Tổng quan luận án

Luận án tiến sĩ lịch sử với đề tài "Hệ thống đường thuộc địa ở vùng Đông Bắc Việt Nam từ năm 1897 đến năm 1945" do nghiên cứu sinh Nguyễn Thị Hòa thực hiện tại Trường Đại học Sư phạm - Đại học Thái Nguyên, dưới sự hướng dẫn khoa học của TS. Nguyễn Ngọc Cơ và TS. Hà Thị Thu Thủy (PGS.TS Hà Thị Thu Thủy). Luận án thuộc chuyên ngành Lịch sử Việt Nam, mã số đào tạo 9229013, bảo vệ vào năm 2022.

+-------------------------------------------------------------------------------+
| THÔNG TIN CHUNG VỀ LUẬN ÁN                                                    |
+----------------------+--------------------------------------------------------+
| Tên đề tài           | Hệ thống đường thuộc địa ở vùng Đông Bắc Việt Nam     |
|                      | từ năm 1897 đến năm 1945                               |
| Tác giả              | Nguyễn Thị Hòa                                         |
| Người hướng dẫn      | 1. TS. Nguyễn Ngọc Cơ                                  |
|                      | 2. TS. Hà Thị Thu Thủy (PGS.TS Hà Thị Thu Thủy)        |
| Cơ sở đào tạo        | Trường Đại học Sư phạm - Đại học Thái Nguyên          |
| Ngành / Mã số        | Lịch sử Việt Nam / 9229013                            |
| Năm hoàn thành       | 2022                                                   |
+----------------------+--------------------------------------------------------+

Tính cấp thiết và khoảng trống nghiên cứu

Hạ tầng giao thông vận tải là huyết mạch cấu thành nền tảng vật chất và tổ chức kinh tế của một quốc gia, chi phối sâu sắc đến sản xuất công nghiệp, nông nghiệp, thương mại cũng như quốc phòng và tổ chức xã hội. Trong thời kỳ thuộc địa, chính quyền thực dân Pháp đã tiến hành khảo sát, quy hoạch và xây dựng hệ thống đường giao thông bộ trên lãnh thổ Việt Nam nhằm phục vụ trực tiếp cho mục đích cai trị, quân sự và bóc lột kinh tế. Trong hệ thống này, các tuyến "đường thuộc địa" (tương đương với cấp quốc lộ tại chính quốc Pháp) giữ vai trò xương sống cho toàn bộ mạng lưới giao thông của Liên bang Đông Dương.

Mặc dù có vị trí chiến lược đặc biệt quan trọng, lịch sử giao thông đường bộ vùng Đông Bắc giai đoạn 1897 - 1945 trước đây vẫn là một khoảng trống nghiên cứu khoa học chưa được khảo cứu một cách toàn diện và có hệ thống. Các công trình trước đó chỉ tiếp cận giao thông một cách tản mạn, gắn liền với các sự kiện quân sự riêng lẻ hoặc như một phụ lục trong bức tranh kinh tế chung của xứ Bắc Kỳ, thiếu vắng sự phục dựng chi tiết về quy hoạch, vốn đầu tư, nhân công, kỹ thuật thi công, hoạt động duy tu và năng lực vận tải cơ giới.

Mục đích và nhiệm vụ nghiên cứu

  • Mục đích nghiên cứu: Tái hiện một cách toàn diện, khách quan và khoa học về chủ trương, chính sách, diễn tiến quá trình xây dựng, quản lý và khai thác hệ thống đường thuộc địa ở vùng Đông Bắc Việt Nam từ năm 1897 đến năm 1945; nhận diện bản chất, thủ đoạn và tác động mang tính hai mặt trong chính sách thuộc địa của thực dân Pháp; đồng thời rút ra bài học kinh nghiệm lịch sử phục vụ cho việc hoạch định và phát triển hạ tầng giao thông hiện nay.
  • Nhiệm vụ nghiên cứu:
    1. Làm rõ bối cảnh lịch sử, các yếu tố tác động và chính sách khai thác thuộc địa gắn với sự phát triển giao thông đường bộ của Pháp tại vùng Đông Bắc giai đoạn 1897 - 1945.
    2. Phục dựng chân thực quá trình hình thành, xây dựng và phát triển hệ thống đường thuộc địa thông qua các hoạt động quy hoạch, nguồn vốn đầu tư, nhân công, kỹ thuật thi công, duy tu bảo trì và tổ chức vận tải.
    3. Nhận diện và đánh giá khách quan đặc điểm cùng tác động hai mặt (tích cực và tiêu cực) của hệ thống đường thuộc địa đối với nước Pháp và đối với xã hội Bắc Kỳ.
    4. Đúc kết các bài học kinh nghiệm lịch sử có giá trị ứng dụng cho việc quản lý, cải tạo và phát triển giao thông vận tải đường bộ khu vực Đông Bắc trong giai đoạn hiện nay.

