TỔNG QUAN HỌC THUẬT VÀ NỘI DUNG GIÁO TRÌNH MÔ ĐUN QUẢN TRỊ CHIẾN LƯỢC (CKT408)
Tổng quan về giáo trình
Giáo trình mô đun Quản trị chiến lược (Mã mô đun: CKT408) là tài liệu đào tạo chính quy được ban hành theo Quyết định số 185/QĐ-CĐCĐ-ĐT ngày 22 tháng 8 năm 2017 của Hiệu trưởng Trường Cao đẳng Cộng đồng Đồng Tháp, do ThS. Nguyễn Thị Kim Hương làm chủ biên. Tài liệu được biên soạn phục vụ chuyên ngành Quản trị kinh doanh ở trình độ Cao đẳng.
Trong khung chương trình đào tạo, Quản trị chiến lược là mô đun chuyên môn ngành bắt buộc, được bố trí giảng dạy sau khi sinh viên hoàn thành học kỳ III. Vị trí này đảm bảo người học đã tích lũy đầy đủ các kiến thức cơ sở khối ngành kinh tế trước khi tiếp cận các quyết định quản trị cấp cao.
Mục tiêu học tập của mô đun được xác định cụ thể trên ba phương diện:
- Về kiến thức: Cung cấp hệ thống lý thuyết về chiến lược và quản trị chiến lược; phân tích cấu trúc môi trường kinh doanh bên trong và bên ngoài; làm rõ quy trình hoạch định, triển khai và đánh giá chiến lược; giải thích các khái niệm về tầm nhìn, sứ mạng, mục tiêu và năng lực cạnh tranh cốt lõi.
- Về kỹ năng: Rèn luyện năng lực nhận diện vấn đề trong sản xuất kinh doanh; thực hiện phân tích và thiết lập các ma trận chiến lược; tìm kiếm và xử lý dữ liệu thị trường; lập kế hoạch phân bổ nguồn lực và quản lý tiến độ thực thi.
- Về năng lực tự chủ và trách nhiệm: Hình thành tư duy hệ thống trong quản trị, phát huy khả năng tự nghiên cứu, nhận thức rõ trách nhiệm pháp lý và đạo đức của nhà quản trị đối với cộng đồng và xã hội.
Giáo trình có kết cấu gồm 6 bài học, đi từ nhận thức khái niệm nền tảng, phương pháp phân tích môi trường, kỹ thuật thiết lập các cấp chiến lược cho đến các công cụ đánh giá, lựa chọn và cơ chế kiểm soát thực thi. Điểm đặc trưng của giáo trình là việc tích hợp các mô hình học thuật chuẩn mực quốc tế cùng dữ liệu thực tế từ các doanh nghiệp tại Việt Nam và trên thế giới.
