TRƯỜNG CAO ĐẲNG Y TẾ HÀ NỘI GIÁO TRÌNH QUẢN LÝ ĐIỀU DƯỠNG Hà nội, 8-2022 BÀI 1: LÃNH ĐẠO VÀ QUẢN LÝ 1 MỤC TIÊU BÀI HỌC * Kiến thức 1. Phân biệt được khái niệm quản lý- lãnh đạo và những yếu tố cơ bản của quản lý – lãnh đạo. Phân tích được sáu mô hình quản lý và lãnh đạo. Phân tích được những phẩm chất cá nhân và kỹ năng cần thiết của người lãnh đạo/quản lý.
(CĐRMH 1) * Năng lực tự chủ và trách nhiệm 4. Thể hiện được thái độ nghiêm túc, tự chủ trong học tập để phân tích các tình huống quản lý, lãnh đạo trong các tình huống giả định. Khái niệm về quản lý Quản lý là nhân tố có ý nghĩa quyết định sự tồn tại và phát triển hay suy thoái của một tổ chức, một quốc gia và toàn cầu. Quản lý tốt thì khoa phòng, bệnh viện sẽ phát triển, ngược lại nếu buông lỏng hay quản lý tồi thì sẽ kìm hãm sự phát triển của mọi tổ chức xã hội.
Robert Albanese: Quản lý là sử dụng các nguồn lực hiệu quả và có tác động tới hoạt động của con người để đạt được mục tiêu đề ra. Mary Parker Follet: Quản lý là nghệ thuật làm cho mọi công việc được thực hiện bởi mọi người. Henry Fayol: Quản lý là dự báo, lập kế hoạch, tổ chức, chỉ đạo, điều phối và kiểm soát. Quản lý là việc đạt tới mục đích của tổ chức một cách có kết quả và hiệu quả thông qua quá trình lập kế hoạch, tổ chức, lãnh đạo và kiểm tra các nguồn lực của tổ chức (Khoa học quản lý, tập I, Trường ĐH Kinh tế Quốc dân, Hà Nội 2001) Nguồn lực của tổ chức chăm sóc sức khỏe bao gồm: - Khách hàng - Tài chính 2 - Nguồn nhân lực - Thiết bị máy móc - Tài sản cố định - Năng lực chuyên môn, quản lý - Quy trình chuyên môn kỹ thuật - Thương hiệu bệnh viện, uy tín của từng dịch vụ chăm sóc sức khỏe - Thông tin 1.
Quy trình quản lý Quy trình quản lý là quá trình lập kế hoạch, tổ chức, chỉ đạo và kiểm soát các nguồn lực và thông tin nhằm đạt được mục tiêu của tổ chức. - Lập kế hoạch: gồm phân tích môi trường, xác định mục tiêu của tổ chức, đề ra chiến lược tổng thể, các kế hoạch thực hiện để đạt được những mục tiêu đề ra. - Tổ chức: gồm xác định cấu trúc tổ chức, mô tả nhiệm vụ, phân công, đào tạo, phân bổ nguồn lực. - Chỉ đạo: gồm điều phối các hoạt động, thiết lập kênh báo cáo, phản hồi thông tin, giải quyết các xung đột, mâu thuẫn, sửa chửa sai lệch….
- Kiểm soát: gồm kiểm tra, theo dõi, giám sát, đánh giá các hoạt động so sánh với mục tiêu đặt ra và điều chỉnh so với mục tiêu 1. Phân cấp quản lý - Quản lý cấp cao (Top - level managers) bao gồm Ban giám đốc, chủ tịch và các phó chủ tịch, giám đốc điều hành và các vị trí tương tự khác - Quản lý cấp trung gian (Middle – level managers): Trong bệnh viện, quản lý cấp trung gian bao gồm các nhà quản lý của các lĩnh vực, các phòng ban, các khối…. - Quản lý cấp đầu tiên (First – level managers: bao gồm các vị trí quản lý như giám thị, điều dưỡng trưởng khoa, tổ trưởng, trưởng các bộ phận. Quản lý cấp đầu tiên tập trung vào việc chỉ đạo và kiểm soát.1 Khái niệm về lãnh đạo Mọi người ai cũng nói tới sự lãnh đạo, lãnh đạo là một cái gì đó dường như ai cũng biết nó đang hiện hữu nhưng không định nghĩa chính xác được, người trẻ lao vào trong khi nhiều người già tiếc nuối, nhiều người tỏ ra mình có khả năng lãnh đạo, người làm chính trị ước muốn có vai trò lãnh đạo.