Đối tượng và phạm vi nghiên cứu

  • Đối tượng nghiên cứu: Sự hình thành, phát triển và hoạt động khai thác của các tuyến đường thuộc địa ở vùng Đông Bắc Việt Nam từ năm 1897 đến năm 1945.
  • Phạm vi không gian: Không gian địa lý - lịch sử vùng Đông Bắc, lấy Hà Nội làm trung tâm khởi phát các tuyến đường tỏa đi các tỉnh thượng du và biên giới. Không gian nghiên cứu bao gồm các địa bàn hành chính thời Pháp thuộc có các tuyến quốc lộ huyết mạch chạy qua: Bắc Giang, Lạng Sơn, Bắc Kạn, Cao Bằng, Thái Nguyên, Hà Giang, Quảng Yên, Hải Ninh, Sơn Tây, Phú Thọ, Tuyên Quang.
  • Phạm vi thời gian: Giới hạn từ năm 1897 (thời điểm Toàn quyền Paul Doumer bắt đầu triển khai cuộc khai thác thuộc địa lần thứ nhất) đến năm 1945 (Cách mạng tháng Tám thành công, chấm dứt ách thống trị của thực dân Pháp). Luận án chia thành hai giai đoạn nghiên cứu cơ bản:
    • Giai đoạn 1897 - 1918: Gắn liền với cuộc khai thác thuộc địa lần thứ nhất và giai đoạn Chiến tranh thế giới thứ nhất.
    • Giai đoạn 1919 - 1945: Gắn liền với cuộc khai thác thuộc địa lần thứ hai (1919 - 1929), cuộc khủng hoảng kinh tế thế giới (1929 - 1933) và thời kỳ Pháp - Nhật cấu kết "cộng trị" (1940 - 1945).
  • Phạm vi nội dung: Trọng tâm nghiên cứu là 4 tuyến đường thuộc địa huyết mạch vùng Đông Bắc:
    • Đường thuộc địa số 1 (Route Coloniale No 1 - RC1): Đoạn Hà Nội - Lạng Sơn (kết nối lên cửa ải Nam Quan).
    • Đường thuộc địa số 2 (RC2): Tuyến Hà Nội - Tuyên Quang - Hà Giang.
    • Đường thuộc địa số 3 (RC3): Tuyến Hà Nội - Thái Nguyên - Bắc Kạn - Cao Bằng.
    • Đường thuộc địa số 4 (RC4): Tuyến biên giới nối liền Tiên Yên - Lạng Sơn - Cao Bằng - Hà Giang.

Tổng quan tài liệu và vị trí của luận án

Luận án tiến hành phân tích, tổng thuật khối lượng lớn tài liệu học thuật trong và ngoài nước, chia thành ba nhóm công trình chính:

+-------------------------------------------------------------------------------+
| CÁC HƯỚNG NGHIÊN CỨU TIỀN NHIỆM ĐƯỢC ĐIỂM LUẬN                                |
+-----------------------------+-------------------------------------------------+
| Nhóm công trình             | Tác giả và tác phẩm tiêu biểu                   |
+-----------------------------+-------------------------------------------------+
| 1. Chính sách của Pháp      | Tác giả nước ngoài: E.l’agrillère Beauclerc     |
|    ở Đông Dương             | (1900), Paul Doumer (1905), Henri Brenier       |
|                             | (1914), P. Simoni (1929), Henri Russier (1931),|
|                             | André Hibon (1934), Paul Bernard (1934),        |
|                             | Grandel Auguste (1936), Ch. Robequain (1939),   |
|                             | Jean Pierre Aumiphin (1981), Marc Meuleau       |
|                             | (1990), Mark W. McLeod (1991), Pierre Brocheux  |
|                             | & Daniel Hémery (1995), Patrice Morlat (2006)...|
|                             | Tác giả trong nước: Nguyễn Khắc Đạm (1958),     |
|                             | Phạm Đình Tân (1959), Nguyễn Thế Anh (1972),   |
|                             | Lê Quốc Sử (1998), Đặng Phong (2002),           |
|                             | Nguyễn Văn Khánh (2004), Đinh Xuân Lâm (2014),  |
|                             | Văn Tạo & Furuta Motoo (2011), Viện Sử học...  |
+-----------------------------+-------------------------------------------------+
| 2. Nghiên cứu về xứ         | Henri Cucherousset (1924 - Xứ Bắc Kỳ ngày nay), |
|    Bắc Kỳ                   | Pierre Brocheux (2007), Lê Quang Định (1806),   |
|                             | Ngô Văn Hòa - Dương Kinh Quốc (1978),           |
|                             | Vũ Thị Minh Hương (2002)...                     |
+-----------------------------+-------------------------------------------------+
| 3. Giao thông đường bộ      | Các bài khảo cứu trên tạp chí thuộc địa, hồ sơ  |
|    thời thuộc Pháp          | báo cáo của Sở Công chính Bắc Kỳ.               |
+-----------------------------+-------------------------------------------------+