Nội dung kiến thức cốt lõi
+-----------------------------------------------------------------------------------+
| TIẾN TRÌNH QUẢN TRỊ CHIẾN LƯỢC |
| |
| [BÀI 1: TỔNG QUAN & KHÁI NIỆM] |
| * Mô hình F. David: Hoạch định -> Thực thi -> Đánh giá |
| * Tầm nhìn, Sứ mạng, Giá trị cốt lõi, Mục tiêu SMART |
| * 3 Cấp chiến lược: Cấp Doanh nghiệp - Cấp SBU - Cấp Chức năng |
| | |
| v |
| [BÀI 2 & 3: PHÂN TÍCH MÔI TRƯỜNG KINH DOANH] |
| * Bên ngoài (Bài 2): Vĩ mô (PESTEL 6 lực lượng) & Ngành (5 lực lượng M. Porter) |
| * Bên trong (Bài 3): Nguồn lực, Năng lực cốt lõi, Chuỗi giá trị M. Porter |
| | |
| v |
| [BÀI 4 & 5: THIẾT LẬP & LỰA CHỌN CHIẾN LƯỢC] |
| * Thiết lập (Bài 4): Cạnh tranh cơ bản M. Porter, Chiến lược SBU, Chức năng |
| * Phân tích (Bài 5): Ma trận SWOT, BCG, SPACE, McKinsey, QSPM |
| | |
| v |
| [BÀI 6: THỰC THI VÀ KIỂM SOÁT] |
| * Thiết lập mục tiêu thường niên, chính sách bộ phận, phân bổ nguồn lực |
| * Đo lường thành quả, điều chỉnh chiến lược theo biến động môi trường |
+-----------------------------------------------------------------------------------+
Các chương/chủ đề chính
Cấu trúc giáo trình bao gồm 6 bài học chính được tổ chức theo logic quản trị từ tổng quan đến chi tiết:
- Bài 1: Khái niệm về chiến lược và quản trị chiến lược (Trang 1 - 19): Trình bày bản chất của chiến lược theo quan điểm của Michael Porter; mô hình quản trị chiến lược 3 giai đoạn của Fred David (Hoạch định, Thực thi, Đánh giá); phân định tầm nhìn, tuyên bố sứ mạng, hệ thống giá trị cốt lõi; tiêu chuẩn mục tiêu SMART; phân cấp ba tầng chiến lược (cấp công ty, cấp đơn vị kinh doanh chiến lược - SBU, cấp chức năng).
- Bài 2: Sự hình thành chiến lược kinh doanh - Phân tích môi trường bên ngoài (Trang 20 - 53): Khảo sát cấu trúc môi trường vĩ mô qua 6 nhóm nhân tố (Chính trị - Pháp luật, Kinh tế, Văn hóa - Xã hội, Công nghệ, Môi trường sinh thái tự nhiên, Toàn cầu); phân tích môi trường ngành qua mô hình 5 lực lượng cạnh tranh của Michael Porter và 6 rào cản gia nhập ngành.
- Bài 3: Những chiến lược chủ yếu ở cấp doanh nghiệp - Phân tích môi trường bên trong (Trang 54 - 98): Đánh giá nguồn lực hữu hình và vô hình, năng lực cạnh tranh cốt lõi, xác lập lợi thế cạnh tranh; kỹ thuật phân tích chuỗi giá trị (Value Chain) bao gồm các hoạt động chủ yếu và hoạt động hỗ trợ.
- Bài 4: Thiết lập chiến lược kinh doanh (Trang 99 - 118): Phân đoạn chiến lược; các chiến lược tăng trưởng cấp doanh nghiệp; các chiến lược cạnh tranh tổng quát của Michael Porter (chi phí thấp, khác biệt hóa, tập trung); định hướng các chiến lược cấp chức năng (Marketing, R&D, Tài chính, Sản xuất, Nhân sự).
- Bài 5: Những kỹ thuật phân tích chiến lược (Trang 119 - 135): Quy trình kết hợp các dữ liệu môi trường để thiết lập các công cụ phân tích: ma trận SWOT, ma trận BCG (Boston Consulting Group), ma trận vị thế chiến lược và đánh giá hành động (SPACE), ma trận McKinsey và ma trận lựa chọn chiến lược định lượng (QSPM).
- Bài 6: Triển khai và kiểm tra chiến lược (Trang 136 - 139): Quy trình chuyển hóa ý định chiến lược thành hành động tác nghiệp; thiết lập mục tiêu thường niên, cơ chế phân bổ nguồn lực; các tiêu chí đánh giá hiệu quả và phương thức điều chỉnh chiến lược khi môi trường thay đổi.
Kiến thức nền tảng được xây dựng
Giáo trình xây dựng nền tảng lý luận thông qua các khung lý thuyết kinh điển:
- Mô hình 3 giai đoạn quản trị chiến lược của Fred David: Quy định tiến trình tuyến tính có phản hồi từ Hoạch định (nghiên cứu môi trường, xác lập mục tiêu dài hạn, chọn chiến lược) đến Thực thi (mục tiêu thường niên, phân bổ nguồn lực) và Đánh giá (so sánh kết quả, điều chỉnh).
