Tổng quan về giáo trình

Giáo trình Quản trị học (Mã môn học: MH08) là tài liệu giảng dạy và học tập chính thức được biên soạn theo Quyết định số 368ĐT/QĐ-CĐXD1 ngày 10 tháng 08 năm 2021 của Hiệu trưởng Trường Cao đẳng Xây dựng số 1, trực thuộc Bộ Xây dựng. Giáo trình do ThS. Nguyễn Ngọc Thủy – Phó trưởng Khoa Kế toán Tài chính làm chủ biên, cùng sự tham gia biên soạn của các giảng viên Vũ Hiền Thương và Phạm Thị Thu Trà, với sự đóng góp ý kiến chuyên môn từ các chuyên gia thuộc Trường Đại học Kinh tế Quốc dân và Viện Nghiên cứu và Quản lý Kinh tế (Học viện Cán bộ quản lý Xây dựng và Đô thị - AMC).

                            TIẾN TRÌNH QUẢN TRỊ TOÀN DIỆN (MH08)

Trong chương trình đào tạo trình độ Cao đẳng, Quản trị học là môn học bắt buộc thuộc khối kiến thức giáo dục chuyên nghiệp, đóng vai trò là môn học cơ sở ngành được bố trí giảng dạy vào kỳ học thứ hai. Môn học tiên quyết bắt buộc trước khi tiếp cận học phần này là môn Giáo dục chính trị.

Mục tiêu học tập của giáo trình được xác định cụ thể trên ba phương diện:

  • Về kiến thức: Trang bị các khái niệm cốt lõi về tổ chức, bản chất quản trị, vai trò và kỹ năng của các cấp quản trị viên; phân tích tác động của môi trường quản trị; làm rõ nội dung 4 chức năng cơ bản gồm hoạch định, tổ chức, lãnh đạo, kiểm tra; cùng các vấn đề quản trị hiện đại.
  • Về kỹ năng: Giúp người học xác định đúng công việc và vị trí của từng cấp bậc quản trị; phân tích ảnh hưởng từ môi trường; thực hiện kỹ năng lập kế hoạch tác nghiệp, phân tích tính hợp lý của quyết định quản trị và đưa ra quyết định cá nhân trong các tình huống cụ thể.
  • Về năng lực tự chủ và trách nhiệm: Hình thành năng lực nhận biết, phát hiện và xử lý vấn đề trong hoạt động quản trị tổ chức thực tế, có khả năng đề xuất ý kiến độc lập trong công tác quản lý.

Cấu trúc tài liệu gồm 6 chương được biên soạn theo trình tự logic của tiến trình quản trị học kinh điển, kết hợp hệ thống câu hỏi ôn tập cuối mỗi chương để phục vụ công tác kiểm tra, tự học và đánh giá chuẩn đầu ra.

Nội dung kiến thức cốt lõi

Các chương và chủ đề chính

Nội dung giáo trình được triển khai qua 6 chương chuyên đề nối tiếp nhau theo chu trình quản lý có hệ thống:

+-----------+-----------------------------------------+-------------------------------------------------------------+
| Chương    | Tên chuyên đề                           | Khái niệm và mô hình cốt lõi                                |
+-----------+-----------------------------------------+-------------------------------------------------------------+
| Chương 1  | Tổng quan về quản trị                   | 3 cấp quản trị viên, 3 kỹ năng quản trị, mô hình 5 áp lực   |
|           |                                         | cạnh tranh của Michael Porter, 3 lớp môi trường             |
+-----------+-----------------------------------------+-------------------------------------------------------------+
| Chương 2  | Chức năng hoạch định                    | Hoạch định chiến lược và tác nghiệp, tiến trình 7 bước,     |
|           |                                         | ma trận Portfolio BCG, sơ đồ Gantt, sơ đồ mạng, đường găng  |
+-----------+-----------------------------------------+-------------------------------------------------------------+
| Chương 3  | Chức năng tổ chức                       | Tầm quản trị, quyền hạn trực tuyến - tham mưu - chức năng,  |
|           |                                         | 4 kiểu cơ cấu tổ chức, nguyên tắc phân quyền và ủy quyền   |
+-----------+-----------------------------------------+-------------------------------------------------------------+
| Chương 4  | Chức năng lãnh đạo                      | Lý thuyết động viên (Maslow, Herzberg, Adams, Vroom...),    |
|           |                                         | 3 phương pháp quản trị, 3 phong cách lãnh đạo               |
+-----------+-----------------------------------------+-------------------------------------------------------------+
| Chương 5  | Chức năng kiểm tra                      | 7 nguyên tắc kiểm tra, tiến trình 3 bước, tiêu chuẩn định   |
|           |                                         | tính/định lượng, các hình thức kiểm tra theo quá trình      |
+-----------+-----------------------------------------+-------------------------------------------------------------+
| Chương 6  | Một số vấn đề trong quản trị học        | Luồng thông tin quản trị, quy trình quyết định quản trị,     |
|           | hiện đại                                | quản trị sự thay đổi và quản trị xung đột                   |
+-----------+-----------------------------------------+-------------------------------------------------------------+

