CHƯƠNG 1 NHỮNG VẤN ĐỀ CHUNG CỦA GIÁO DỤC HỌC 1. Giáo dục học là một khoa học về giáo dục con người 1. Giáo dục là một hiện tượng xã hội 1. Sự nảy sinh và phát triển của giáo dục Trong quá trình sống, con người đã không ngừng đấu tranh trong xã hội, đấu tranh với thiên nhiên, không ngừng lao động để tạo ra của cải vật chất và tinh thần.
Trong quá trình đó con người đã tích lũy được những kinh nghiệm đấu tranh xã hội, kinh nghiệm đấu tranh với tự nhiên, kinh nghiệm lao động sản xuất. Để xã hội loài người có thể tồn tại và phát triển, người ta phải truyền thụ cho nhau những kinh nghiệm đó. Hiện tượng truyền thụ - lĩnh hội kinh nghiệm xã hội chính là hiện tượng giáo dục. Giáo dục là hoạt động truyền thụ và lĩnh hội kinh nghiệm lịch sử – xa hội từ thế hệ trước cho thế hệ sau nhằm chuẩn bị cho thế hệ sau tham gia lao động sản xuất và đời sống xa hội.
Giáo dục với tư cách là một hiện tượng xã hội có đặc trưng cơ bản là: Một là, thế hệ đi trước truyền thụ cho thế hệ đi sau những kinh nghiệm về lao động sản xuất và sinh hoạt cộng đồng… Hai là, thế hệ đi sau lĩnh hội và phát triển những kinh nghiệm đó để tham gia đời sống xã hội, tham gia lao động sản xuất và các hoạt động xã hội khác. Như vậy, giáo dục ra đời do nhu cầu của xã hội. Nhu cầu đó là chuẩn bị cho thế hệ trẻ tham gia vào các hoạt động khác nhau của đời sống xã hội. Giáo dục có từ thời kỳ manh nha của xã hội loài người.
Lúc đầu giáo dục mang tính tự phát trong quá trình hoạt động thực tiễn. Về sau để đáp ứng yêu cầu ngày càng cao của xã hội, giáo dục mang tính tự giác, được thực hiện theo phương thức nhà trường (có mục đích, có nội dung ngày càng phong phú, có phương pháp và các hình thức tổ chức đa dạng phong phú, do các nhà chuyên môn đảm nhận. Ý nghĩa của giáo dục Giáo dục vừa có ý nghĩa đối với cá nhân, vừa có ý nghĩa xã hội to lớn. Đối với cá nhân: Giáo dục giúp hình thành và phát triển nhân cách cá nhân đáp ứng yêu cầu của xã hội.
Giáo dục là phương thức để tái sản xuất sức lao động xã hội, tái sản xuất 1 Downloaded by Nguy?n Hoàng D??ng (duonghoangfc6@gmail.com) lOMoARcPSD|31927857 những nhân cách cần thiết, phù hợp với yêu cầu của xã hội trong từng giai đoạn lịch sử nhất định. Đối với xã hội: Giáo dục tác động đến mọi mặt của đời sống xã hội, thông qua đào tạo nguồn nhân lực đáp ứng yêu cầu của xã hội. Với ý nghĩa đó, giáo dục là điều kiện không thể thiếu được để duy trì và phát triển đời sống của con người, của xã hội loài người. Đó là một loại hoạt động có ý thức, có mục đích của con người, là chức năng đặc trưng của xã hội loài người.
Chỉ có trong xã hội loài người mới có giáo dục. Chỉ có con người thông qua đấu tranh với thiên nhiên, đấu tranh xã hội, lao động sản xuất mới tích lũy kinh nghiệm lịch sử xã hội, mới truền đạt và lĩnh hội kinh nghiệm một cách có ý thức. Một số động vật có một số động tác gọi là dạy con bắt mồi, nhưng chỉ là động tác có tính bản năng hoặc bắt chước. Giáo dục là hiện tượng đặc biệt của xã hội loài người Giáo dục là hiện tượng xã hội đặc biệt, sự đặc biệt so với các hiện tượng khác thể hiện: Giáo dục là một hiện tượng phổ biến của xã hội loài người: Ở đâu có con người ở đó có giá dục; giáo dục diễn ra trong mọi không gian, mọi thời gian.