3 Hiện nay, có tới 850 định nghĩa khác nhau về lãnh đạo và đã có nhiều công trình nghiên cứu đánh giá về lãnh đạo nhưng vẫn chưa đi tới một sự thống nhất lãnh đạo là gì, ai có thể làm lãnh đạo và những người nào không phải là người lãnh đạo. Theo Jones và Jeoge : “lãnh đạo là quá trình mà một người tạo ra ảnh hưởng tới những người khác, thúc đẩy, khuyến khích và chỉ đạo các hoạt động để nhóm hoặc tổ chức đạt được mục tiêu đề ra”. Người lãnh đạo hiệu quả là người xác định được các trọng tâm hoạt động và tập trung vào 7 nhiệm vụ dưới đây: - Thiết lập tầm nhìn cho tổ chức - Tập hợp và động viên toàn bộ nhân viên - Xây dựng chiến lược phát triển cho tổ chức. - Ra quyết định đúng lúc - Lãnh đạo thực hiện những sự đổi mới trong tổ chức - Tạo dựng môi trường lành mạnh Thế kỷ 21 là thế kỷ của toàn cầu hóa, hội nhập kinh tế quốc tế, nhiều biến động toàn cầu, sự cạnh tranh gay gắt, sự tiến bộ nhanh chóng của khoa học kỹ thuật, sự đa dạng, liên kết chặt chẽ và đa văn hóa.
Ngành y tế và bệnh viện không ngoại lệ trong xu hướng chung của thời đại. Vì vậy, điều dưỡng trưởng là người quản lý hoạt động chăm sóc người bệnh cũng bị tác động của những thay đổi cả bên ngoài ngành y tế và bên trong ngành y tế. Do đó, điều dưỡng trưởng phải chuẩn bị cho mình hành trang để đón nhận những thay đổi và làm chủ được sự thay đổi. Mô hình quy trình lãnh đạo Trong thực tế lãnh đạo là một quá trình lâu dài.
Mô hình quy trình lãnh đạo thể hiện mối quan hệ giữa 4 yếu tố chính cấu thành nên sự thành công hay thất bại trong lãnh đạo (xem Hình 1. Những yếu tố đó bao gồm: - Người lãnh đạo: đây là người chịu trách nhiệm và định hướng hiệu suất công việc của đơn vị, cơ quan, tổ chức. - Cấp dưới: là những người đi theo định hướng của người lãnh đạo trong các nhiệm vụ và hoạt động của đơn vị, cơ quan, tổ chức. 4 - Bối cảnh: đây là tình huống mà công việc được thực hiện.
Ví dụ: tình huống có thể là một ngày làm việc bình thường trong chăm sóc người bệnh, hoặc một tình huống phòng chống bệnh dịch khẩn cấp, hoặc những nhiệm vụ khó khăn, lâu dài. Bối cảnh cũng có thể bao gồm môi trường sống xung quanh, nguồn tài sản vật tư có sẵn của khoa/phòng và của bệnh viện. - Kết quả: là đạt được một mục tiêu cụ thể, phát triển một ứng dụng của kết quả nghiên cứu khoa học vào chăm sóc người bệnh dựa vào bằng chứng, hay giải quyết được một vấn đề trong cung cấp dịch vụ chăm sóc tới người bệnh. Kết quả này cũng bao gồm những điều như gia tăng sự tin tưởng và tôn trọng giữa cấp dưới với người lãnh đạo, hoặc tạo ra hiệu quả và nâng cao tinh thần làm việc theo nhóm.
Mô hình cho thấy cách thức người lãnh đạo, cấp dưới và bối cảnh kết hợp với nhau để tạo ảnh hưởng đến kết quả. Nó cũng thể hiện phản hồi kết quả ảnh hưởng thế nào đến người lãnh đạo, cấp dưới và bối cảnh. Mô hình cũng nhấn mạnh rằng lãnh đạo là một quá trình năng động và liên tục. Do đó, điều quan trọng là phải linh hoạt tùy thuộc vào ngữ cảnh và kết quả.
