Chương 1 ĐỐI TƯỢNG VÀ PHUONG PHÁP NGHIÊN cứu MÔN KINH TẾ VIỆT NAM I. VỊ TRÍ CỦA MÔN KINH TÉ VIỆT NAM Sau hơn 20 năm thực hiện đường lối đổi mới của Đảng, tình hình kinh tế ở nước ta đã đạt được những thành tựu ự) lớn và toàn diện. Vào giữa những năm 1990, đất nước đã thoát ra khỏi khủng hoàng kinh tế - xã hội kéo dài và tạo tiền đề đẩy nhanh CNH, HĐH. Nó còn tạo ra thế và lực mới để Việt Nam tăng cường hội nhập kinh tế quốc tế.
Thực tế đó đã khẳng định đường lối, chính sách đúng đắn cùa Đảng và Nhà nước trong sự nghiệp đổi mới đã và đang diễn ra sâu rộng trên các lĩnh vực của nền kinh tế Việt Nam. Tuy nhiên, quá trình chuyển từ nền kinh tế kế hoạch hoá tập trung sang nền kinh tế thị trường định hướng XHCN là vấn đề mới chưa có tiền lệ ưong xây dựng và phát triên kinh tế ở nước ta. Bên cạnh đó, công cuộc CNH, HĐH trong thời đại cách mạng khoa học - công nghệ và xu thế toàn cầu hoá cùa nền kinh tế thế giới cũng đang đứng trước những cơ hội và thách thức mới. Những vấn đề về thể chế kinh tế thị trường XHCN, tăng trưởng kinh tế, chuyển dịch cơ cấu kinh tế, điều tiết và điều hành kinh tế vĩ mô, đầu tư và thương mại quốc tế.
luôn ảnh hường ưực tiếp đến sự phát triển bền vững của nền kinh tế nước ta. Đặc biệt, trong quá trình mờ cửa nền kinh tế, khi Việt Nam tham gia hội nhập Khu vực Thương mại tự do ASEAN (AFTA), Tồ chức Thương mại Thế giới (WTO)., khi tự do hoá thương mại và tự do hoá đầu tư diễn ra mạnh mẽ thì các quan hệ kinh tế quốc tế cũng ngày càng trờ nên phức tạp, nhạy cảm và mang tính đa dạng hơn. Thực tế, những bất cập về cơ chế, chính sách trong phát triên kinh tế và hội nhập kinh tế quốc tế vẫn đặt ra không ít vấn đề cần giải quyết nhàm tạo môi trường thuận lợi hơn cho nền kinh tế tiếp tục phát triển cả về chiều rộng và chiều sâu. Điều đó cho thấy, Việt Nam cần có một chiến lược phát triển kinh tế - xã hội phù hợp và hệ thống các chính sách, giài pháp mang tính đồng bộ 5 lĩáp ứng những yêu cầu thực tiễn đối với sự phát triển kinh tế - xã hội của đất nước.
Thời gian qua, việc nghiên cứu tình hình kinh tế Việt Nam đang thu hút sự quan tâm của nhiều nhà nghiên cứu, nhiều chuyên gia kinh tế cả trong và ngoài nước tập trung ờ một số khía cạnh về thể chế kinh tế, chính sách công nghiệp, thương mại, đầu tư, tài chính, tiền tệ. của Việt Nam. Vì vậy, để tiếp tục sự nghiệp đổi mới kinh tế, việc nghiên cứu về kinh tế Việt Nam cần được thực hiện toàn diện và sâu sấc hơn cả về lý luận và thực tiễn. Vì đổi mới là quá trình nghiên cứu, khám phá, tổng kết thục tiễn để không ngừng nâng cao nhận thức và phát triển lý luận về kinh tế thị trường định hướng XHCN ở Việt Nam, Đảng ta đã chi rõ: “ .Chi có tăng cường tổng kết thực tiễn, phát triển lý luận thì công cuộc đổi mới mới trở thành hoạt động tự giác, chủ động và sáng tạo, bớt được những sai lầm và bước đi quanh co, phức tạp” 1.