Đánh giá của tác giả về các nghiên cứu trước

  1. Phần lớn các công trình của các học giả, quan chức Pháp đương thời (Paul Doumer, Henri Brenier, Ch. Robequain, J.P. Aumiphin) mang tính chất khảo cứu hành chính hoặc thống kê kinh tế, nặng về biện minh cho "sứ mệnh khai hóa" và tính hữu ích của tư bản Pháp, song lại cung cấp hệ thống số liệu tài chính, bản đồ quy hoạch rất chi tiết.
  2. Các công trình của các học giả Việt Nam từ sau năm 1954 (Nguyễn Khắc Đạm, Phạm Đình Tân, Nguyễn Thế Anh, Đặng Phong, Nguyễn Văn Khánh) tập trung vạch trần bản chất bóc lột, cưỡng bức lao động và những tổn thất của nhân dân bản xứ trong các công trường làm đường; tuy nhiên chưa đi sâu miêu tả chi tiết kỹ thuật xây dựng, thông số các tuyến đường cũng như mạng lưới vận tải riêng biệt của vùng Đông Bắc.
  3. Các công trình trước đây chủ yếu dừng lại ở việc tiếp cận quy mô toàn xứ hoặc theo ngành dọc (tổng thể kinh tế, tổng thể ngân sách), chưa đặt hệ thống 4 tuyến đường thuộc địa số 1, 2, 3, 4 ở vùng Đông Bắc thành một đối tượng nghiên cứu độc lập, hoàn chỉnh trong suốt chiều dài lịch sử 1897 - 1945.

Khoảng trống khoa học luận án giải quyết

Luận án giải quyết khoảng trống về một công trình lịch sử chuyên sâu, khảo cứu toàn diện quá trình chuyển biến của hệ thống giao thông đường bộ vùng Đông Bắc: từ chủ trương quy hoạch, cơ chế huy động vốn, kỹ thuật làm đường, chế độ sử dụng nhân công phu phen, diễn tiến thi công - duy tu từng đoạn tuyến, cho đến sự hình thành các hãng xe vận tải tư nhân và tác động kinh tế - xã hội cụ thể đối với vùng thượng du Bắc Kỳ.

Cơ sở lý thuyết và phương pháp nghiên cứu

Cơ sở phương pháp luận

Luận án được thực hiện dựa trên cơ sở phương pháp luận của chủ nghĩa duy vật biện chứng và chủ nghĩa duy vật lịch sử. Mọi sự kiện và hiện tượng lịch sử giao thông được đặt trong mối quan hệ biện chứng với bối cảnh kinh tế, chính trị, xã hội của Bắc Kỳ cuối thế kỷ XIX, nửa đầu thế kỷ XX; xem xét đối tượng dưới góc độ mâu thuẫn và tương tác giữa chủ nghĩa thực dân và dân tộc thuộc địa.

Phương pháp nghiên cứu

  • Phương pháp lịch sử: Phục dựng chân thực, tuần tự và chi tiết quá trình ra đời, xây dựng, bảo dưỡng và khai thác các tuyến đường theo trục thời gian và từng giai đoạn lịch sử cụ thể (1897 - 1918 và 1919 - 1945).
  • Phương pháp logic: Phân tích, tổng hợp nhằm chỉ ra bản chất, âm mưu của chính sách giao thông thực dân; liên kết các dữ liệu về vốn đầu tư, nhân công, kỹ thuật với bức tranh khai thác kinh tế và kiểm soát an ninh - quân sự của chính quyền thuộc địa.
  • Các phương pháp liên ngành và hỗ trợ:
    • Phương pháp thống kê, so sánh, đối chiếu: Xử lý các số liệu lưu trữ từ nhiều nguồn (ngân sách Đông Dương, ngân sách địa phương Bắc Kỳ, thống kê của tư nhân) nhằm tìm ra các chỉ số chính xác nhất về chiều dài, vốn đầu tư, số lượng phương tiện vận tải.
    • Phương pháp điền dã lịch sử: Tác giả trực tiếp khảo sát thực địa tại các cung đường huyết mạch: RC1 (đoạn Bắc Giang - Lạng Sơn), RC2 (đoạn Tuyên Quang - Hà Giang), RC3 (đoạn Thái Nguyên - Bắc Kạn - Cao Bằng), RC4 (đoạn Lạng Sơn - Cao Bằng) để đối chiếu dấu tích hạ tầng với tư liệu bản đồ lưu trữ.
    • Phương pháp chuyên gia: Tham vấn các nhà nghiên cứu chuyên sâu về lịch sử cận đại Việt Nam.