- Mô hình 5 lực lượng điều tiết cạnh tranh của Michael Porter: Phân tích cường độ cạnh tranh ngành thông qua: Đối thủ tiềm ẩn, Sản phẩm thay thế, Quyền lực thương lượng của khách hàng, Quyền lực thương lượng của nhà cung ứng, và Mức độ cạnh tranh giữa các đối thủ hiện tại.
- Hệ thống 6 rào cản gia nhập ngành: Lợi thế kinh tế theo quy mô, Nhu cầu vốn đầu tư ban đầu, Sự khác biệt hóa sản phẩm và lòng trung thành nhãn hiệu, Ưu thế tuyệt đối về chi phí, Chi phí chuyển đổi nhà cung cấp, Khả năng tiếp cận các kênh phân phối và Chính sách điều tiết của chính phủ.
- Tiêu chuẩn thiết lập mục tiêu SMART: Định rõ 5 tiêu chí: Cụ thể (Specific), Đo lường được (Measurable), Vừa sức/Khả thi (Achievable), Thực tế (Realistic), và Có thời hạn (Timebound).
Kỹ năng phát triển
Nội dung giảng dạy tập trung phát triển các năng lực thực hành cho người học:
- Kỹ năng kỹ thuật (Technical skills): Thu thập và xử lý số liệu thị trường; vận hành các ma trận phân tích định tính và định lượng (SWOT, BCG, SPACE, QSPM); xây dựng văn bản mục tiêu và chính sách bộ phận.
- Kỹ năng phân tích (Analytical skills): Phân tích biến số vĩ mô PESTEL; bóc tách cấu trúc chi phí và hoạt động trong chuỗi giá trị; nhận diện nguy cơ thay thế công nghệ và hiện tượng hội tụ ngành.
- Năng lực thực thi (Practical competencies): Chuyển giao mục tiêu dài hạn thành mục tiêu ngắn hạn cho các phòng ban chức năng; lập dự toán ngân sách và điều phối nguồn nhân lực trong giai đoạn triển khai chiến lược.
Phương pháp giảng dạy và học tập
Giáo trình áp dụng phương pháp sư phạm gắn liền lý thuyết với phân tích tình huống thực tế. Mỗi chủ đề lý luận đều được minh họa bằng các trường hợp kinh doanh cụ thể:
- Tình huống về mục tiêu và đầu tư dài hạn: Điển cứu trường hợp Công ty Gillette đầu tư 1,2 tỷ USD cùng 500 nhà khoa học nghiên cứu trong 10 năm để phát triển sản phẩm dao cạo Mach 3, qua đó chiếm giữ 70% thị phần thế giới.
- Tình huống về đơn vị kinh doanh chiến lược (SBU) và liên kết dọc: Phân tích mô hình của Công ty Cổ phần TASCO thành lập công ty con TASCO Thành Công tại Quảng Bình để khai thác mỏ đá, nhằm tự chủ nguồn nguyên vật liệu đầu vào cho mảng xây dựng hạ tầng giao thông.
- Tình huống về Tầm nhìn - Sứ mạng - Giá trị cốt lõi: Dẫn chứng hệ thống giá trị thực tế của các doanh nghiệp lớn:
- Vinamilk: Tầm nhìn trở thành biểu tượng niềm tin số một về dinh dưỡng; 5 giá trị cốt lõi gồm: Chính trực, Tôn trọng, Công bằng, Tuân thủ, Đạo đức.
- Vingroup: Sứ mệnh "Vì một cuộc sống tốt đẹp hơn cho mọi người"; hệ giá trị cốt lõi: "Tín – Tâm – Trí – Tốc – Tinh – Nhân".
- Viettel: Tầm nhìn Top 150 doanh nghiệp lớn nhất thế giới năm 2030; sứ mệnh "Sáng tạo vì con người".
