Chương 1: TỔNG QUAN TÌNH HÌNH NGHIÊN CỨU VÀ CÁC VẤN ĐỀ LIÊN QUAN ĐẾN LUẬN ÁN 1. Tổng quan tình hình nghiên cứu 1. Những công trình lý luận chung về ngân hàng Để hiểu rõ về những đặc điểm của ngân hàng, vai trò và vị trí của nó trong nền kinh tế quốc gia cũng như mối quan hệ của nó với các thành tố trong nền kinh tế, cần phải nắm được những lý luận và nguyên tắc cơ bản về ngân hàng. Trong cuốn Bàn về tiền tệ, tín dụng và ngân hàng, của C.I Lê nin, NXB Sự thật, Hà Nội xuất bản năm 1963, vấn đề ngân hàng được luận giải dưới quan điểm của chủ nghĩa Mác-Lênin.
Công trình là tập hợp những đoạn, phần và bài trích đề cập về nguồn gốc và bản chất của tiền tệ, qui luật lưu thông, tính chất của tín dụng, ngân hàng và những nguyên lý chung của việc lưu thông tín dụng và tác dụng của nó. Công trình là kim chỉ nam cho những nghiên cứu theo phương pháp luận Mác- xít trong việc phân tích về các vấn đề kinh tế tài chính tư bản chủ nghĩa. Luận văn kinh tế “Chính sách tiền tệ và tín dụng: Lý luận về lãi suất”, của tác giả Lê Khoa bảo vệ năm 1971 được lưu tại Thư viện Viện Thông tin Khoa học Xã hội là nghiên cứu mang tính lý thuyết về các vấn đề tiền tệ và tín dụng trong nền kinh tế tư bản chủ nghĩa. Tác giả đã trình bày những trường phái và học thuyết kinh tế về chính sách kinh tế, tiền tệ, lãi suất và tín dụng.
Đây là một trong những công trình phân tích sâu về các vấn đề liên quan đến tài chính ngân hàng trong nền kinh tế thị trường trong mối tương quan với nền kinh tế miền Nam Việt Nam đặt trong bối cảnh chiến tranh và viện trợ Mỹ. Công trình có tính chất tham khảo khi phân tích về hoạt động của ngân hàng dưới góc độ kinh tế học. Năm 1994, tác phẩm Tiền tệ, ngân hàng và thị trường tài chính, NXB Khoa học và kỹ thuật, Hà Nội, của Mishkin, Frederic. S (bản dịch của Nguyễn Quang Cư và Nguyễn Đức Dủ) đã bàn về những tri thức cơ bản của kinh tế tài chính như: tiền tệ, tài chính, những cơ sở của lãi suất, các tổ chức tài chính, quá trình cung ứng tiền tệ, hệ thống dự trữ Liên bang và tài chính Quốc tế.
Công trình là tài liệu tham khảo có giá trị cho những nghiên cứu về kinh tế thị trường, tư bản chủ nghĩa. Cũng năm 1994, công trình Các mô hình kinh tế thị trường trên thế giới, NXB Thống kê, Hà Nội của Lê Văn Sang đã cung cấp nhận thức về các mô hình kinh tế thị trường ở một số quốc gia trên thế giới. Công trình đã giải thích về các mô hình, cơ cấu 9 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com và phương thức hoạt động của thị trường tài chính, các định chế tài chính, ngân hàng trung ương và quá trình thực thi chính sách tiền tệ, tài chính quốc tế. Tác giả của công trình ủng hộ quan điểm của các học giả phương Tây lúc bấy giờ cho rằng muốn cho nền kinh tế thị trường xuất hiện cần thiết phải có các chính sách khuyến khích tăng cường tích lũy nguyên thủy, đặc biệt là buôn bán với nước ngoài, đảm bảo có xuất siêu và tiến hành các biện pháp nhằm tạo ra thị trường sức lao động.