Nguồn tư liệu sử dụng

  1. Tài liệu lưu trữ gốc: Khai thác tại Trung tâm Lưu trữ Quốc gia I (Hà Nội), bao gồm các phông tư liệu tiếng Pháp:
    • Phông Phủ Thống sứ Bắc Kỳ (Fonds de la Résidence supérieure du Tonkin - FRST).
    • Phông Phủ Toàn quyền Đông Dương (Fonds de la Gouvernement Général de l’Indochine - FGGI/GGI).
    • Phông Sở Tài chính Đông Dương (Fonds de la Direction des Finances de l’Indochine - DFI).
    • Hồ sơ báo cáo của Sở Công chính Bắc Kỳ, Sở Địa dư Đông Dương.
    • Các ấn phẩm công báo: Journal officiel de l’Indochine (JOI/JOIF), Bulletin officiel de l’Indochine Française (BOIF), Bulletin Administratif du Tonkin (BAT), Annuaire statistique de l’Indochine.
  2. Tài liệu chuyên khảo và báo chí đương thời: Các nhật báo, tập san kinh tế bằng tiếng Pháp và tiếng Việt (L’Avenir du Tonkin, L’Éveil Économique de l’Indochine, Bulletin Économique de l’Indochine, La Revue Indochinoise); các bộ địa chí như Hoàng Việt nhất thống dư địa chí; hồi ký và công trình nghiên cứu của các quan chức, học giả Pháp và Việt Nam.
  3. Tư liệu điền dã thực tế: Ghi chép, hình ảnh và tư liệu khảo sát địa hình, địa mạo các tuyến đường đèo dốc vùng Đông Bắc.

Nội dung chính theo từng chương

Chương 1: Tổng quan tình hình nghiên cứu liên quan đến đề tài luận án

Chương 1 hệ thống hóa và phân tích toàn diện các công trình nghiên cứu trong và ngoài nước liên quan đến đề tài. Tác giả phân chia các công trình thành ba nhóm:

  1. Nhóm nghiên cứu về chính sách thuộc địa của Pháp tại Đông Dương (tập trung vào tài chính, đầu tư công chính, khai mỏ, ngân hàng).
  2. Nhóm nghiên cứu về kinh tế, xã hội và thể chế xứ Bắc Kỳ.
  3. Nhóm nghiên cứu chuyên biệt về hạ tầng giao thông đường bộ và vận tải.

Tác giả chỉ ra rằng các công trình trước đây hoặc nhìn nhận hệ thống giao thông thuần túy qua lăng kính chính trị - giai cấp, hoặc chỉ là các bảng biểu thống kê phục vụ cai trị. Từ đó, chương 1 xác định rõ 4 nội dung cốt lõi mà luận án tập trung giải quyết: cơ chế tài chính - quản lý; quá trình thi công kỹ thuật và nhân công; tổ chức mạng lưới vận tải; và đánh giá tác động hai mặt đối với vùng Đông Bắc.

Chương 2: Quá trình hình thành, phát triển của hệ thống giao thông đường thuộc địa ở vùng Đông Bắc Việt Nam giai đoạn 1897 - 1918

+-------------------------------------------------------------------------------+
| ĐẶC ĐIỂM CÁC TUYẾN ĐƯỜNG THUỘC ĐỊA ĐÔNG BẮC GIAI ĐOẠN 1897 - 1918             |
+-------+--------------------+--------------------------------------------------+
| Tuyến | Cung đoạn chính    | Vai trò và tiến trình xây dựng                   |
+-------+--------------------+--------------------------------------------------+
| RC1   | Hà Nội - Bắc Giang | Kết nối đồng bằng với biên giới phía Bắc, phục   |
|       | - Lạng Sơn         | vụ quân sự, chuyển dần sang rải đá cấp phối.    |
+-------+--------------------+--------------------------------------------------+
| RC2   | Hà Nội - Phú Thọ - | Mở đường vào vùng đồn điền, mỏ khoáng sản và     |
|       | Tuyên Quang -      | kiểm soát biên giới Hà Giang; thi công vượt đèo  |
|       | Hà Giang           | dốc, duy tu liên tục do mưa lũ.                  |
+-------+--------------------+--------------------------------------------------+
| RC3   | Hà Nội - Thái      | Phục vụ khai thác mỏ chì kẽm Chợ Đồn, than       |
|       | Nguyên - Bắc Kạn - | Phấn Mễ, mỏ thiếc Tĩnh Túc; hoàn thiện từng đoạn |
|       | Cao Bằng           | phục vụ vận chuyển quặng.                        |
+-------+--------------------+--------------------------------------------------+
| RC4   | Tiên Yên - Lạng Sơn| Tuyến vành đai quân sự biên giới hiểm trở nhất;   |
|       | - Cao Bằng -       | kết nối cảng biển Tiên Yên với các đồn binh vùng |
|       | Hà Giang           | núi cao.                                         |
+-------+--------------------+--------------------------------------------------+
  • Bối cảnh lịch sử và các yếu tố tác động:
    • Quốc tế và nước Pháp: Cuối thế kỷ XIX đầu thế kỷ XX, chủ nghĩa tư bản chuyển sang giai đoạn đế quốc chủ nghĩa, nhu cầu xuất khẩu tư bản, tìm kiếm nguồn nguyên liệu và thị trường tiêu thụ tăng vọt. Nước Pháp đẩy mạnh chương trình khai thác thuộc địa Đông Dương nhằm bù đắp tổn thất kinh tế và nâng cao vị thế cường quốc.
    • Đặc điểm vùng Đông Bắc: Vị trí địa lý là "phên dậu", cửa ngõ tiếp giáp Trung Quốc và biển Đông; địa hình núi non hiểm trở, hệ thống núi đá vôi caxtơ chia cắt sâu sắc; khí hậu nhiệt đới gió mùa khắc nghiệt với mùa hè mưa lũ, ngập úng, sạt lở đất và mùa đông sương muối lạnh giá; mạng lưới sông ngòi (sông Lô, sông Gâm, sông Cầu, sông Kỳ Cùng, sông Bằng Giang) nhiều thác ghềnh gây trở ngại lớn cho giao thông bộ.
    • Tài nguyên và nhân khẩu: Vùng Đông Bắc chứa trữ lượng khoáng sản giàu có bậc nhất Đông Dương (than đá Đông Triều, Hòn Gai, Phấn Mễ; quặng sắt Thái Nguyên; chì kẽm Chợ Đồn; thiếc Tĩnh Túc; bôxit Cao Bằng, Lạng Sơn); rừng tự nhiên phong phú lâm sản; cơ cấu dân cư đa sắc tộc (Tày, Nùng, Dao, Mông, Kinh...) phân bố phân tán, kinh tế mang nặng tính tự cung tự cấp.
  • Quá trình xây dựng và khai thác:
    • Thực dân Pháp xác định giao thông đường bộ là điều kiện tiên quyết để bình định quân sự và mở cửa các mỏ tài nguyên.
    • Chính quyền thuộc địa sử dụng triệt để ngân sách Đông Dương kết hợp ngân sách địa phương Bắc Kỳ; áp dụng chế độ "sưu sai", tạp dịch cưỡng bức để huy động hàng vạn lượt phu người bản xứ làm đường trong điều kiện rừng thiêng nước độc, sốt rét rừng hiểm nghèo.
    • Thi công mở rộng đường mòn cũ thành đường cấp phối, bạt núi, xẻ đèo, làm cầu treo, cầu gỗ tạm và bến phà vượt sông lớn trên các tuyến RC1, RC2, RC3, RC4. Hoạt động lưu thông bước đầu chủ yếu phục vụ hành quân cơ động, xe ngựa, xe bò kéo và một số ít ô tô công vụ.

