MỞ ĐẦU 1. Lý do chọn đề tài Gốm sứ là vật liệu được sử dụng rất nhiều trong các công trình kiến trúc thuộc quần thể di tích cố đô Huế (QTDTCĐ Huế), và được rất nhiều nhà nghiên cứu trong các lĩnh vực mỹ thuật, lịch sử, văn hóa học quan tâm, nghiên cứu. Tuy nhiên, từ trước đến nay chưa có một công trình nghiên cứu chuyên biệt nào về gốm sứ được sử dụng trong các trang trí kiến trúc tại lăng tẩm các vua triều Nguyễn ở Huế, cho dù, đây là một đề tài nghiên cứu rất lý thú và bổ ích, mà nếu nghiên cứu thành công sẽ đóng góp rất nhiều cho công cuộc bảo tồn, trùng tu các lăng tẩm của các vua triều Nguyễn ở Huế. Nhận thức được vấn đề trên, tôi mạnh chọn đề tài này để thực hiện luận văn cao học, vì những lý do sau đây: 1.
Phục vụ công tác nghiên cứu và giảng dạy Bản thân tôi hiện là giảng viên môn Khảo cổ học của khoa Xã hội và Nhân văn, trường Đại học Phú Xuân (Huế). Phần lớn các giảng viên môn Khảo cổ học tham gia giảng dạy tại trường Đại học Phú Xuân nói riêng và các trường thành viên của Đại học Huế nói chung đều là chuyên gia trong lĩnh vực khảo cổ học tiền - sơ sử, vì thế, tôi đã chọn lựa khảo cổ học lịch sử làm chuyên môn chính để nghiên cứu và giảng dạy cho sinh viên. Huế, nơi trường Đại học Phú Xuân tọa lạc, là nơi có QTDTCĐ Huế đã được UNESCO công nhận là di sản văn hóa của nhân loại. Quần thể di tích này chính là đối tượng nghiên cứu mà tôi rất quan tâm.
Vì thế, việc lựa chọn đề tài nghiên cứu về gốm sứ trong trang trí kiến trúc ở lăng tẩm của các vua triều Nguyễn ở Huế là cơ hội để tôi đào sâu nghiên cứu trong lĩnh vực khảo cổ học lịch sử ở Huế, vừa để phục vụ cho công tác giảng dạy của tôi, vừa tạo hướng nghiên cứu lâu dài cho bản thân tôi trong tương lai. 20 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail. Góp phần vào việc bảo vệ, trùng tu và tôn tạo các di tích hiện tồn tại cố đô Huế Trên các công trình kiến trúc ở lăng tẩm Huế nói riêng và QTDTCĐ Huế nói chung, gốm sứ hiện diện ở khắp nơi, đóng vai trò quan trọng trong trang trí các công trình kiến trúc. Tuy nhiên, có một thực tế đáng buồn là, do những điều kiện, hoàn cảnh khách quan lẫn chủ quan, các công trình kiến trúc ở lăng tẩm Huế cũng như nguồn vật liệu gốm sứ trang trí trên các công trình này hiện nay đang xuống cấp nghiêm trọng và bị hư hỏng nhiều.
Các cơ quan chức năng, ban ngành liên quan ở địa phương và trung ương đã có những phương án trùng tu, tôn tạo và tu bổ các công trình kiến trúc này. Nhưng trong những đề án này, vấn đề nghiên cứu gốm sứ trên các trang trí kiến trúc chưa được nghiên cứu thấu đáo, do đó chưa có những phương án trùng tu, phục hồi gốm sứ trang trí cho hiệu quả. Vì vậy, lựa chọn đề tài nghiên cứu này, tôi hy vọng sẽ góp phần vào việc cung cấp tư liệu, kiến giải nguồn gốc, xuất xứ và làm rõ vai trò, chức năng của gốm sứ trên các trang trí kiến trúc trong lăng tẩm của các vua triều Nguyễn nói riêng, trong các công trình kiến trúc triều Nguyễn ở Huế nói chung, từ đó góp phần vào việc trùng tu, tôn tạo các công trình kiến trúc ở QTDTCĐ Huế. Vì những lý do trên, tôi chọn đề tài “Gốm sứ trên các trang trí kiến trúc trong lăng tẩm của các vua triều Nguyễn ở Huế” để viết luận văn cao học của mình.