Mối quan hệ của người lãnh đạo với cấp dưới là rất quan trọng trong mô hình. Mô hình này cũng giúp người lãnh đạo hiểu được hành động của mình ảnh hưởng tới cấp dưới, phụ thuộc vào hoàn cảnh và kết quả như thế nào, cấp dưới ảnh hưởng tới người lãnh đạo ra sao, bối cảnh và kết quả ảnh hưởng tới người lãnh đạo và cấp dưới thế nào. Do đó những hành động tiêu cực sẽ rất dễ dàng tạo ra hiệu suất tiêu cực trong tương lai và ngược lại, những hành động tích cực sẽ giúp cải thiện hiệu suất công việc trong tương lai (xem Hình 1. Mô hình quy trình lãnh đạo của Dunham và Pierce 3.
Phân biệt quản lý và lãnh đạo 3. Sự giống và khác nhau giữa lãnh đạo và quản lý Quản lý và lãnh đạo (Management and Leadership) là hai thuật ngữ được sử dụng trong việc quản lý con người và xã hội. Cả hai thuật ngữ đều có nghĩa là điều khiển và tác động đến con người, đến môi trường nhưng khác nhau về mức độ và phương pháp tiến hành. Quản lý là quá trình chủ thể quản lý tác động lên đối tượng quản lý để đạt được mục tiêu cụ thể đã đề ra và là lãnh đạo để thực hiện các mục tiêu dài hạn.
Lãnh đạo là quá trình dẫn dắt, định hướng dài hạn cho chuỗi các tác động của chủ thể quản lý và là quản lý các mục tiêu rộng hơn, xa hơn và khái quát hơn. Theo Rost, lãnh đạo và quản lý đều do chủ thể tiến hành, nhưng quản lý là nói về quyền hạn còn lãnh đạo nói về tầm ảnh hưởng hay sự cảm hóa. Khác biệt lớn nhất giữa lãnh đạo và quản lý nằm ở biện pháp thúc đẩy những nhân viên. Sự khác biệt lớn nhất giữa người lãnh đạo và nhà quản lý nằm ở cách thức họ khuyến khích người lao động, sự khác biệt này cũng điều chỉnh những hành vi khác của họ.
Peter Druker cha đẻ của kinh doanh hiện đại phân biệt sự khác nhau cơ bản giữa quản lý và lãnh đạo như sau “Quản lý là làm việc đúng quy định, đúng pháp luật - Management is doing things right; lãnh đạo là xác định cách làm đúng, đường lối đúng -Leadership is doing the right things.” 6 Người lãnh đạo phải có nghị lực và sự can đảm. Triết gia Arthur Schopenhauer đã nói: mọi chân lý đều qua ba giai đoạn. Đầu tiên bị chế giễu, sau đó bị phản đối kịch liệt và cuối cùng được chấp nhận là điều hiển nhiên. Vì vậy, người lãnh đạo phải chuẩn bị để chịu sự phản đối và sẵn sàng để bị chế nhạo, để rồi cuối cùng được sự chấp nhận hiển nhiên.
Phân biệt hiệu suất và hiệu quả trong quản lý, lãnh đạo - Hiệu suất gắn liền với sử dụng nguồn lực, trong khi hiệu quả gắn liền với mục tiêu thực hiện. - Hiệu suất tỷ lệ thuận với hiệu quả nhưng tỷ lệ nghịch với chi phí bỏ ra. - Khi nói tới quản lý là nói tới hiệu suất (efficiency). Nói cách khác, hiệu suất là lý do tồn tại của hoạt động quản lý.
Hoạt động quản lý có hiệu suất khi: + Đầu vào giảm và đầu ra giữ nguyên. Ví dụ: một bác sĩ sử dụng phương pháp khám lâm sàng và X quang phổi để chẩn đoán được chính xác một người bị viêm phổi là bác sĩ làm việc có hiệu suất cao (đạt được mục tiêu chẩn đoán chính xác người bệnh viêm phổi) với việc sử dụng nguồn lực tối thiểu.