Chương 3: Hệ thống giao thông đường thuộc địa ở vùng Đông Bắc Việt Nam giai đoạn 1919 - 1945

+-------------------------------------------------------------------------------+
| BƯỚC PHÁT TRIỂN HẠ TẦNG VÀ VẬN TẢI ĐÔNG BẮC GIAI ĐOẠN 1919 - 1945             |
+------------------------------------+------------------------------------------+
| Hạng mục phát triển                | Biểu hiện thực tế trên các tuyến đường   |
+------------------------------------+------------------------------------------+
| Quản lý và nguồn vốn               | Nguồn vốn từ các khoản công trái thuộc   |
|                                    | địa; Sở Công chính Bắc Kỳ quản lý chặt   |
|                                    | chẽ quy chuẩn kỹ thuật.                  |
+------------------------------------+------------------------------------------+
| Kỹ thuật và duy tu                 | Nâng cấp mặt đường rải nhựa, kiên cố hóa |
|                                    | cầu cống bê tông, hạ độ dốc đèo hiểm.    |
+------------------------------------+------------------------------------------+
| Phương tiện và hãng vận tải        | Bùng nổ xe ô tô khách, ô tô tải; thành lập|
|                                    | các hãng xe tư nhân người Pháp và Việt.  |
+------------------------------------+------------------------------------------+
| Giai đoạn 1940 - 1945              | Đình trệ xây mới do chiến tranh; Pháp -   |
|                                    | Nhật tận dụng tối đa để vơ vét tài nguyên.|
+------------------------------------+------------------------------------------+
  • Bối cảnh mới: Sau Chiến tranh thế giới thứ nhất, Pháp thực hiện Chương trình khai thác thuộc địa lần thứ hai quy mô lớn (1919 - 1929). Tiếp đó là tác động của cuộc Khủng hoảng kinh tế 1929 - 1933 và giai đoạn Chiến tranh thế giới thứ hai khi phát xít Nhật tiến vào Đông Dương (1940 - 1945).
  • Bước phát triển của hệ thống đường thuộc địa:
    • Cơ sở tài chính và quản lý: Nguồn vốn đầu tư cho công chính được huy động mạnh mẽ qua các quỹ vay nợ công trái Đông Dương (khoản vay 1931). Bộ máy Sở Công chính hoàn thiện quy trình đấu thầu, giám sát thi công.
    • Nâng cấp kỹ thuật: Mặt đường trên các tuyến RC1, RC2, RC3 được mở rộng (nền đường từ 5 - 6m, mặt đường rải đá 3 - 4m, một số đoạn bắt đầu rải nhựa bitum); cầu cống kiên cố bằng sắt và bê tông cốt thép thay thế dần cầu gỗ và cầu phao tạm; hệ thống cọc tiêu, biển báo, nhà tuần đường (nhà canh phu) được thiết lập.
    • Bùng nổ vận tải cơ giới: Xuất hiện và phát triển nhanh chóng các loại hình ô tô buýt chở khách, ô tô tải chở quặng, nông lâm sản. Nhiều hãng vận tải tư nhân của tư sản Pháp, Hoa và tư sản dân tộc Việt Nam ra đời, thiết lập các tuyến chạy định kỳ (Hà Nội - Lạng Sơn, Hà Nội - Thái Nguyên - Cao Bằng, Hà Nội - Tuyên Quang - Hà Giang).
    • Giai đoạn 1940 - 1945: Dưới ách "cộng trị" Pháp - Nhật, việc xây dựng mới hầu như đình trệ; hạ tầng đường thuộc địa bị khai thác kiệt quệ phục vụ vận chuyển tài nguyên, lương thực cho guồng máy chiến tranh của phát xít, nhiều đoạn đường bị xuống cấp, hư hại do thiên tai và chiến sự.