Lịch sử nghiên cứu vấn đề 2. Trƣớc năm 1975 Từ thời Nguyễn (1802 - 1945), trong các thư tịch chính thống do triều Nguyễn biên soạn như Đại Nam nhất thống chí (ĐNNTC) [47], Khâm định Đại Nam hội điển sử lệ (KĐĐNHĐSL) [39], Đại Nam thực lục (ĐNTL) [48] 21 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com đã viết về các quy chế, quy thức xây dựng cung điện, đền đài, lăng tẩm của các vua Nguyễn ở Huế, trong đó, có đề cập vấn đề sử dụng gốm sứ trong xây dựng và trang trí trong công trình kiến trúc này. Năm 1915, trên Bulletin des Amis du Vieux Hué (BAVH), tác giả P. Albrecht có bài viết “Les motifs de l‟art ornamental annamite à Hué: Le Dragon”, đã trình bày một cách tổng quát các họa tiết về chủ đề con rồng trong trang trí Huế, được thể hiện bởi nhiều chất liệu, trong đó có gốm sứ [78, tr.
Năm 1917, Rigaux, giám đốc Nhà máy vôi Long Thọ trong bài “Le Long Tho: ses poteries anciennes et modernes” in trên BAVH, viết về các sản phẩm của lò gốm Long Thọ, đã đề cập đến các loại gạch ngói và gốm tráng men dùng trong cung điện và các lăng tẩm ở Huế [80, tr. Cadière trong bài “L‟ Art à Hué” in trên BAVH đã trình bày một số motif thể hiện trên đồ gốm sứ, gỗ, đồng, pháp lam… hiện diện trên các công trình kiến trúc cung điện và lăng tẩm Huế [79]. Năm 1954, trong tác phẩm L‟ Art Vietnamien, Bezacier đã đề cập đến kiến trúc và trang trí trong lăng của các vị vua Gia Long, Minh Mạng, Thiệu Trị và Tự Đức ở Huế [29]. Từ năm 1975 đến nay Năm 1985, Đặng Hữu Tuyền có viết bài “Ghi chép về gốm sứ trang trí kiến trúc Kinh Thành Huế” trên tạp chí Khảo cổ học (KCH) có đề cập đến gốm sứ trên các trang trí kiến trúc ở Kinh Thành Huế mà các loại này cũng hiện diện trên các lăng tẩm [69, tr.
Năm 1992, trên Thông tin Khoa học và Công nghệ (TTKH&CN), Đỗ Kỳ Huy có viết bài “Một vài loại thể gốm thế kỷ XIX tại Huế” có đề cập đến các loại hình gốm sứ được sản xuất ở lò Long Thọ dùng trong xây dựng và trang trí ở Đại Nội và các lăng tẩm [27, tr. 22 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com Hai cuốn sách về đề tài mỹ thuật Huế của Nguyễn Hữu Thông (Cb) [65] và Nguyễn Tiến Cảnh (Cb) [13] đã trình bày về nghệ thuật trang trí, kiến trúc, hội họa và điêu khắc trên các công trình kiến trúc thời Nguyễn ở Huế, đều có đề cập nghệ thuật khảm sành sứ và phù điêu trong các cung điện và lăng tẩm Huế. Cũng trong năm này, trên báo Thừa Thiên Huế, Trần Đức Anh Sơn và Nhã Ý đăng bài “Những bức phù điêu bằng đất nung trên lăng Đồng Khánh”, giới thiệu các bức phù điêu bằng đất nung được sử dụng trang trí trên Ngưng Hy Điện ở Tư Lăng (Lăng Đồng Khánh) và các chủ đề trang trí bằng đất nung trang trí trên công trình này. Năm 1993, cũng trên tạp chí Sông Hương (SH), Lê Đình Phúc công bố bài “Di tích gốm Long Thọ”, giới thiệu quá trình hình thành, phát triển của lò Long Thọ và kết quả điều tra, thám sát di tích này do tác giả cùng đồng nghiệp của ông vừa thực hiện tại di tích Long Thọ [45, tr.