- Google: Danh mục 10 nguyên tắc cốt lõi ("Mười điều đúng đắn chúng tôi tin tưởng").
+------------------------------------------------------------------------------------+
| BẢNG SO SÁNH TẦM NHÌN VÀ SỨ MỆNH (TRÍCH BÀI 1) |
+-------------------+--------------------------------+-------------------------------+
| TIÊU CHÍ | SỨ MỆNH | TẦM NHÌN |
+-------------------+--------------------------------+-------------------------------+
| Ý nghĩa | Cách thức để đến nơi mong muốn | Phác thảo nơi muốn đạt tới |
| Câu hỏi giải quyết| Chúng ta làm gì? Điều gì khác? | Chúng ta hướng đến đâu? |
| Thời gian | Tập trung vào hiện tại | Hướng về tương lai |
| Tính biến đổi | Có thể thay đổi | Giữ nguyên |
| Mục đích | Thông báo | Truyền cảm hứng |
| Ẩn dụ | Chiếc La bàn | Ngôi Sao Bắc Đẩu |
+-------------------+--------------------------------+-------------------------------+
Phương pháp đánh giá kết quả học tập được triển khai qua hệ thống câu hỏi thảo luận cuối mỗi bài (ví dụ: 5 câu hỏi thảo luận ở cuối Bài 1 nhằm kiểm tra tư duy về vai trò quản trị chiến lược, quan hệ giữa tầm nhìn - sứ mệnh và sự phối hợp giữa các cấp chiến lược). Người học được hướng dẫn phương pháp tự học thông qua việc tự rà soát dữ liệu thị trường, phân tích văn bản pháp lý và liên hệ thực tế hoạt động của các doanh nghiệp trên địa bàn.
Điểm nổi bật và cập nhật
Giáo trình kết hợp các dữ liệu kinh tế và xu hướng quản trị mang tính thực chứng:
- Tích hợp dữ liệu hội nhập quốc tế: Giáo trình cập nhật sự kiện tính đến cuối năm 2020, Việt Nam đã tham gia 17 Hiệp định thương mại tự do (FTA) khu vực; làm rõ các tác động hai chiều: cơ hội xóa bỏ hàng rào thuế quan - phi thuế quan và thách thức về thất nghiệp cấu trúc ngắn hạn đối với các doanh nghiệp vừa và nhỏ.
- Phân tích hiện tượng hội tụ ngành: Đưa ra ví dụ về sự xóa nhòa ranh giới giữa ngành sản xuất điện thoại di động và ngành sản xuất máy ảnh kỹ thuật số, biến các công ty công nghệ như Nokia, Samsung thành đối thủ cạnh tranh trực tiếp với các hãng máy ảnh truyền thống như Kodak, Canon.
- Tác động của công nghệ số đối với chuỗi phân phối: Phân tích sự phát triển của mạng Internet giúp doanh nghiệp tiếp cận trực tiếp khách hàng, làm vô hiệu hóa một số rào cản gia nhập ngành truyền thống liên quan đến việc kiểm soát hệ thống phân phối.
- Bối cảnh kinh tế tri thức và yếu tố sinh thái: Đưa các yếu tố biến đổi khí hậu, tiêu chuẩn xả thải và nền kinh tế tri thức thế kỷ 21 vào nội dung phân tích bắt buộc của môi trường vĩ mô.
Đối tượng sử dụng giáo trình
Tài liệu được phân định rõ đối tượng và mục đích sử dụng:
- Sinh viên chuyên ngành: Sinh viên theo học hệ Cao đẳng ngành Quản trị kinh doanh tại Trường Cao đẳng Cộng đồng Đồng Tháp và các cơ sở giáo dục nghề nghiệp có chương trình đào tạo tương đương.
