Chương 1 TỔNG QUAN TÀI LIỆU 1. Cơ sở khoa học Quản lý môi trường là tập hợp các biện pháp, luật pháp, chính sách kinh tế, kỹ thuật, xã hội thích hợp nhằm bảo vệ chất lượng môi trường sống và phát triển bền vững kinh tế xã hội quốc gia. Các nguyên tắc quản lý môi trường, các công cụ thực hiện giám sát chất lượng môi trường, các phương pháp xử lý môi trường bị ô nhiễm được xây dựng trên cơ sở sự hình thành và phát triển ngành khoa học môi trường [21]. Nhờ sự tập trung quan tâm cao độ của các nhà khoa học trên thế giới, trong thời gian từ năm 1960 đến nay nhiều số liệu, tài liệu nghiên cứu về môi trường đã được tổng kết và biên soạn thành các giáo trình.
Trong đó có nhiều tài liệu cơ sở, phương pháp luận nghiên cứu môi trường, các nguyên lý và quy luật môi trường. Nhờ kỹ thuật và công nghệ môi trường, các vấn đề ô nhiễm do hoạt động sản xuất của con người đang được nghiên cứu xử lý hoặc phòng tránh, ngăn ngừa. Các kỹ thuật phân tích, đo đạc, giám sát chất lượng môi trường như kỹ thuật viễn thám, tin học được phát triển ở nhiều nước phát triển trên thế giới. Quản lý môi trường là cầu nối giữa khoa học môi trường với hệ thống tự nhiên - con người - xã hội đã được phát triển trên nền phát triển của các bộ môn chuyên ngành.
Khái niệm về chất thải Chất thải là toàn bộ các loại vật chất do con người loại bỏ trong các hoạt động kinh tế - xã hội, bao gồm các hoạt động sản xuất, hoạt động sống và duy trì sự tồn tại của cộng đồng. Các hoạt động phát sinh chất thải như: sản xuất nông nghiệp, xây dựng, công nghiệp, thương mại, du lịch, giao thông, sinh hoạt tại các khu dân cư, trường học, nhà hàng, khách sạn… n 6 - ChÊt th¶i r¾n: Chất thải rắn là các loại vật chất ở thể rắn như các vật liệu, đồ vật bị thải ra từ một quá trình cụ thể của hoạt động sản xuất, kinh doanh, dịch vụ, sinh hoạt…của con người. Phần lớn chất thải ở thể rắn và có ở khắp nơi xung quang chúng ta như giấy vụn, mảnh chai, gạch, cát, sỏi…loại chất thải này do các hoạt động sinh hoạt, công trường, nhà máy, khu dân cư thải ra là rất lớn. Chất thải rắm bao gồm cả chất hữu cơ như: thức ăn thừa, giấy,…và chất vô cơ như thủy tinh, lon thiếc, gạch…[11].
- Quản lý chất thải: Quản lý chất thải là hoạt động phân loại, thu gom, vận chuyển, giảm thiểu, tái sử dụng, tái chế, xử lý, tiêu hủy, thải loại chất thải [17]. - Quy hoạch quản lý chất thải rắn: Là công tác điều tra, khảo sát, dự báo nguồn thải và tổng lượng phát thải các chất thải rắn; xác định vị trí, quy mô các điểm thu gom, trung chuyển, tuyến vận chuyển và các cơ sở xử lý chất thải rắn; xác định phương thức thu gom, xử lý chất thải rắn; xây dựng kế hoạch và nguồn lực nhằm xử lý triệt để chất thải rắn. Các nguồn phát sinh chất thải rắn Những nguồn phát sinh chất thải rắn đó là: - Hộ gia đình: CTR phát sinh từ nguồn này bao gồm các loại như thực phẩm thừa, thùng carton, hộp nhựa, vỏ chai, lọ thủy tinh,…và các chất độc hại được sử dụng trong gia đình như pin, ắc quy, dược phẩm bị thải bỏ. - Cơ sở thương mại, dịch vụ như chợ, siêu thị, khách sạn, nhà hàng, quán ăn,…các dạng chất thải phát sinh thường là thực phẩm thừa, vỏ chai, lọ, giấy, dầu mỡ, lốp xe, kim loại… - Cơ quan: Chất thải rắn phát sinh thường là giấy, thức ăn thừa, túi nilon, hợp nhựa… - Xây dựng, di dời: gạch, ngói, bê tông, gỗ, sắt thép, vữa, bụi… - Dịch vụ công cộng: các loại rác đường, cành cây, lá, các loại rác từ công viên, khu giải trí… n 7 - Nhà máy xử lý chất thải: Tro, bùn cặn… [11].