  • Chương 1: Tổng quan về quản trị
    Trình bày các quan niệm về quản trị từ các học giả như Harold Koontz & Cyril O’Donnell, Robert Albanese, Stoner & Robbins. Phân định ranh giới giữa người thừa hành và nhà quản trị; phân tầng 3 cấp bậc quản trị (cấp cao, cấp trung, cấp cơ sở) cùng 3 kỹ năng thiết yếu (kỹ năng chuyên môn/kỹ thuật, kỹ năng nhân sự, kỹ năng tư duy). Phân tích cấu trúc 3 lớp môi trường quản trị: vi mô (theo mô hình 5 áp lực cạnh tranh của Michael Porter), vĩ mô (kinh tế, chính trị - pháp luật, văn hóa - xã hội, tự nhiên, công nghệ) và nội bộ tổ chức.

  • Chương 2: Chức năng hoạch định
    Phân loại hoạch định theo mức độ hoạt động (chiến lược, tác nghiệp) và theo thời gian (dài hạn từ 5 năm trở lên, trung hạn từ 1 đến dưới 5 năm, ngắn hạn dưới 1 năm; phân định hoạch định cụ thể và hoạch định định hướng). Phân tích tiến trình hoạch định gồm 7 giai đoạn liên hoàn: xác định sứ mệnh/mục tiêu, chẩn đoán cơ hội/đe dọa, chẩn đoán điểm mạnh/điểm yếu, phát triển chiến lược, lập kế hoạch chiến lược, lập kế hoạch chiến thuật, kiểm tra - điều chỉnh. Trình bày các chiến lược cấp tổ chức (chiến lược tổng thể, ma trận danh mục đầu tư BCG với các ô: Ngôi sao, Bò sữa, Nghi vấn, Chó), chiến lược cấp ngành (dẫn đầu chi phí, khác biệt hóa, tiêu điểm) và chiến lược cấp chức năng. Phần hoạch định tác nghiệp cung cấp các công cụ: hệ thống quản lý chất lượng TQM, hệ thống JIT (Just in time), phân bổ ngân quỹ tài chính/hoạt động, kỹ thuật lập tiến độ bằng sơ đồ Gantt, sơ đồ trách nhiệm và sơ đồ mạng (xác định đường găng).

  • Chương 3: Chức năng tổ chức
    Thiết lập cơ sở khoa học của công tác tổ chức thông qua chuyên môn hóa công việc, xác định tầm quản trị dựa trên 6 yếu tố chi phối, phân định các loại quyền hạn (trực tuyến, tham mưu, chức năng), nguyên tắc tập trung, phân quyền và ủy quyền. Trình bày chi tiết 4 mô hình cơ cấu tổ chức quản trị: cơ cấu trực tuyến, cơ cấu trực tuyến - tham mưu, cơ cấu chức năng, và cơ cấu trực tuyến - chức năng; đồng thời phân tích 2 nhóm yếu tố ảnh hưởng trực tiếp đến việc thiết kế bộ máy tổ chức.

