phần mở đầu và 3 phần: Phần thứ nhất: Các nhà ngân hàng và tín dụng, gồm có 4 chƣơng; Phần thứ hai: Kết quả của việc khai thác, gồm có 5 chƣơng; Phần thứ ba: Mục đích các khoản chi công cộng, gồm có 4 chƣơng. Trong đó, ở phần thứ ba, chƣơng I và II, tác giả có đề cập về công chính, vận tải tƣ nhân. Trong công trình này, ngƣời đọc tìm thấy nhiều tƣ liệu quý giá nhất để có một khái niệm đúng đắn và chính xác về trình độ phát triển kinh tế và tài chính cũng nhƣ các khoản đầu tƣ của tƣ bản Pháp ở xứ Đông Dƣơng [172]. Năm 1931, tác giả Henri Russier xuất bản công trình “Indochine Française” (Xứ Đông Dƣơng thuộc Pháp).
Quyển sách trình bày nhiều vấn đề của các xứ Đông Dƣơng trên các lĩnh vực điều kiện tự nhiên, chính trị, văn hoá, kinh tế - xã hội. Vấn đề kinh tế của Đông Dƣơng đƣợc tác giả quan tâm đặc biệt. Vùng Bắc Kỳ đƣợc tác giả đã dành nhiều trang viết để phân tích về điều kiện tự nhiên và hoạt động kinh tế, trong đó có giao thông vận tải. Tài liệu này đã giúp cho luận án có thêm những đánh giá, số liệu, hình ảnh.
về hoạt động kinh tế ở Bắc Kỳ [169]. Công trình “La crise économique en Indochine” (Cuộc khủng hoảng kinh tế ở Đông Dƣơng) của André Hibon xuất bản năm 1934 tại Paris, đã trình bày khái quát 10 về nền kinh tế Đông Dƣơng từ khi Paul Doumer sang làm Toàn quyền đến khi cuộc khủng hoảng kinh tế thế giới (1929 - 1933) kết thúc. Tác giả đánh giá, cuộc khủng hoảng kinh tế tác động đến Đông Dƣơng rất trầm trọng. Đối với khu vực Bắc Kỳ, hoạt động kinh tế của ngƣời Pháp và ngƣời Việt bị ngƣng trệ, trong đó có các hoạt động xây dựng giao thông và vận tải.
Tài liệu đã giúp luận án có những nhận định về sự phát triển, sự khủng hoảng kinh tế đối với công cuộc xây dựng giao thông của ngƣời Pháp tại Đông Dƣơng [154]. Cũng nghiên cứu về kinh tế Đông Dƣơng thời khủng hoảng, nhƣng trong công trình “Le problème économique indochinois” (Vấn đề kinh tế của Đông Dƣơng) xuất bản năm 1934, Paul Bernard lại quan tâm nhiều đến đặc điểm chung của hoạt động khai thác thuộc địa ở Đông Dƣơng, vấn đề đầu tƣ vốn, chính sách kinh tế; ngân sách, tiền tệ, tài chính và tín dụng; sự phát triển của kinh tế Đông Dƣơng dƣới ảnh hƣởng của Pháp; tác động của cuộc khủng hoảng đối với các lĩnh vực kinh tế, nhất là tài chính [135]. Công trình giúp chúng tôi có thêm tƣ liệu tham khảo về nguồn vốn đầu tƣ cho các hoạt động công chính ở Đông Dƣơng nói chung và Bắc Kỳ nói riêng. Trong công trình“Le développement économique de l’Indochine française” (Sự phát triển kinh tế của Đông Dƣơng thuộc Pháp) (1936), Grandel Auguste đã giới thiệu tổng quan về Đông Dƣơng thuộc Pháp vào đầu những năm 1930 trên các mặt: đặc điểm tộc ngƣời; sự tiến triển về y tế, giáo dục, giao thông, cảng biển, đƣờng hàng không, năng lƣợng điện, điện báo điện thoại, khí tƣợng thủy văn.