Chương 4: Đặc điểm, tác động của hệ thống giao thông đường thuộc địa ở vùng Đông Bắc Việt Nam giai đoạn 1897 - 1945

+-------------------------------------------------------------------------------+
| TỔNG HỢP ĐẶC ĐIỂM VÀ TÁC ĐỘNG HAI MẶT CỦA HỆ THỐNG ĐƯỜNG THUỘC ĐỊA           |
+-------------------+-----------------------------------------------------------+
| Nhóm nội dung     | Nội dung chi tiết được luận án đúc kết                    |
+-------------------+-----------------------------------------------------------+
| Đặc điểm hệ thống | 1. Mang tính phục vụ mục tiêu quân sự, an ninh thuộc địa. |
|                   | 2. Gắn chặt với các trung tâm khai thác tài nguyên mỏ.    |
|                   | 3. Cấu trúc hình nan quạt, quy tụ hướng tâm về Hà Nội.    |
|                   | 4. Xây dựng bằng ngân sách công và lao động cưỡng bức.   |
+-------------------+-----------------------------------------------------------+
| Tác động tích cực | - Phá vỡ thế cô lập tự nhiên của miền thượng du Bắc Kỳ.   |
| (Khách quan ngoài | - Kích thích hình thành các đô thị, thị tứ, chợ dọc tuyến.|
| ý muốn của Pháp)  | - Thúc đẩy lưu thông hàng hóa, phát triển kinh tế thị     |
|                   |   trường và nội thương.                                   |
|                   | - Du nhập phương tiện cơ giới hiện đại và văn minh mới.   |
+-------------------+-----------------------------------------------------------+
| Tác động tiêu cực | - Là công cụ trực tiếp phục vụ bóc lột tài nguyên kiệt quệ|
| (Bản chất chính   | - Bóc lột tàn nhẫn sức lao động của hàng vạn phu làm      |
| sách thực dân)    |   đường; gây hao tổn nhân mạng vì tai nạn, dịch bệnh.     |
|                   | - Phục vụ công tác đàn áp phong trào yêu nước, cách mạng. |
+-------------------+-----------------------------------------------------------+
  • Đặc điểm nổi bật:
    1. Tính chất phục vụ cai trị và quân sự hàng đầu: Các tuyến đường được vạch tuyến ưu tiên kết nối các đồn binh, chỉ huy quân sự vùng biên cương (đặc biệt là tuyến vành đai RC4).
    2. Tính phụ thuộc vào vùng khai mỏ: Quy hoạch đường bám sát các khu vực tập trung tài nguyên khoáng sản để đưa nguyên liệu về đồng bằng và ra cảng biển xuất khẩu về Pháp.
    3. Mạng lưới hướng tâm: Mọi tuyến đường thuộc địa đều lấy Hà Nội và vùng đồng bằng làm trung tâm điều phối, thiếu tính kết nối ngang giữa các địa phương nội vùng Đông Bắc.
    4. Hình thành trên sự bóc lột nhân công cùng cực: Chi phí xây dựng được trút lên vai người dân bản xứ thông qua sưu dịch, thuế khóa và chế độ mộ phu khắc nghiệt.
  • Tác động hai mặt đối với xã hội Bắc Kỳ:
    • Tác động tích cực (hệ quả khách quan): Mở rộng giao lưu kinh tế - văn hóa giữa miền núi và miền xuôi; tạo điều kiện cho sự ra đời và phát triển của các đô thị, thị tứ vùng Đông Bắc (Thái Nguyên, Lạng Sơn, Tuyên Quang, Cao Bằng, Hà Giang); thúc đẩy sự chuyển biến từ kinh tế tự cấp tự túc sang kinh tế hàng hóa; hình thành đội ngũ công nhân giao thông và đội ngũ lái xe cơ giới người Việt.
    • Tác động tiêu cực: Tài nguyên đất nước bị vơ vét ồ ạt; hàng vạn phu phen, nông dân người dân tộc thiểu số và người miền xuôi bị bắt đi phu phải bỏ mình nơi rừng thiêng nước độc; hệ thống đường sá trở thành công cụ đắc lực để quân đội thực dân cơ động lực lượng đàn áp các phong trào khởi nghĩa và căn cứ cách mạng của nhân dân ta.

