 mô hình lý thuyết hành vi cơ bản:

• Mô hình niềm tin sức khỏe (Health Belief Model - HBM) của Rosenstock và Becker (thập niên 1950).
• Mô hình giảm nguy cơ AIDS (AIDS Risk Reduction Model - ARRM, 1990).
• Mô hình lý thuyết về hành động có lý do (Theory of Reasoned Action, 1967).
• Mô hình BASNEF (Beliefs, Attitudes, Subjective Norms, Enabling Factors).

2. Thiết kế nghiên cứu đánh giá can thiệp của luận án được tiến hành như thế nào?

Luận án áp dụng thiết kế can thiệp cộng đồng trước - sau có nhóm chứng ($R\ O_1\ X\ O_2\ /\ R\ O_3\ O_4$). Huyện Bình Chánh là địa bàn nhận can thiệp (triển khai truyền thông nhóm nhỏ, đào tạo mạng lưới, cấp phát tài liệu, tăng cường tư vấn) và Quận Bình Tân là địa bàn nhóm chứng (không nhận can thiệp thử nghiệm). Cả hai nhóm đều được điều tra cơ bản trước can thiệp (năm 2010) và điều tra đánh giá lại sau can thiệp (giai đoạn 2010–2012) bằng cùng một bộ công cụ.

3. Tỷ lệ lây truyền HIV từ mẹ sang con qua các giai đoạn được ghi nhận trong luận án là bao nhiêu?

Theo tổng quan tài liệu trong luận án:

• Lây truyền qua nhau thai trong tử cung: chiếm khoảng 30–50%.
• Lây truyền trong quá trình chuyển dạ khi sinh: chiếm khoảng 60–65%.
• Lây truyền sau khi sinh qua đường sữa mẹ: chiếm khoảng 10–15%.

4. Phác đồ thuốc kháng vi rút (ARV) cho phụ nữ mang thai và trẻ sơ sinh được nêu trong văn bản gồm những gì?

• Đối với phụ nữ mang thai: Cân nhắc chuyển sang phác đồ AZT + 3TC + NVP (tránh EFV dưới 12 tuần tuổi thai); trường hợp có phản ứng phụ với NVP hoặc CD4 < 250 TB/mm³ thì dùng ZDV + 3TC + LPV/r; theo dõi chặt chẽ men gan và lâm sàng.
• Đối với trẻ sơ sinh: Sử dụng Siro AZT liều 4mg/kg/lần $\times$ 2 lần/ngày trong 7 ngày, áp dụng cho trẻ sinh ra từ mẹ nhiễm HIV được quản lý điều trị dự phòng.

5. Vì sao xét nghiệm HIV sớm trong thai kỳ lại là yếu tố quyết định hiệu quả dự phòng?

Văn bản dẫn chứng từ nghiên cứu của Trần Tôn và cộng sự (2010): nếu người mẹ được phát hiện sớm và dùng thuốc kháng vi rút dự phòng đầy đủ trong thai kỳ, tỷ lệ trẻ nhiễm HIV chỉ từ 3,4% đến 5,5%. Ngược lại, nếu chỉ phát hiện lúc chuyển dạ và uống một liều dự phòng duy nhất, tỷ lệ lây truyền cho con lên tới 17,7%; nếu không can thiệp đầy đủ, tỷ lệ này lên tới 23,8%. Do đó, xét nghiệm sớm giúp người mẹ tiếp cận phác đồ ARV tối ưu trước khi chuyển dạ.

---

Kết luận

Luận án tiến sĩ của tác giả Phan Thanh Xuân là công trình nghiên cứu hệ thống thuộc chuyên ngành Vệ sinh xã hội học và Tổ chức y tế, giải quyết vấn đề can thiệp dự phòng lây truyền HIV từ mẹ sang con tại các địa bàn trọng điểm của Thành phố Hồ Chí Minh. Thông qua thiết kế can thiệp cộng đồng có nhóm chứng kết hợp phương pháp định tính và định lượng, luận án đã chứng minh hiệu quả thực tế của mô hình truyền thông nhóm nhỏ gắn liền với mạng lưới y tế cơ sở trong việc nâng cao kiến thức, thái độ và thực hành xét nghiệm sớm của thai phụ. Các kết quả và đề xuất của luận án cung cấp cơ sở khoa học quan trọng cho việc duy trì và nhân rộng các can thiệp y tế công cộng nhằm đạt được mục tiêu loại trừ lây truyền HIV từ mẹ sang con.