- Điều kiện tiên quyết (Prerequisites): Người học cần hoàn thành khối kiến thức đại cương và cơ sở ngành của 3 học kỳ đầu (gồm các môn: Kinh tế vi mô, Kinh tế vĩ mô, Quản trị học, Marketing căn bản, Nguyên lý thống kê).
- Giảng viên chuyên ngành: Sử dụng làm căn cứ thiết kế đề cương chi tiết, giáo án giảng dạy lý thuyết, hướng dẫn thảo luận tình huống và xây dựng ngân hàng đề thi đánh giá học phần Quản trị chiến lược.
- Tài liệu tham khảo chuyên môn: Cán bộ quản lý tại các doanh nghiệp vừa và nhỏ, cá nhân vận hành các dự án khởi nghiệp (start-up) cần công cụ hệ thống hóa quy trình ra quyết định và hoạch định kế hoạch kinh doanh dài hạn.
Câu hỏi thường gặp
1. Giáo trình này phù hợp với đối tượng người học nào?
Giáo trình được thiết kế chuẩn hóa cho sinh viên trình độ Cao đẳng ngành Quản trị kinh doanh (sau học kỳ III), đồng thời phù hợp làm tài liệu nghiên cứu cơ bản cho người học khối ngành kinh tế và các nhà quản lý doanh nghiệp nhỏ.
2. Cần chuẩn bị kiến thức nền tảng nào trước khi tiếp cận môn học?
Người học cần nắm vững kiến thức quản trị học đại cương, các chỉ số tài chính - kế toán cơ bản, nguyên lý marketing và hiểu biết tổng quát về các quy luật kinh tế thị trường.
3. Cấu trúc giáo trình có điểm gì khác biệt so với các tài liệu thuần lý thuyết?
Giáo trình tích hợp hệ thống bảng biểu so sánh chuẩn xác (như bảng so sánh Tầm nhìn - Sứ mệnh), quy trình hóa 3 giai đoạn quản trị chiến lược theo sơ đồ của Fred David, và đính kèm các nghiên cứu tình huống cụ thể của các tập đoàn tại Việt Nam (Vinamilk, Vingroup, Viettel, FPT, TASCO).
4. Phương pháp tự học giáo trình như thế nào để đạt hiệu quả cao?
Người học cần nghiên cứu nội dung lý thuyết theo thứ tự từ Bài 1 đến Bài 6, thực hiện trả lời toàn bộ các câu hỏi thảo luận ở cuối mỗi bài, kết hợp thu thập thông tin hoạt động thực tế của một doanh nghiệp cụ thể để thực hành lập các ma trận SWOT, BCG và QSPM.
5. Giáo trình có các nguồn tài liệu bổ trợ nào?
Phần cuối giáo trình (trang 140) cung cấp danh mục tài liệu tham khảo chuyên ngành gồm các công trình nghiên cứu về quản trị chiến lược, hệ thống văn bản quy phạm pháp luật và các trang thông tin kinh tế chính thức.
Kết luận
Giáo trình mô đun Quản trị chiến lược (Mã mô đun: CKT408) cung cấp hệ thống tri thức hoàn chỉnh về phương pháp luận và kỹ thuật quản trị chiến lược ở cấp độ cao đẳng. Nội dung tài liệu phân định rõ ba cấp độ chiến lược, chuẩn hóa tiến trình từ nghiên cứu môi trường đến phân tích ma trận và kiểm soát vận hành.
Lộ trình học tập được thiết lập chặt chẽ qua 6 bài học: từ tiếp cận khái niệm tổng quan (Bài 1), phân tích môi trường bên ngoài và bên trong (Bài 2, 3), thiết lập các phương án cạnh tranh (Bài 4), sử dụng công cụ lượng hóa lựa chọn chiến lược (Bài 5), đến tổ chức thực thi và giám sát điều chỉnh (Bài 6). Đây là cơ sở tài liệu học thuật tiêu chuẩn giúp người học hình thành tư duy phân tích hệ thống và phát triển các kỹ năng quản trị kinh doanh thực nghiệm.