Kết quả và những đóng góp mới

Đóng góp về mặt nhận thức khoa học

  • Luận án là công trình chuyên khảo đầu tiên trong khoa học lịch sử Việt Nam nghiên cứu một cách toàn diện, có hệ thống và chuyên sâu về hệ thống đường thuộc địa ở vùng Đông Bắc thời cận đại (1897 - 1945).
  • Luận án phân tích khoa học mối quan hệ giữa chính sách đầu tư công chính của thực dân Pháp với quá trình khai thác khoáng sản và xác lập quyền kiểm soát quân sự tại các tỉnh biên giới phía Bắc.
  • Luận giải khách quan, khoa học tính chất hai mặt của di sản giao thông thời thuộc địa: vạch trần bản chất áp bức bóc lột của chủ nghĩa thực dân, đồng thời chỉ ra những chuyển biến khách quan về cấu trúc kinh tế, xã hội và văn hóa giao thông do hạ tầng kỹ thuật hiện đại mang lại.

Đóng góp về mặt tư liệu

  • Sưu tầm, dịch thuật và hệ thống hóa khối lượng lớn tư liệu lưu trữ gốc bằng tiếng Pháp (các nghị định toàn quyền, báo cáo của Thống sứ Bắc Kỳ, hồ sơ kỹ thuật của Sở Công chính) và tư liệu thống kê giai đoạn 1897 - 1945 tại Trung tâm Lưu trữ Quốc gia I.
  • Cung cấp các chuỗi số liệu cụ thể về vốn đầu tư, chi phí duy tu, chiều dài, hiện trạng mặt đường và danh mục các hãng vận tải ô tô tư nhân hoạt động trên các tuyến đường thuộc địa 1, 2, 3, 4.

Đóng góp về mặt thực tiễn

  • Đúc kết các bài học kinh nghiệm lịch sử về khảo sát địa hình, thiết kế tuyến đường thích ứng với khí hậu nhiệt đới gió mùa và địa hình hiểm trở vùng núi phía Bắc.
  • Cung cấp luận cứ khoa học lịch sử cho các nhà quản lý, hoạch định chính sách trong việc quy hoạch, nâng cấp, mở rộng mạng lưới giao thông đường bộ kết nối liên vùng Đông Bắc, phát triển kinh tế cửa khẩu và củng cố thế trận quốc phòng - an ninh hiện nay.
  • Làm tài liệu tham khảo phục vụ giảng dạy, nghiên cứu lịch sử địa phương, lịch sử kinh tế và lịch sử Việt Nam cận đại tại các trường đại học, viện nghiên cứu.

Hạn chế và hướng nghiên cứu tiếp

  • Hạn chế: Luận án tập trung chủ yếu vào 4 tuyến đường thuộc địa trọng yếu (RC1, RC2, RC3, RC4), chưa có điều kiện khảo cứu sâu toàn bộ mạng lưới đường liên tỉnh, đường liên huyện và đường dân sinh nội bộ của từng bản làng vùng Đông Bắc do giới hạn dung lượng và nguồn tư liệu. Một số thời kỳ (đặc biệt là giai đoạn 1940 - 1945 dưới thời Nhật - Pháp cộng trị), số liệu thống kê lưu trữ bị gián đoạn hoặc có sự sai lệch nhất định giữa các báo cáo hành chính.
  • Hướng nghiên cứu tiếp: Mở rộng nghiên cứu đối chiếu hệ thống đường thuộc địa vùng Đông Bắc với hệ thống giao thông tại vùng Tây Bắc hoặc vùng Trung Kỳ, Nam Kỳ; đào sâu nghiên cứu về đời sống kinh tế - xã hội và phong trào đấu tranh của đội ngũ phu đường, công nhân công chính thời thuộc Pháp.

Giá trị tham khảo

Luận án mang lại giá trị tham khảo học thuật và thực tiễn thiết thực cho nhiều nhóm đối tượng:

  1. Nghiên cứu sinh, học viên cao học, sinh viên ngành Lịch sử: Là tài liệu tham khảo chuẩn mực về phương pháp tiếp cận lịch sử kinh tế - xã hội, cách thức khai thác và xử lý khối tư liệu lưu trữ tiếng Pháp thời thuộc địa.
  2. Giảng viên và nhà nghiên cứu Lịch sử Việt Nam: Cung cấp tư liệu chi tiết phục vụ các chuyên đề giảng dạy về Lịch sử Việt Nam cận đại, Lịch sử kinh tế Việt Nam và Địa chí các tỉnh miền núi phía Bắc (Thái Nguyên, Lạng Sơn, Cao Bằng, Hà Giang, Bắc Kạn, Tuyên Quang...).
  3. Các cơ quan quản lý nhà nước và nhà hoạch định chính sách giao thông: Cung cấp tư liệu lịch sử hữu ích về địa hình, thủy văn, hướng tuyến và bài học kinh nghiệm phát triển hạ tầng giao thông kết nối vùng Đông Bắc với Thủ đô Hà Nội và các cửa khẩu biên giới quốc tế.