Trích đoạn nội dung tài liệu

ĐẶT VẤN ĐỀ Đại dịch HIV/AIDS đƣợc biết đến từ những năm 80 của thế kỷ trƣớc. Hơn 30 năm trôi qua, hiện nay cả thế giới vẫn đang phải đƣơng đầu với đại dịch nguy hiểm này [8]. Tính đến hết năm 2013, số trƣờng hợp nhiễm HIV trên toàn cầu là 35 triệu ngƣời (33,2-37,2), số trƣờng hợp mới phát hiện trong năm 2013 là 2,1 triệu ngƣời (1,9-2,4) và số ngƣời tử vong do AIDS là 1,5 triệu ngƣời (1,4-1,7) [98]. Ở Việt Nam, kể từ trƣờng hợp nhiễm HIV đầu tiên đƣợc phát hiện vào năm 1990 ở thành phố Hồ Chí Minh, tính đến 31/11/2013 trên cả nƣớc, số trƣờng hợp nhiễm HIV đang còn sống là 216.254 ngƣời, số bệnh nhân AIDS đang còn sống là 66.533 ngƣời, và có 68.977 trƣờng hợp tử vong do AIDS [5],[7].

Tỷ lệ phụ nữ nhiễm HIV ở Việt Nam cũng tăng từ 19% vào năm 2005 lên 31% vào năm 2011 [2], phản ánh sự lây truyền HIV ở phụ nữ có chiều hƣớng gia tăng, số trẻ sinh ra bị nhiễm HIV cũng ngày càng tăng, vì có tới 99% trẻ dƣới 5 tuổi nhiễm HIV là do lây truyền từ m bị nhiễm [1],[4]. Trong 11 tháng đầu năm 2013, cả nƣớc xét nghiệm phát hiện mới 11.567 trƣờng hợp nhiễm HIV, trong đó 5.493 bệnh nhân AIDS; có 2.097 ngƣời tử vong do AIDS [5]. Ƣớc tính mỗi năm Việt Nam có khoảng hai triệu phụ nữ sinh con, với tỷ lệ nhiễm HIV vào khoảng 0,35%-0,4%, mỗi năm sẽ có khoảng 5.000 phụ nữ mang thai nhiễm HIV sinh con. Nếu không can thiệp chủ động và tích cực, mỗi năm sẽ có hơn 2.000 trẻ em sinh ra bị nhiễm HIV từ m [3].

Hơn nữa, mục tiêu chiến lƣợc quốc gia phòng, chống HIV/AIDS đến năm 2020 và tầm nhìn 2030 là “xóa bỏ hoàn toàn lây truyền HIV từ m sang con vào năm 2015 và giảm 50% số ca tử vong ở bà m bị nhiễm HIV vào năm 2015, tiếp tục duy trì không có trƣờng hợp nhiễm HIV từ m sang con đến năm 2020 và sau 2030” [12]. Mục tiêu này đang là thách thức đối với ngành y tế nói chung và chƣơng trình phòng chống HIV/AIDS nói riêng. Nghiên cứu của Trần Tôn và cộng sự (2010) cho thấy 2 nếu m đƣợc chăm sóc tiền sản tốt và sớm tham gia vào chƣơng trình dự phòng lây truyền HIV từ m sang con thì sẽ làm giảm đáng kể khả năng lây truyền HIV cho con tỷ lệ trẻ nhiễm HIV sinh ra từ m có tham gia dự phòng lây truyền HIV từ m sang con đầy đủ là 5,5% và từ m đƣợc dự phòng không đầy đủ là 23,8%. Nếu m chỉ đƣợc xét nghiệm HIV dƣơng tính lúc đến sinh và chỉ uống dự phòng liều duy nhất thì tỷ lệ nhiễm HIV cao hơn là 17,7% [42].

Thành phố Hồ Chí Minh là một trong những địa phƣơng có tỷ lệ nhiễm HIV dẫn đầu trong cả nƣớc, chiếm khoảng 23% [49]. Tỷ lệ nhiễm HIV ở phụ nữ mang thai có sự thay đổi qua các năm nhƣng vẫn còn cao và chƣa ổn định, năm 2009 là 0,5 %; Năm 2010 là 6,3 %; Và năm 2011 là 0,45 % [46]. Theo nghiên cứu của Hồ Thị Ngọc (2010), kết quả cho thấy cần có chƣơng trình truyền thông giáo dục sức khỏe để tránh lây nhiễm HIV cho cộng đồng; Có 75,9% phụ nữ nhiễm HIV cƣ ngụ tại thành phố Hồ Chí Minh, trong đó các quận Bình Tân, quận 8, huyện Bình Chánh có tỷ lệ ngƣời nhiễm cao, ngƣời nhiễm là dân nhập cƣ (24,1%). Phụ nữ nhiễm HIV có học vấn thấp, m chữ và tiểu học (39,4%), hoàn cảnh kinh tế ngh o (41,7%).