  • Chương 4: Chức năng lãnh đạo
    Phân tích bản chất của sự tác động lên con người trong tổ chức; hệ thống hóa các lý thuyết động viên kinh điển: Tháp nhu cầu của Abraham Maslow (5 bậc nhu cầu), Thuyết hai nhân tố của Frederick Herzberg (nhóm yếu tố duy trì và nhóm yếu tố thúc đẩy), Thuyết công bằng của J. Stacy Adams, Thuyết ba nhu cầu của David McClelland (thành tựu, liên minh, quyền lực), Thuyết kỳ vọng của Victor H. Vroom ($Sức\ mạnh = Mức\ ham\ mê \times Niềm\ hy\ vọng$), và các động lực điều hành theo A. Patton. Chương này phân loại 3 nhóm phương pháp quản trị (phương pháp hành chính, phương pháp kinh tế, phương pháp tâm lý giáo dục) cùng 3 phong cách lãnh đạo cơ bản (độc đoán, dân chủ, tự do).

  • Chương 5: Chức năng kiểm tra
    Làm rõ bản chất của kiểm tra như một hệ thống phản hồi kết quả và dự báo sai lệch. Phân tích 7 yêu cầu bắt buộc đối với một hệ thống kiểm tra hiệu quả. Trình bày tiến trình kiểm tra 3 bước gồm: xây dựng hệ thống tiêu chuẩn (định lượng, định tính), đo lường - đánh giá việc thực hiện, và tiến hành điều chỉnh sai lệch. Phân loại các hình thức kiểm tra theo quá trình hoạt động (kiểm tra trước, kiểm tra kết quả từng giai đoạn, kiểm duyệt, kiểm tra sau hoạt động), theo mức độ tổng quát (toàn bộ, bộ phận, cá nhân), và theo tần suất (đột xuất, định kỳ, liên tục).

  • Chương 6: Một số vấn đề trong quản trị học hiện đại
    Tập trung vào 4 chủ đề then chốt: thông tin quản trị (bản chất, 4 luồng thông tin cơ bản: đầu vào V, phản hồi ngược R, môi trường M, nhiễu N; yêu cầu và phân loại thông tin), quy trình và yêu cầu khi ban hành quyết định quản trị, quản trị sự thay đổi của tổ chức (lý do, nội dung, hình thức thay đổi), và quản trị xung đột (nguồn gốc phát sinh xung đột, các giải pháp xử lý và loại trừ mâu thuẫn).

                 SỰ PHÂN TẦNG VÀ TƯƠNG QUAN KỸ NĂNG QUẢN TRỊ

Kiến thức nền tảng được xây dựng

Giáo trình củng cố nền tảng lý luận qua các hệ thống lý thuyết và mô hình chuẩn mực:

  • Lý thuyết tổ chức và hành vi quản trị: Tổng hợp định nghĩa quản trị của Koontz, O'Donnell, Albanese, Stoner, Robbins; nguyên tắc xác lập hệ số quản trị và cơ chế ủy quyền.
  • Khung phân tích chiến lược: Mô hình 5 áp lực cạnh tranh của Michael Porter (đối thủ hiện tại, đối thủ tiềm tàng, nhà cung cấp, khách hàng, sản phẩm thay thế); Ma trận danh mục kinh doanh BCG (Boston Consulting Group Matrix).
  • Hệ thống lý thuyết động lực học và hành vi: Tháp bậc nhu cầu Maslow; Mô hình động cơ 2 nhân tố Herzberg; Thuyết kỳ vọng Vroom; Thuyết công bằng Adams.
  • Mô hình chu trình điều khiển: Nguyên lý vòng lặp phản hồi thông tin (Feedback Loop) và cơ chế điều chỉnh sai lệch trong kiểm tra giám sát.

Kỹ năng phát triển

Thông qua nội dung môn học, người học được rèn luyện các nhóm kỹ năng cụ thể:

  • Kỹ năng kỹ thuật và tác nghiệp: Kỹ thuật xây dựng bảng phân bổ ngân quỹ; thiết lập sơ đồ Gantt theo dõi tiến độ công việc; kỹ thuật vẽ sơ đồ mạng, tính toán thời gian và xác định đường găng để quản trị thời gian trong các dự án.
  • Kỹ năng phân tích và chẩn đoán: Đánh giá các biến số kinh tế vĩ mô (GDP, lạm phát, tỷ giá) và môi trường vi mô; nhận định điểm mạnh - điểm yếu nội bộ để xây dựng mục tiêu theo nguyên tắc khoa học và khả thi.
  • Kỹ năng điều hành và nhân sự: Vận dụng linh hoạt các phương pháp hành chính, kinh tế, tâm lý giáo dục; nhận biết ưu - nhược điểm của các phong cách lãnh đạo độc đoán, dân chủ, tự do để áp dụng theo tình huống; kỹ năng phân loại, xử lý luồng thông tin và hòa giải xung đột trong nội bộ tổ chức.