Câu hỏi thường gặp

1. Bốn tuyến đường thuộc địa chính được nghiên cứu trong luận án có lộ trình cụ thể như thế nào?

Bốn tuyến đường thuộc địa huyết mạch bao gồm:

  • Đường thuộc địa số 1 (RC1): Chạy từ Hà Nội qua Bắc Giang lên Lạng Sơn và thông ra cửa ải biên giới Việt - Trung.
  • Đường thuộc địa số 2 (RC2): Chạy từ Hà Nội qua Vĩnh Yên, Việt Trì (Phú Thọ), Tuyên Quang lên thị xã Hà Giang.
  • Đường thuộc địa số 3 (RC3): Chạy từ Hà Nội qua Thái Nguyên, Bắc Kạn lên thị xã Cao Bằng.
  • Đường thuộc địa số 4 (RC4): Tuyến đường vành đai quân sự chạy dọc biên giới phía Bắc, nối liền Tiên Yên (Quảng Yên/Quảng Ninh) - Lạng Sơn - Cao Bằng - Hà Giang.

2. Thực dân Pháp lấy nguồn vốn và nhân công từ đâu để xây dựng hệ thống đường bộ này?

  • Nguồn vốn: Chủ yếu sử dụng ngân sách chung của Liên bang Đông Dương (được thiết lập từ thời Paul Doumer), ngân sách địa phương xứ Bắc Kỳ và các khoản vay công trái thuộc địa lớn (như đợt công trái năm 1931). Vốn tư bản tư nhân Pháp hầu như chỉ đầu tư vào phương tiện vận tải kinh doanh chứ không đầu tư làm hạ tầng nền đường.
  • Nhân công: Sử dụng chế độ cưỡng bức lao động thông qua "sưu sai", tạp dịch bắt buộc đối với người dân bản xứ tại các địa phương có đường đi qua, kết hợp với việc tuyển mộ phu nghèo từ các tỉnh đồng bằng Bắc Kỳ lên vùng thượng du với đồng lương rẻ mạt.

3. Những trở ngại tự nhiên lớn nhất trong quá trình thi công đường bộ ở vùng Đông Bắc là gì?

Các trở ngại tự nhiên nghiêm trọng nhất được luận án nêu rõ gồm:

  • Địa hình: Núi non trùng điệp, các dãy núi đá vôi caxtơ dựng đứng, chia cắt sâu sắc, đèo dốc hiểm trở gây khó khăn cho việc mở tuyến và hạ độ dốc.
  • Khí hậu và thủy văn: Mưa lớn vào mùa hè gây lũ quét, xói lở đất, cuốn trôi cầu cống; các sông lớn chảy xiết, thủy chế thất thường.
  • Môi trường sinh thái: Rừng rậm nhiệt đới ẩm ướt phát sinh nhiều dịch bệnh ác tính, đặc biệt là bệnh sốt rét rừng tàn phá nghiêm trọng sức khỏe của nhân công và binh lính.

4. Hoạt động vận tải trên các tuyến đường thuộc địa Đông Bắc có chuyển biến gì nổi bật trong giai đoạn 1919 - 1945?

Giai đoạn 1919 - 1945 chứng kiến bước chuyển mình từ giao thông thô sơ sang vận tải cơ giới hiện đại. Số lượng xe ô tô con, xe buýt chở khách và xe tải chở hàng tăng trưởng mạnh mẽ; mạng lưới các hãng xe vận tải tư nhân của người Pháp, người Hoa và người Việt được thành lập rộng khắp; các tuyến vận chuyển hành khách và hàng hóa định kỳ từ Hà Nội đi Lạng Sơn, Cao Bằng, Hà Giang, Thái Nguyên hoạt động nhộn nhịp, làm thay đổi căn bản diện mạo lưu thông của miền thượng du.

Kết luận

Luận án của tác giả Nguyễn Thị Hòa là một công trình nghiên cứu lịch sử chuyên sâu, phục dựng thành công bức tranh toàn diện về quá trình hình thành, phát triển và hoạt động của hệ thống đường thuộc địa ở vùng Đông Bắc Việt Nam từ năm 1897 đến năm 1945. Thông qua nguồn tư liệu lưu trữ phong phú và phương pháp nghiên cứu liên ngành, luận án đã làm sáng tỏ bản chất thực dân trong chính sách phát triển giao thông của Pháp, đồng thời phân tích khách quan những biến đổi kinh tế - xã hội sâu sắc mà hạ tầng đường bộ mang lại cho vùng Đông Bắc. Đây là tài liệu khoa học có giá trị cao cho công tác nghiên cứu, giảng dạy lịch sử và cung cấp bài học kinh nghiệm lịch sử hữu ích cho công cuộc phát triển hạ tầng giao thông hiện đại.