Ở các nước trên thế giới (Nhật Bản, Mỹ, Ôxtrâylia, Trung Quốc, Thái Lan.), trong cơ cấu nội dung kiến thức đào tạo của nhiều trường đại học- kinh tế, việc giảng dạy về kinh tế thế giới và kinh tế của chính các quốc gia này được đặc biệt coi trọng. Xuât phát từ yêu cầu nâng cao chất lượng giáo dục đào tạo, việc giảng dạy môn Kinh tế Việt Nam sẽ góp phần hoàn thiện cơ cấu kiến thức cho sinh viên. Sự kết hợp giữa lý luận và thực tiễn trong nội dung môn Kinh tế Việt Nam sẽ giúp sinh viên nhận thjíc sâu sắc hơn đường loi, chính sách kinh tế của Đàng, nhận thức về các nguyên lý kinh tế và việc vận dụng các lý thuyết kinh tế thị trường trong thực tiễn phát triển kinh tế thị trường định hướng XHCN ở nước ta. Với ý nghĩa ây, môn Kinh tê Việt Nam có vị trí quan trọng trong cơ cấu kiên thức của sinh viên các trường đại học kinh tế.
Đây là môn học kinh tế cơ sở nhàm trang bị cho sinh viên những nhận thức và hiểu biết về thực tiễn phát triển của nền kinh tế thị trường định hướng XHCN ờ nước ta. ĐÓI TƯỢNG VÀ PHẠM VI NGHIÊN cửu CỦA MÔN KINH TÉ VIỆT NAM Kinh tế Việt Nam là môn học khoa học kinh tế. Đối tượng cùa nó là nghiên cứu sự phát triển của nền kinh tế Việt Nam trong thời kỳ đổi mới. 1 Đảng cộng sản Việt Nam, Vãn kiện Đại hội Đảng toàn quốc lẳn thứ VII, Nhà xuất bán Sự thật, Hà Nội 1991, tr.
56 6 Bước vào thời kỳ đổi mới kinh tế, nền kinh tế Việt Nam đã diễn ra sự chuyên đổi về cơ chế kinh tế; sự cấu trúc lại cơ cấu nền kinh tế (cơ cấu thành phần kinh tế, cơ cấu ngành kinh tế, cơ cấu vùng kinh tế) và sự thay dổi về phương pháp vận hành nền kinh tế. Đó cũng là quá trình thực hiện CNH, HĐH và tãng cường mờ cửa hội nhập kinh tế quốc tế. Nền kinh tế quốc gia vốn là một chỉnh thể thống nhất, sự vận động phát triển của nó vừa tuân theo các quy luật khách quan, đồng thời vẫn chịu sự điều tiết của Nhà nước. Vì vậy, nội dung của môn Kinh tể Việt Nam sẽ tập trung nghiên cứu những vấn đề về các nguồn lực phát triển kinh tế; về thể chế kinh té; về tăng trường kinh tế; về CNH, HĐH; về chính sách tài khoá; về chính sách tiền tệ; vè chính sách lao động và an sinh xã hội; về phát triển hạ tầng kinh tế - xã hội; về hội nhập và hợp tác kinh tế quốc tế; về phát triển kinh tế nông nghiệp, công nghiệp, thương mại, dịch vụ và hoạt động thu hút đầu tư nước ngoài v.
Môn Kinh tế Việt Nam tập trung nghiên cứu về kinh tế Việt Nam từ 1‘;S6 đến nay. Đây là thời kỳ nền kinh tế nước ta đã diễn ra những biến đổi sâu sẳc với việc từng bước xác lập mô hình kinh tế thị trường định hướng XHCN cùng với những bước đi đột phá trong phát triển kinh tế và hội nhập kinh tế quốc tế. Tuy nhiên, để làm rõ đặc trưng, cấu trúc của mô hình kinh tế thị trường định hướng XHCN ờ Việt Nam, môn học có đề cập đến những vấn đề về phát triển kinh tế trong mô hình kế hoạch hoá tập trung ờ nước ta trước 1986 để thấy rõ hơn sự cần thiết phải đổi mới tư duy kinh tế và sự chuyền đổi mô hình kinh tế ở nước ta như một tất yếu khách quan. PHƯƠNG PHÁP NGHIÊN cứu CỦA MÔN HỌC • Phương pháp luận nghiên cứu: Trong nghiên cứu khoa học, việc đi sâu nghiên cứu sự vận động và phát triển cùa nền kinh tế đều phải dựa trên cơ sờ phương pháp luận.