Tình hình kinh tế đƣợc khảo cứu khá kỹ lƣỡng, cụ thể theo từng ngành, từng vấn đề: nông nghiệp, công nghiệp, khai thác rừng, khai mỏ, săn bắn, ngân hàng, tiền tệ, thuế quan… Đặc biệt, tác giả đã khái lƣợc thực trạng của hoạt động vận tải ở Đông Dƣơng [133]. Nhà nghiên cứu Ch.Robequain với công trình “L’évolution économique de l’Indochine francaise” (Sự tiến triển của kinh tế Đông Dƣơng thuộc pháp) xuất bản năm 1939 đã đi sâu vào khảo cứu tình hình kinh tế Đông Dƣơng. Nội dung cuốn sách, đặc biệt là số liệu về tình hình kinh tế của Đông Dƣơng đã cung cấp những thông tin quý báu khi nghiên cứu về đầu tƣ của chính quyền thực dân cho hệ thống giao thông đƣờng bộ cũng nhƣ tác động của hệ thống giao thông đối với nền kinh tế Đông Dƣơng. Điểm nổi bật của cuốn sách là tác giả có sự đánh giá, nhận định khách quan chân thực về sự chuyển biến của kinh tế Đông Dƣơng.
Tác phẩm đã cung cấp cho chúng ta biết phần nào về những chính sách kinh tế của Pháp đã áp dụng ở Việt Nam. Đây là nguồn tài liệu quan trọng làm cơ sở để so sánh, đánh giá về những chuyển biến giao thông vận tải đặt trong bức tranh kinh tế Bắc Kỳ [166]. 11 Công trình “Résumé statistique relatif aux années 1913 à 1940” (Thống kê của chính phủ Đông Dƣơng từ năm 1913 đến 1940), xuất bản năm 1941, dày 48 trang. Đây đƣợc xem là công trình quan trọng liên quan đến các số liệu điều tra, thống kê từ thực trạng dân số, sức khỏe, ngân hàng, đến phƣơng tiện giao thông, giá cả, truyền thông, cơ cấu xuất nhập khẩu trên toàn Đông Dƣơng, trong đó có số liệu liên quan đến kinh phí chi cho các hoạt động giao thông công chính ở Bắc Kỳ [152].Chesneaux với công trình “Contribution à l’histoire de la nation Vietnamienne” (Góp phần vào tìm hiểu lịch sử dân tộc Việt Nam) (1953).
Nội dung cuốn sách thể hiện khá kĩ những kết quả nghiên cứu của tác giả về lịch sử Việt Nam trên nhiều phƣơng diện. Cụ thể là điều kiện tự nhiên, xã hội, văn hóa, tổ chức bộ máy hành chính và đặc biệt là công cuộc chinh phục, bình định và cai trị của ngƣời Pháp. Một số thông tin sơ lƣợc về công cuộc xây dựng cơ sở hạ tầng cũng đƣợc đề cập trên từng khía cạnh [144]. Tác giả Pierre Richard Feray với cuốn “Le Vietnam au XXe siècle” (Nƣớc Việt Nam ở thế kỷ XX) xuất bản năm 1979, đã phục dựng công cuộc bình định và xây dựng chế độ thực dân, quá trình phát triển các thể chế của thực dân Pháp tại Việt Nam nói chung và Bắc Kỳ nói riêng cũng nhƣ cơ sở hạ tầng kỹ thuật và xã hội ở Bắc Kỳ.
Cuốn sách này là tài liệu tham khảo quan trọng cho bất cứ công trình nào nghiên cứu về Bắc Kỳ trong nửa đầu thế kỷ XX [145]. Công trình “La présence financière et économique française en Indochine (1859 - 1939)” của Jean Pierre Aumiphin công bố năm 1981, đã đƣợc dịch sang tiếng Việt và xuất bản năm 1994 với tên gọi “Sự hiện diện tài chính và kinh tế của Pháp ở Đông Dương (1859 - 1939)” đã trình bày về các vấn đề cơ bản của kinh tế Đông Dƣơng dƣới thời thuộc Pháp nhƣ sự lƣu thông tiền tệ, vai trò của ngân hàng Đông Dƣơng, sự đầu tƣ và phân bố tài chính của tƣ bản tƣ nhân Pháp và nhà nƣớc tƣ bản Pháp, sự phát triển của kinh tế hiện đại ở Đông Dƣơng và sự tác động của khu vực kinh tế hiện đại đó với kinh tế - xã hội trong thời gian trên. Tác giả đã thống kê và đƣa ra những số liệu tài chính về nguồn đầu tƣ của tƣ nhân cũng nhƣ ngân sách nhà nƣớc cho các ngành kinh tế, các xứ thuộc Liên bang Đông Dƣơng… trong đó có giao thông vận tải, có đƣờng bộ. Tác giả đã đƣa ra những số liệu về số công ty giao thông vận tải giai đoạn 1875 - 1939; chi phí trang bị cho các công trình công cộng thời gian 1899 - 1923, trong đó có chi phí cho đƣờng bộ; số phƣơng tiện lƣu thông, đăng kí hoạt động.