Phương pháp giảng dạy và học tập

              MÔ HÌNH VẬN DỤNG VÀ ĐÁNH GIÁ KẾT HỢP

Giáo trình được thiết kế theo phương pháp sư phạm tiếp cận theo chức năng và năng lực thực hành. Mỗi chương học được chuẩn hóa thống nhất theo 3 phần: Giới thiệu chung, Mục tiêu cụ thể (kiến thức, kỹ năng) và Nội dung chi tiết kèm hệ thống câu hỏi ôn tập.

Bài tập và bài tập thực hành

Tài liệu tích hợp các nội dung hướng dẫn thao tác kỹ thuật quản trị trực tiếp:

  • Thực hành xây dựng các biểu đồ tiến độ bằng sơ đồ Gantt (sử dụng 2 trục: thời gian và danh mục công việc, thể hiện tiến độ kế hoạch song song với tiến độ thực tế).
  • Lập sơ đồ trách nhiệm phân công nhiệm vụ theo nhân sự tại các phòng ban, phân xưởng.
  • Xây dựng sơ đồ mạng cho các dự án phức tạp thông qua 5 bước: liệt kê công việc, xác lập thứ tự, vẽ luồng liên kết, tính thời hạn và tìm đường găng trọng yếu.
  • Phân loại và định vị các đơn vị kinh doanh chiến lược trên ma trận BCG dựa vào 2 trục: tốc độ tăng trưởng thị trường và thị phần tương đối.

Phương pháp kiểm tra đánh giá

Hình thức đánh giá bám sát chuẩn đầu ra của học phần MH08:

  • Đánh giá nhận thức: Kiểm tra khả năng trình bày, giải thích các định nghĩa, đặc điểm, ưu nhược điểm của các loại mô hình (như 4 kiểu cơ cấu tổ chức, 3 phong cách lãnh đạo) thông qua hệ thống câu hỏi ôn tập cuối mỗi chương.
  • Đánh giá năng lực giải quyết tình huống: Đánh giá khả năng chẩn đoán môi trường, lựa chọn chiến lược cấp ngành, cách thức ra quyết định quản trị và xử lý thay đổi, xung đột phát sinh trong thực tế.

Hướng dẫn tự học cho sinh viên

Sinh viên sử dụng giáo trình để tự học theo quy trình:

  1. Đọc kỹ phần mục tiêu đầu chương để nắm rõ các yêu cầu về chuẩn kiến thức và kỹ năng cần đạt được.
  2. Nghiên cứu nội dung lý thuyết kết hợp đối chiếu các hình vẽ, sơ đồ minh họa (như Hình 1 về kỹ năng quản trị, Hình 2 về tiến trình hoạch định, Hình 3-6 về sơ đồ cơ cấu tổ chức, Hình 7 về tháp Maslow).
  3. Tự trả lời toàn bộ các câu hỏi ôn tập ở cuối mỗi chương để củng cố kiến thức trước khi tham gia các buổi thảo luận hoặc làm bài kiểm tra học phần.