- Công nghiệp: Chất thải từ các quá trình công nghiệp như thức ăn thừa, tro, bã, kim loại, chất thải xây dựng, chất thải nguy hại. - Nông nghiệp: các loại chất thải nông nghiệp, chất thải nguy hại (vỏ bao thuốc bảo vệ thực vật). Phân loại chất thải rắn * Phân loại theo nguồn phát sinh: Chất thải sinh hoạt: Phát sinh hàng ngày ở các khu đô thị, làng mạc, khu dân cư, các trung tâm dịch vụ công viên… Chất thải công nghiệp: Phát sinh từ trong quá trình sản xuất công nghiệp, thủ công nghiệp (gồm nhiều thành phần phức tạp, đa dạng trong đó chủ yếu là các dạng rắn, dạng lỏng, dạng khí). Chất thải xây dựng: Là các phế thải như đất đá, gạch ngói, bê tông vỡ, vôi vữa, đồ gỗ, nhựa, kim loại do các hoạt động xây dựng tạo ra.
Chất thải nông nghiệp: Sinh ra do các hoạt động nông nghiệp như trồng trọt, chăn nuôi, chế biến nông sản trước và sau thu hoạch. * Phân loại theo mức độ nguy hại: Chất thải nguy hại: Là chất thải dễ gây phản ứng, dễ cháy nổ, ăn mòn, nhiễm khuẩn độc hại, chứa chất phóng xạ, kim loại nặng, các chất này tiềm ẩn nhiều khả năng gây sự cố rủi ro, nhiễm độc, đe dọa sức khỏe và sự phát triển của động thực vật, đồng thời là nguồn lan truyền gây ô nhiễm môi trường, đất, nước, không khí. Chất thải không nguy hại: Là chất thải không chứa các chất và các hợp chất có tính chất nguy hại. Thường là chất thải phát sinh trong sinh hoạt gia đình, đô thị.
* Phân loại theo thành phần: Chất thải vô cơ: Là các loại chất thải như tro, bụi, xỉ, vật liệu xây dựng như gạch, vữa, thủy tinh, gốm, sứ, một số loại phân bón, đồ dùng thải bỏ của gia đình. Chất hữu cơ là các loại cất thải như thực phẩm thừa, chất thải từ lò giết mổ, chăn nuôi, cho đến các dung môi, nhựa, dầu mỡ và các loại thuốc bảo vệ thực vật. n 8 * Phân loại theo trạng thái chất thải: Chất thải trạng thái rắn: Bao gồm chất thải sinh hoạt, chất thải từ các cơ sở chế tạo máy, xây dựng. Chất thải dạng lỏng: Phân từ bùn cống rãnh, bể phốt, nước thải từ nhà máy lọc dầu, rượu bia, nước từ nhà máy sản xuất giấy, dệt nhuộm và vệ sinh công nghiệp.