Công trình cũng nêu lên đặc trưng của nền kinh tế thị trường hiện đại là nhà nước can thiệp vào kinh tế thị trường và mở rộng giao lưu kinh tế với nước ngoài. Bên cạnh đó, công trình phân tích con đường phát triển của Hoa Kỳ từ những năm 30 cuối thế kỷ XX đến nay là “kinh doanh vì tiêu dùng”. Kinh doanh tiêu dùng là một hệ quả tất nhiên của công nghiệp hóa. Bởi vậy, thị trường tiêu dùng được coi là một tất yếu logic, gắn với sự phát triển của nền công nghiệp sản xuất hàng loạt.
Đây cũng chính là luận điểm quan trọng mà luận án muốn đi sâu tìm hiểu về khía cạnh kinh tế của chủ nghĩa thực dân mới mà luận án muốn đề cập đến. Với việc phân tích các đặc trưng của các mô hình kinh tế thị trường, công trình là nguồn tài liệu tham khảo có ý nghĩa quan trọng để luận án đối chiếu và so sánh mô hình kinh tế thị trường ở miền Nam Việt Nam thời kỳ 1954-1975. Năm 1996, tác giả Nguyễn Võ Ngoạn đã cho ra đời công trình “Hệ thống công cụ chính sách tiền tệ quốc gia trong nền kinh tế thị trường”, NXB Tài chính, Hà Nội đã góp thêm những nhận thức chung nhất về nền kinh tế thị trường hiện đại với vai trò của ngân hàng – ngân hàng trung ương trong nền kinh tế thị trường, hệ thống công cụ chính sách tiền tệ, các công cụ quản lý vĩ mô của nền kinh tế. Đặc biệt, công trình này đã mang đến những vấn đề tổng quan nhất về hệ thống ngân hàng một cấp ở miền Bắc Việt Nam trước khi có các Pháp lệnh ngân hàng.
Điều này cho phép Luận án có cái nhìn so sánh đối chiếu mô hình hệ thống ngân hàng ở miền Nam với mô hình ngân hàng ở miền Bắc Việt Nam trong cùng thời kỳ. Tác phẩm Lý thuyết chung về thị trường tài chính, ngân hàng và chính sách tiền tệ, của Đại học Kinh tế Quốc dân, xuất bản năm 2008 của Nguyễn Văn Ngọc đã cung cấp những tri thức về thị trường tài chính trong nền kinh tế hiện đại như: phương thức vận hành của thị trường tài chính (như thị trường trái phiếu, thị trường cổ phiếu, thị trường hối đoái) và các trung gian tài chính (như ngân hàng, công ty bảo hiểm, quỹ tương hỗ), cũng như vai trò của tiền trong nền kinh tế. Tác giả cho rằng các thị trường và các tổ chức trung gian tài chính không những ảnh hưởng tới cuộc sống thường nhật, mà còn gắn với những luồng vốn khổng lồ lan tỏa khắp nơi trong nền kinh tế. Những 10 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com luồng vốn này đến lượt chúng lại tác động mạnh mẽ tới doanh thu và lợi nhuận của từng doanh nghiệp, cũng như thu nhập và chi tiêu của mỗi gia đình.
Mặc dù những công trình nghiên cứu trên chỉ mang tính bao quát chung, chưa đi sâu cụ thể vào hoạt động cũng như vai trò của hệ thống ngân hàng ở miền Nam Việt Nam, nhưng đã cung cấp những nhận thức, khái niệm chung về nền kinh tế thị trường, hệ thống tài chính và tiền tệ, cũng như lý giải sự ra đời của hệ thống ngân hàng trên thế giới và miền Nam Việt Nam. Đây là cơ sở lý thuyết quan trọng để chúng tôi nghiên cứu, đưa ra những đánh giá, nhận xét về hệ thống ngân hàng ở miền Nam trong thời kỳ 1954-1975. Những nghiên cứu về kinh tế miền Nam Việt Nam (1954-1975) 1. Các công trình của các học giả trong nước Nền kinh tế miền Nam Việt Nam trong những năm 1954-1975 là chủ đề nghiên cứu thu hút sự quan tâm của các học giả trên cả hai miền Nam -Bắc ngay từ những năm kháng chiến chống Mỹ để phục vụ cho cuộc chiến tranh.