Thực tố viêc nghicn cứu khoa học bao giờ cũng phải hướng tới giải quyết những vấn đề cấp thiết của đời sống kinh tế - xã hội. Như vậy, khi có phương pháp luận đúng hoạt động nghiên cứu của con người trờ nên có mục đích và đem lại tác dung thực tế đôi với sự phát triên cùa đời sống kinh tế - xã hội. Hơn nữa việc giãi quyết những vấn đề phức tạp và đa dạng của nền kinh tế cẩn có phương pháp nghiên cứu phù hợp gắn với chức năng và nhiệm vụ cửa môn học. Phương pháp luận cùa môn Kinh tế Việt Nam là duy vật biện chứng.
7 ■phương pháp duy vật biện chứng nhìn nhận các hiện tượng và quá trình hoạt động của nền kinh tế trong mối liên hệ phụ thuộc lẫn nhau, có phủ định và kế thừa nhau trong sự vận động và phát triển không ngừng. Do vậy, khi nghiên cứu Kinh tê Việt Nam không chi chú ý đến các hiện tượng kinh tế riêng biệt mà còn phải chú ý xem xét, phân tích và đánh giá các hiện tượng kinh tế trong mối liên hệ phổ biến vi nền kinh tế như một cơ thể sống, luôn diễn ra đa dạng, phức tạp và nhiều khi hàm chứa cả mâu thuẫn. Điều đó cỏ nghĩa là khi nghiên cứu Kinh tế Việt Nam, nếu chi tách biệt để phân tích hiện tượng kinh tế một cách riêng biệt thì dễ dẫn đến những kết luận sai lầm mà không thấy được động thái tích cực và xu hướng vận động của nền kinh tế trong sự tác động tương tác của nhiều nhân tố. Trong đó, có những nhân tố mang tính quyết định, phản ánh đặc trưng và xu hướng phát triển của nền kinh tế.
• Cơ sở lý luận của môn học Cơ sở lý luận của môn Kinh tế Việt Nam là lý luận của chủ nghĩa Mác-Lênin, các lý thuyết cùa kỉnh tế học hiện đại, đường lối và chính sách kinh tế của Đảng cộng sản Việt Nam. Hiện nay, trong sự nghiệp đổi mới kinh tế mang tính cách mạng và sáng tạo thì các lý thuyết kinh tế học hiện đại sẽ góp phần làm rõ hơn nhận thức về mô hình kinh té thị trường định hướng XHCN ờ nước ta. Đó cũng là cơ sờ để xác định những phương pháp cụ thể trong phân tich và đánh giá động thái phát triển của nền kinh tế mang tính khách quan, khoa học hơn. • Các phương pháp cụ thể trong nghiên cứu Các phương pháp cụ thể được sử dụng trong nghiên cứu Kinh tế Việt Nam là phương pháp lịch sử, phương pháp lôgích và phân tích kinh tế.
- Phương pháp lịch sử là tiếp cận nghiên cứu để đánh giá các hiện tượng kinh tế, quá trình thay đổi của nền kinh tế dựa theo tiến trình thời gian và đặt trong hoàn cảnh kinh té - xã hội cụ thể. Phương pháp lôgích là khi nghiên cứu sự vận động phát triển của nền kinh tế đã bỏ qua những hiện tượng kinh tế ngẫu nhiên, đi vào những hiện tượng kinh tế tất yếu để rút ra bàn chất, đặc trưng và xu hướng phát ưiên của nền kinh tế. Thực tế, sự vận động phát triển của nền kinh tế nước ta khi chuyển sang kinh tế thị trường diễn ra đa dạng, phức tạp, các hiện tượng kinh tế lại nằm trong mối liên hệ phát triển và tác động qua lại với nhau. Vì vậy, trong 8 nghiên cứu kinh tế Việt Nam cần có sự kết họp chặt chẽ giữa phương pháp lịch sử và lôgích.