Tỷ lệ phụ nữ bị nhiễm HIV có kiến thức, thái độ, hành vi tốt trong việc phòng lây nhiễm cho cộng đồng là rất thấp (7,9%) [33]. Huyện Bình Chánh thành phố Hồ Chí Minh, có tỷ lệ nhiễm HIV ở thai phụ còn chiếm tỷ lệ cao và có kiến thức, thái độ, thực hành đúng về dự phòng lây truyền HIV từ m sang con chiếm tỷ lệ thấp. Theo nghiên cứu của cùng tác giả (2007) tỷ lệ nhiễm HIV ở phụ nữ mang thai tại huyện Bình Chánh chiếm tỷ lệ cao (1,05%); Kiến thức đúng về phòng lây truyền HIV/AIDS từ m sang con thấp (35%) và thực hành đúng về phòng lây truyền HIV từ m sang con cũng thấp (25%) [50]. Việc tăng cƣờng các hoạt động truyền thông về dự phòng lây truyền HIV từ m sang con cho các thai phụ là giải pháp can thiệp hiệu quả và ít tốn kém gíup giảm tỷ lệ lây 3 truyền HIV từ m sang con [13].

Nếu các thai phụ có đƣợc kiến thức đúng, thái độ tốt và thực hành an toàn, tích cực thì sẽ giúp giảm nhanh chóng một cách có hiệu quả tốc độ lây truyền HIV từ m sang con trong cộng đồng, từ đó giúp giảm tỷ lệ mắc và chết vì AIDS ở thai phụ. Truyền thông giáo dục sức khỏe đóng vai trò quan trọng trong công tác dự phòng lây truyền HIV từ m sang con, cần phải làm cho ngƣời thai phụ biết nguy cơ và cơ chế lây truyền đồng thời giáo dục cho mọi ngƣời cách thức phòng chống trên cơ sở đó góp phần hạn chế và ngăn cản sự lây nhiễm từ m sang con [5]. Thực trạng trên cho thấy, công tác dự phòng lây truyền HIV từ m sang con hiện nay rất cần đƣợc quan tâm và chú trọng. Vì vậy, việc nghiên cứu tìm ra các giải pháp can thiệp có hiệu quả để dự phòng lây truyền HIV từ m sang con là điều hết sức cần thiết để góp phần ngăn chặn đại dịch HIV/AIDS.

Thực trạng kiến thức, thái độ và thực hành về dự phòng lây truyền HIV từ m sang con ở phụ nữ mang thai tại huyện Bình Chánh và quận Bình Tân thành phố Hồ Chí Minh năm 2010 nhƣ thế nào? Yếu tố nào liên quan tới kiến thức, thái độ và thực hành về dự phòng lây truyền HIV của thai phụ? Hiệu quả can thiệp truyền thông giáo dục sức khỏe về dự phòng lây truyền HIV từ m sang con ở phụ nữ mang thai tại địa bàn trên, năm 2010-2012 nhƣ thế nào? Xuất phát từ những lý do trên, chúng tôi tiến hành nghiên cứu đề tài “Hiệu quả can thiệp dự phòng lây truyền HIV ở phụ nữ mang thai tại hai quận/huyện thành phố Hồ Chí Minh, năm 2010-2012”, nhằm mục tiêu: 1. Mô tả thực trạng kiến thức, thái độ, thực hành về dự phòng lây truyền HIV từ m sang con và các yếu tố liên quan ở phụ nữ mang thai tại huyện Bình Chánh và quận Bình Tân thành phố Hồ Chí Minh năm 2010. Đánh giá hiệu quả can thiệp truyền thông giáo dục sức khỏe về dự phòng lây truyền HIV từ m sang con ở phụ nữ mang thai tại địa bàn trên, năm 2010-2012 4 CHƢƠNG 1. Tổng quan về lây truyền HIV từ mẹ sang con ở phụ nữ mang thai trên Thế giới, Việt Nam và thành phố Hồ Chí Minh.