Tác giả cũng đã đề cập tới việc xây dựng cơ sở hạ tầng, tình trạng vận chuyển khách, số nhân công và phƣơng thức tuyển mộ nhân công. Tuy nhiên, số liệu và thông tin đƣợc thống kê và trình bày theo ngành kinh tế, các xứ thuộc Liên Bang 12 Đông Dƣơng (chỉ ghi chung của Bắc Kỳ và của ngành giao thông nói chung, hoặc ghi đƣờng bộ nói chung). Trong tác phẩm, ông đã viết với một tinh thần khách quan và trung thực. Một mặt tác giả Aumiphin ghi nhận sự đóng góp tích cực của Nhà nƣớc Pháp, mặt khác ông cũng đề cập tới mặt tiêu cực về sự hiện diện tài chính của Pháp, ông đã khẳng định rằng trong suốt một thời gian dài, nhà nƣớc thực dân chƣa hề có một chính sách phát triển kinh tế Đông Dƣơng một cách có hệ thống và chặt chẽ.
Có thể nói những thống kê, phân tích và biện luận của J.Aumiphin đã cung cấp cho chúng ta một nguồn sử liệu quý, một cái nhìn tổng quát về sự hiện diện nền tài chính của Pháp ở Việt Nam và chủ yếu là tài chính công [3]. Cuốn “Des pionniers en Extrême-Orient” (Những ngƣời tiên phong ở Viễn Đông) (1990), nội dung phần 2 với tên gọi “Histoire de la Banque de l’Indochine 1875 - 1945”, tác giả Marc Meuleau trình bày về sự hình thành và phát triển của Ngân hàng Đông Dƣơng trong giai đoạn 1875 - 1945, trong đó đề cập về vấn đề Ngân hàng Đông Dƣơng cho các nhà tƣ bản vay để đầu tƣ vốn xây dựng, bảo trì các tuyến đƣờng thuộc địa ở Đông Dƣơng nói chung [162]. Nhà nghiên cứu Mark W.McLeod với cuốn “The Vietnamese Response to French Intervention, 1862 - 1874”. Nếu nhƣ các nhà nghiên cứu khác chỉ phân tích mâu thuẫn chủ yếu từ các nguồn tài liệu của Pháp, thì Mark McLeod đã có cách tiếp cận của riêng mình, ông đã sử dụng các nguồn tài liệu từ Việt Nam để nghiên cứu phản ứng của Việt Nam trƣớc cuộc chinh phục thuộc địa Pháp trong thế kỷ XIX.
Tác giả trình bày bối cảnh lịch sử nƣớc Pháp, tầm quan trọng của triều đại nhà Nguyễn cũng nhƣ cuộc xâm lƣợc Pháp - Tây Ban Nha trƣớc khi Pháp chiếm đóng. McLeod nghiên cứu sự hồi sinh của các giá trị lịch sử dân tộc tại Việt Nam và sự đấu tranh cho độc lập chính trị trƣớc sự xâm lăng của thực dân thế kỷ XIX. Tác giả quan tâm đến phản ứng của ngƣời Việt Nam với sự hiện diện của ngƣời Pháp trong cuộc chinh phục. Đây là một trong những tác phẩm có giá trị bàn về ý thức hệ và tƣ tƣởng Việt Nam.
Dù không đề cập trực tiếp đến các vấn đề về giao thông nhƣng công trình đã góp phần làm rõ sự “va chạm” không mấy êm đềm trong quan hệ Pháp - Việt giai đoạn này [161]. Năm 1995, hai tác giả ngƣời Pháp là Pierre Brocheux và Daniel Hémery đã cho xuất bản cuốn “Indochine, la colonisation ambigue 1858 - 1954” (Đông Dƣơng, thuộc địa mơ hồ 1858 - 1954 ). Nghiên cứu này bắt đầu từ việc tái hiện các giai đoạn quan trọng trong công cuộc chinh phục bán đảo của ngƣời Pháp từ giữa thế kỷ XIX cho đến cuộc bình định cuối cùng vào cuối những năm 1890 và kết thúc bằng phân tích về sự sụp đổ nền thống trị của Pháp ở Viễn Đông.