Đối với các học giải miền Bắc, ngay từ năm 1961, Nguyễn Khánh với công trình Chủ nghĩa thực dân kiểu mới của Mỹ, NXB Sự thật, Hà Nội đã phân tích những nét khái quát về chủ nghĩa thực dân của Mỹ ở miền Nam Việt Nam trên các khía cạnh kinh tế như nông nghiệp, buôn bán và tài chính. Tác giả cũng nhấn mạnh khía cạnh kinh tế của chủ nghĩa thực dân kiểu mới của Mỹ sau chiến tranh thế giới thứ hai là tiếp tục xuất khẩu tư bản và xuất khẩu hàng hóa, dùng biện pháp “viện trợ” để chiếm những vị trí mới ở các nước chậm phát triển [51, tr. Công trình là luận cứ quan trọng cho luận án, cùng với những nghiên cứu cập nhật hiện nay của các tác giả trong và ngoài nước trong việc xác định bản chất của chủ nghĩa thực dân kiểu mới ở miền Nam Việt Nam. Năm 1966, Ban Kinh tế miền Nam thuộc Viện Kinh tế cho ra đời tác phẩm Tài liệu tham khảo về tình hình kinh tế miền Nam Việt Nam.
Tình hình kinh tế miền Nam được nhóm các tác giả làm rõ qua việc tổng hợp tin tức báo chí nước ngoài cho đến giữa những năm 60 của thế kỷ XX trên các phương diện nông nghiệp, công nghiệp, giao thông vận tải, thương mại, tài chính, tiền tệ và viện trợ của Mỹ cùng các nước khác. Mặc dù công trình ít đề cập đến lĩnh vực ngân hàng, song đã gián tiếp cung cấp những tư liệu liên quan đến các ngành kinh tế có liên quan và gắn bó với hoạt động ngân hàng thời kỳ trước năm 1965. 11 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com Một thời gian sau đó, năm 1972, Tổ nghiên cứu kinh tế miền Nam của Bộ Ngoại thương (Việt Nam Dân chủ Cộng hòa) cho xuất bản công trình Tình hình kinh tế ngoại thương miền Nam Việt Nam dưới dạng Tài liệu tham khảo nội bộ. Công trình là nghiên cứu chuyên sâu, phân tích những kế hoạch phát triển kinh tế của chính quyền Sài Gòn, những yếu tố sẽ làm phá sản nền kinh tế thực dân mới của Mỹ ở miền Nam Việt Nam trong đó đặc biệt nhấn mạnh đến tầm quan trọng của viện trợ Hoa Kỳ đối với sự tồn tại của nền kinh tế đó.
Trên cơ sở đó nhóm tác giả đã phân tích các thành tố kinh tế ở miền Nam Việt Nam gắn với sự lệ thuộc vào Hoa Kỳ, trong đó tập trung vào các hoạt động xuất nhập khẩu và tài chính ngân hàng. Năm 1978, Ủy ban Khoa học xã hội Việt Nam cho xuất bản công trình “Sưu tập chuyên đề về Chủ nghĩa thực dân mới của Mỹ ở miền Nam Việt Nam”. Công trình đã tập hợp các báo cáo phân tích quá trình xâm nhập chủ nghĩa thực dân mới của Mỹ vào miền Nam Việt Nam trên các lĩnh vực: chính trị, kinh tế, văn hoá, đặc biệt để từ đó khẳng định bản chất của chủ nghĩa thực dân mới ở miền Nam Việt Nam là “cây gậy và củ cà rốt”: dựng lên chính phủ bù nhìn, lập quân đội tay sai, tiến hành viện trợ quân sự và viện trợ kinh tế, kiểm soát chính quyền và bắt chính quyền VNCH phải lệ thuộc vào Mỹ, thực hiện mục tiêu chống “cộng”. Tuy nhiên, công trình này phân tích khía cạnh của chủ nghĩa thực dân mới chủ yếu về lĩnh vực chính trị, khía cạnh kinh tế được nói đến nhưng chưa sâu.
Đây sẽ là phần mà luận án cố gắng bổ khuyết và bổ sung thêm.