Chất thải dạng khí: Bao gồm các khí thải các động cơ đốt trong các máy động lực, giao thông, ô tô, máy kéo, tàu hỏa, máy nhiệt điện, sản xuất vật liệu. * Chất thải rắn thông thường Chất thải rắn thông thường từ tất cả các nguồn được phân loại theo các nhóm chính sau: + Nhóm các chất có thể thu hồi để tái sử dụng, tái chế: phế liệu thải ra từ quá trình sản xuất; các phương tiện giao thông, các sản phẩm phục vụ sản xuất và tiêu dùng đã hết hạn sử dụng; bao bì bằng giấy, kim loại, thủy tinh và các chất dẻo khác… + Nhóm các chất thải cần được xử lý, chôn lấp: các chất hữu cơ (thực phẩm thừa, lá cây…); các sản phẩm tiêu dùng chứa hóa chất độc hại (pin, ắc quy,…); các loại chất thải rắn khác không thể tái sử dụng. - Chất thải rắn xây dựng như bùn hữu cơ, đất đá, các vật liệu xây dựng thải ra trong quá trình tháo dỡ công trình…phải được phân loại: + Đất, bùn hữu cơ từ hoạt động đào đất, nạo vét lớp đất mặt có thể sử dụng để bồi đắp cho đất trồng cây; + Đất đá, chất thải rắn từ vật liệu xây dựng có thể tái chế hoặc tái sử dụng làm vật liệu san lấp cho các công trình xây dựng; + Các CTR ở dạng kính vỡ, sắt thép, gỗ, bao bì giấy, chất dẻo có thể tái chế, tái sử dụng. * Chất thải nguy hại: Phân loại theo danh mục quy định của nhà nước.
Các hoạt động quản lý chất chất thải rắn Trước khi CTR được xử lý thì cần thiết phải qua công tác phân loại. Hoạt động phân loại CTR có thể được tiến hành tại hộ gia đình, các điểm trung chuyển và các bãi xử lý tập trung. - Phân loại chất thải rắn tại hộ gia đình: Phân loại CTR tại hộ gia đình là bước đầu tiên giúp cho công tác xử lý tiếp theo được thuận lợi hơn. Ngay tại các gia đình, chung cư CTR được phân loại theo đặc điểm lý, hóa hay theo kích thước của chúng.
- Phân loại tại trạm trung chuyển: Tại trạm trung chuyển công tác phân loại rác được tiến hành, tại đây người ta phân loại rác bằng các phương pháp như ly tâm, thổi khí, từ tính và các thiết bị kèm theo. - Phân loại tại bãi rác: Người nhặt rác đào bới các đống rác để thu nhặt nhiều loại rác có thể sử dụng được cho nhiều mục đích khác nhau. Công việc này thực hiện chủ yếu bằng tay và không an toàn về mặt vệ sinh. Một số phương pháp phân loại CTR - Phương pháp thủ công: Trong phương pháp này người ta phân loại rác bằng tay, nhặt từng loại rác theo mục đích.
Các công cụ thô sơ kèm theo như que gắp, xẻng bới rác… - Phân loại rác bằng luồng khí thổi: Phương pháp này sử dụng trong sản xuất công nghiệp nhằm tách các vật liệu, các sản phẩm hỗn hợp khô. Trong phân loại rác thải có trọng lượng nhẹ lẫn chất CTR có trọng lượng nặng hơn thì sử dụng phương pháp này rất có hiệu quả. - Phân loại chất thải rắn bằng từ tính: Phương pháp này dựa vào đặc tính hút kim loại của nam châm để tách các kim loại thải với các thành phần phi kim loại khác trong hỗn hợp CTR. Phương pháp phân loại này được sử dụng sau khi đã nghiền chất thải rắn và trước khi đưa vào hệ thống phân loại bằng thổi khí.
n 10 Nếu thiết bị có đầu nam châm lớn có thể áp dụng đối với cả CTR khi đập, nghiền. Ngoài ra phương pháp này cũng được sử dụng để hút các kim loại từ tro tàn sau khi thiêu đốt CTR. - Sàng phân loại CTR: Đối với phân loại CTR nhiều thành phần có kích thước khác nhau, người ta sử dụng hệ thống sàng động hoặc tĩnh nhiều lớp. Sàng phân loại có thể áp dụng đối với CTR khô hay ướt, nặng, nhẹ.
Thông thường phương pháp này được áp dụng sau quá trình đập, nghiền CTR và sau khi phân loại bằng khí thổi. Thiết bị sàng thường áp dụng loại sàng rung (vibrating screen) và loại sàng hình trụ tròn quay (rotary drum screen) [12]. Thu gom chất thải rắn Công tác thu gom CTR cần được hợp lý hóa, cần xác định mức độ phục vụ đề ra như thu gom thường xuyên, phân tích kho chứa tạm thời và phương pháp thu gom đã áp dụng cũng như tính phù hợp của các tuyến đường thu gom, vận chuyển.