Điểm nổi bật và cập nhật

  • Thiết kế chuyên biệt cho hệ đào tạo Cao đẳng: Giáo trình giải quyết sự thiếu hụt tài liệu chuyên biệt cho trình độ Cao đẳng các ngành kinh tế. Nội dung được biên chế tinh gọn, tập trung trực tiếp vào kiến thức thực hành và kỹ năng thừa hành - quản lý tại cấp cơ sở và cấp trung.
  • Tích hợp các phương pháp quản trị sản xuất hiện đại: Trong chương hoạch định tác nghiệp, giáo trình tích hợp các khái niệm quản trị sản xuất tiên tiến gồm mô hình quản trị chất lượng toàn diện (TQM - Total Quality Management) và hệ thống kiểm soát tồn kho đúng thời điểm (JIT - Just In Time).
  • Bổ sung khối kiến thức quản trị học đương đại: Dành riêng Chương 6 để cập nhật các nội dung có tính thời sự cao trong điều hành tổ chức, bao gồm luồng thông tin quản trị và hệ thống thông tin thống nhất, các yêu cầu khi ra quyết định quản trị, phương pháp quản trị sự thay đổi và kỹ thuật giải quyết xung đột nội bộ.
  • Hệ thống sơ đồ hóa trực quan: Giáo trình sử dụng hệ thống hình vẽ và bảng biểu mô hình hóa các khái niệm trừu tượng (như tỷ trọng kỹ năng quản trị theo từng cấp bậc, sơ đồ cơ cấu tổ chức trực tuyến - tham mưu - chức năng, tiến trình hoạch định và sơ đồ tháp nhu cầu).

Đối tượng sử dụng giáo trình

                      ĐỐI TƯỢNG SỬ DỤNG VÀ ĐIỀU KIỆN TIÊN QUYẾT
  • Sinh viên: Giáo trình là tài liệu học tập bắt buộc cho sinh viên trình độ Cao đẳng các ngành: Kế toán, Kinh tế xây dựng, Quản trị kinh doanh, Tài chính ngân hàng của Trường Cao đẳng Xây dựng số 1 và là tài liệu tham khảo cho các cơ sở đào tạo cao đẳng kỹ thuật - kinh tế khác.
  • Yêu cầu kiến thức tiên quyết: Người học bắt buộc phải hoàn thành học phần Giáo dục chính trị trước khi học môn Quản trị học để đảm bảo khả năng tiếp thu các nguyên tắc về tổ chức, quản lý xã hội và kỷ cương hành chính.
  • Giảng viên và cơ sở đào tạo: Dùng làm giáo trình chuẩn để lập đề cương chi tiết bài giảng, chuẩn bị kế hoạch giảng dạy, xây dựng ngân hàng câu hỏi kiểm tra đánh giá định kỳ và thi kết thúc môn học MH08.
  • Cán bộ quản lý và người tự học: Tài liệu hỗ trợ tra cứu cho các cán bộ quản lý cấp cơ sở (tổ trưởng, đốc công, trưởng bộ phận), quản trị viên cấp trung trong việc hệ thống hóa kỹ năng lập kế hoạch, điều hành nhân sự và kiểm soát hoạt động tại đơn vị.

Câu hỏi thường gặp

Kết luận

Giáo trình Quản trị học (MH08) của Trường Cao đẳng Xây dựng số 1 cung cấp hệ thống tri thức quản trị học nền tảng, có cấu trúc chặt chẽ từ tổng quan lý luận đến các chức năng quản trị kinh điển (Hoạch định, Tổ chức, Lãnh đạo, Kiểm tra) và các chuyên đề quản trị hiện đại.

Lộ trình tiếp cận kiến thức được định hình rõ ràng:

  1. Nhận thức bản chất quản trị, phân tầng cấp bậc, kỹ năng và môi trường hoạt động (Chương 1).
  2. Nắm vững kỹ thuật lập mục tiêu và kế hoạch hành động chiến lược - tác nghiệp (Chương 2).
  3. Thiết kế bộ máy và phân bổ quyền hạn tổ chức (Chương 3).
  4. Vận dụng phương pháp điều hành, động viên nhân sự (Chương 4).
  5. Thiết lập chuẩn mực đo lường và kiểm soát sai lệch (Chương 5).
  6. Ứng dụng xử lý thông tin, quyết định, thay đổi và giải quyết xung đột (Chương 6).

Tài liệu kết hợp giữa khung lý thuyết chuẩn tắc và các công cụ quản lý trực quan (sơ đồ tiến độ, ma trận kinh doanh, sơ đồ tổ chức), đáp ứng yêu cầu giảng dạy, học tập và tra cứu nghiệp vụ chuyên môn trong chương trình đào tạo khối ngành kinh tế và xây dựng.