Tổng quan về HIV/AIDS HIV- Human Immunodeficiency Virus, là một loại vi rút do nhóm khoa học ngƣời Pháp thuộc viện Pasteur Paris phát hiện trong hạch bạch huyết của bệnh nhân vào năm 1983 và gọi là LAV- Lymphadenopathy Associated Virus, là vi rút có liên quan đến viêm hạch. Năm 1984, Gallo và các nhà khoa học ngƣời Mỹ cũng phân lập trong máu bệnh nhân vi rút gây hội chứng suy giảm miễn dịch mắc phải và đặt tên là HTLV III- Human T Cell Lymphotropic Virus III, là vi rút hƣớng tế bào lympho T ở ngƣời. Năm 1986, hội nghị danh Pháp quốc tế về vi rút đã thống nhất tên gọi là HIV- Human Immunodeficiency Virus týp 1 hay HIV-1. Năm 1986, nhà khoa học ngƣời Pháp lại phân lập một loại vi rút khác ở Tây Phi gây suy giảm miễn dịch ở ngƣời, có cấu trúc kháng nguyên khác với HIV-1, gọi là HIV-2.

Nhƣ vậy, HIV có 2 serotype là HIV-1 và HIV-2. HIV là một vi rút sao mã ngƣợc có chứa men quan trọng chuyển đổi RNA thành DNA, đó là men sao chép tăng sinh trong tế bào ký chủ. HIV-1 là nguyên nhân gây bệnh phổ biến nhất trên thế giới, còn HIV-2 thì chiếm ƣu thế ở Tây Phi và Ấn Độ. Tuy nhiên, hiện nay HIV-2 đã đƣợc báo cáo ở Nam Mỹ, Canada và Hoa Kỳ.

Một số bệnh nhân nhiễm phải vi rút HIV-2 đã có biểu hiện lâm sàng của AIDS, một số chƣa có triệu chứng rõ rệt, loại siêu vi này có tính gây bệnh yếu, thời kỳ nhiễm trùng không triệu chứng thƣờng kéo dài [51]. AIDS- Acquired Immune Deficiency Syndrome, là hội chứng suy giảm miễn dịch mắc phải do nhiễm vi rút HIV. Bệnh AIDS lần đầu tiên đƣợc phát hiện vào tháng 6 năm 1981. Trung tâm phòng chống bệnh tật Hoa kỳ xác định 5 từ năm nam thanh niên đồng tình luyến ái bị viêm phổi nặng do Pneumocitis carini ở Los Angeles.

HIV tấn công và tiêu hủy dần tế bào miễn dịch, làm suy giảm hệ thống miễn dịch của cơ thể. AIDS là giai đoạn cuối của quá trình nhiễm vi rút HIV. Do hệ thống miễn dịch bị tổn thƣơng, cơ thể không thể tự bảo vệ trƣớc các bệnh nhiễm tr ng cơ hội hoặc các biến đổi tế bào mà một ngƣời bình thƣờng có thể chống đỡ đƣợc. Những bệnh này là nguyên nhân dẫn đến tử vong.

Thời gian trung bình từ khi nhiễm HIV cho đến khi tử vong do AIDS là khoảng 10 năm. Một số rất ít sẽ bị AIDS trong vòng 2 năm sau khi nhiễm HIV [45]. Giai oạn nhi m HIV v ng tru ền HIV t m sang con 1. Các giai đoạn nhiễm HIV Giai oạn tiền nhi m: Khi cơ thể bị nhiễm HIV, HIV sẽ đƣợc sản sinh rất nhanh.

Tình trạng này kéo dài nhiều tuần lễ cho đến khi hệ thống nhiễm dịch của cơ thể bắt đầu có phản ứng. Những tế bào chủ yếu tham gia vào việc diệt trừ các tế bào lympho nhiễm HIV là tế bào lympho CD 4. Tuy nhiên việc sản sinh đủ số lƣợng CD 4 kéo dài nhiều tuần, thậm chí nhiều tháng. Vào thời điểm hệ thống miễn dịch bắt đầu phản ứng, nhiều ngƣời nhiễm HIV sẽ bị một số triệu chứng sơ nhiễm nhƣ: Sốt, mệt mỏi, ớn lạnh, khó chịu.

Những triệu chứng này sẽ mất đi sau khoảng 2 tuần. Giai oạn cửa sổ: Chỉ sau khi hệ thống miễn dịch đã phản ứng, với sự tồn tại của kháng thể sẽ có phản ứng dƣơng tính. Giai đoạn sau nhiễm, khi mà HIV đƣợc sản sinh nhiều nhƣng các xét nghiệm tìm kháng thể cho kết quả âm tính, đƣợc gọi là giai đoạn cửa sổ. Với sự phát triển của các xét nghiệm có độ nhạy cao hơn cũng nhƣ các xét nghiệm tìm kháng nguyên HIV, giai đoạn cửa sổ đang dần dần đƣợc rút ngắn lại.