Cũng trong năm này, trong Những phát hiện mới về khảo cổ học (NPHMVKCH) năm 1993, một số nhà nghiên cứu có đề cập đến khu lò gốm Long Thọ (Huế) [67, tr. Năm 1994, trong bài viết “Mấy nhận xét về trang trí nội thất lăng Khải Định” in trên tạp chí SH, Trần Đức Anh Sơn đã có những phát hiện tinh tế về nghệ thuật trang trí khảm sành sứ trong nội thất Ứng Lăng (Lăng Khải Định) với sự phong phú về đề tài, cách tân trong phong cách thể hiện, sự dung hòa của nhiều hệ tư tưởng [51, tr. Năm 1995, Vĩnh Phối, trong bài viết “Nghệ thuật trang trí Huế” công bố tại Hội thảo khoa học Nghệ thuật tạo hình Huế [43, tr. 2-24] và trong báo cáo tổng kết đề tài nghiên cứu khoa học cấp bộ Nghệ thuật trang trí Huế [44], đã đề cập tới nguồn gốc, kiểu thức, chất liệu của nghệ thuật trang trí Huế.
Trong cả hai công trình nghiên cứu trên, tác giả đều có nhắc đến gốm sứ trang 23 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com trí như một loại hình đặc thù của nghệ thuật tạo hình Huế nói chung, nghệ thuật trang trí Huế nói riêng. Năm 1998, trên TTKH&CN, trong bài “Hệ thống ký hiệu trên gạch vồ thời Nguyễn”, tác giả Lê Phan đã trình bày khái quát nguồn gốc, các chủng loại gạch, ngói thời Nguyễn cũng như các loại ký hiệu trên gạch vồ góp mặt trên các di tích Huế [42, tr. Năm 2001, trong bài viết “Gạch ngói và gốm tráng men ở di tích Huế” in trên tạp chí Huế Xưa và Nay (HX&N), Trần Đức Anh Sơn đã trình bày tổng quát về tình hình sản xuất và các loại hình gốm tráng men trang trí trên các di tích triều Nguyễn ở Huế [52, tr. Cùng năm này, Nguyễn Hữu Thông xuất bản cuốn sách Mỹ thuật Huế nhìn từ góc độ ý nghĩa và biểu tượng trang trí, trong đó có đề cập các loại chất liệu, kiểu thức trong trang trí cung đình Huế, bao gồm cả trang trí bằng gốm sứ [64].
Năm 2004, với tham luận “Vật liệu gạch ngói trong kiến trúc cung đình Huế và hệ thống ký hiệu trên gạch ngói thời Nguyễn trong cái nhìn liên hệ về Thăng Long” in trong kỷ yếu Hội thảo Khảo cổ học và bảo tồn di tích, tác giả Phan Thanh Hải đã trình bày khái quát nguồn gốc, các chủng loại gạch ngói cũng như hệ thống ký tự trên các loại gạch ngói thời Nguyễn [21, tr. Năm 2005, Đặng Văn Thắng trong bài viết “Gốm thời Nguyễn” in trong sách Nam Bộ đất và người (tập 3), khi đề cập đến nguồn gốm xây dựng Kinh Thành Huế, đã chỉ rõ hai trung tâm sản xuất gạch, ngói và gốm tráng men dùng trong kiến trúc cung đình Huế là Ngõa Tượng - Nam Thanh và Long Thọ [61, tr. Năm 2005, trong mục Di sản - Du lịch của website netcodo.vn, Đỗ Thanh Mai và Đoàn Sĩ Lạng công bố bài viết “Nghệ thuật khảm sành sứ thời 24 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com Nguyễn nhìn từ một chiếc cửa”, đã đề cập tới kỹ thuật khảm sành sứ ở Chương Đức Môn của Hoàng Thành Huế [87]. Viết về mảng đề tài này còn có Phan Thanh Bình với bài viết “Nghệ thuật khảm sành sứ trang trí kiến trúc cung đình Huế” [8, tr.
Năm 2007, trên tạp chí Kiến trúc Việt Nam, Trần Đức Anh Sơn công bố bài viết “Màu ngói xưa” đã cung cấp một cái nhìn tổng quát về các loại ngói tráng men trang trí trong kiến trúc cung đình Huế và lý giải nguồn gốc, tên gọi của các loại ngói tráng men này. Năm 2008, trong cuốn sách Huế - Triều Nguyễn.