Giáo dục tồn tại vĩnh hằng cùng với xã hội loài người: Giáo dục ra đời, tồn tại và phát triển mãi mãi cùng với xã hội loài người. Chính vì vậy giáo dục là một trong những hiện tượng xã hội, nhưng đó là hiện tượng xã hội đặc biệt. Các tính chất của giáo dục 1. Tính lịch sử của giáo dục Với tư cách là một hiện tượng xã hội, giáo dục chịu sự chi phối của các quá trình xã hội khác như: kinh tế, chính trị, xã hội.
Giáo dục bao giờ cũng phát triển và biến đổi không ngừng, bao giờ cũng mang tính lịch sử cụ thể. Tính lịch sử của giáo dục được biểu hiện: Ở mỗi nước trong mỗi giai đoạn lịch sử nhất định, có một nền giáo dục riêng biệt, mà những đặc trưng của nó về tính chất, mục đích, nhiệm vụ, nội dung, phương pháp, phương tiện. đều do những điều kiện của giai đoạn đó qui định. Khi chế độ xã hội thay đổi thì kéo theo sự thay đổi của giáo dục và khi giáo dục phát triển thì thúc đẩy xã hội phát triển.
Ví dụ dưới đây thể hiện rõ tính lịch sử của giáo dục: 2 Downloaded by Nguy?n Hoàng D??ng (duonghoangfc6@gmail.com) lOMoARcPSD|31927857 Giáo dục trong các phương thức sản xuất của xã hội: Trong buổi bình minh của loài người, khi mà kinh nghiệm sản xuất của loài người tích lũy chưa nhiều, việc giáo dục trong xã hội Công xã nguyên thủy được thực hiện ngay trong quá trình người lớn và trẻ em tham gia lao động chung (săn bắt, hái lượm) và giao lưu hàng ngày. Về sau kinh nghiệm sản xuất đã tích lũy được nhiều hơn, những người già cả có kinh nghiệm và có uy tín được bộ lạc giao nhiệm vụ huấn luyện, dạy bảo thanh thiếu niên sau thời gian lao động. Đến khi công cụ sản xuất, kỹ năng lao động và chuẩn mực giao lưu trở nên phức tạp, xã hội phải phân công một số thành viên có kinh nghiệm chuyên trách việc giáo dục, đào tạo thế hệ trẻ đang lớn lên, tiến hành tập trung trong các trường học (nhà trường xuất hiện cách đây hơn 2500 năm) nhằm chuẩn bị cho họ tham gia lao động sản xuất và đời sống xã hội. Giáo dục trong một xã hội: Giáo dục cũng phát triển khác nhau qua từng giai đoạn lịch sử, tương ứng với sự phát triển kinh tế trong các giai đoạn lịch sử đó.
Chẳng hạn, ở Việt Nam, khi nước Việt Nam dân chủ cộng hoà ra đời vào tháng 9, năm 1945 thì Đảng và Nhà nước giao nhiệm vụ cho giáo dục là đào tạo những con người tuyệt đối trung thành với Đảng, sẵn sàng tham gia chiến đấu bảo vệ Tổ quốc. Đến 1975 đất nước giải phóng, đi lên Chủ nghĩa xã hội, tại Đại hội Đảng IV xác định: Đào tạo ra những con người yêu nước, có thái độ lao động mới, con người làm chủ tập thể, có sức khoẻ. Năm 1986, đất nước tiến hành công cuộc đổi mới đất nước và phát triển khoa học công nghệ do vậy giáo dục phải nhằm đào tạo ra những con người có tay nghề cao, có trình độ khoa học kỹ thuật. Từ tính lịch sử của giáo dục, chúng ta cần lưu ý một số vấn đề sau trong việc xây dựng và phát triển giáo dục: Một là, giáo dục là “không nhất thành bất biến”, việc sao chép nguyên bản mô hình giáo dục của nước khác trong việc xây dựng nền giáo dục của nước mình là việc làm phản khoa học.
Hai là, giữ nguyên mô hình giáo dục đã được hình thành ở một giai đoạn trước đây, khi mà điều kiện của giai đoạn mới có sự thay đổi căn bản cũng là hành động trái qui luật. Ba là, có thể và cần học tập kinh nghiệm của quá khứ, của các nước khác một cách có chọn lọc, phê phán và vận dụng chúng vào hiện tại, nước mình cho phù hợp. Bốn là, khi nghiên cứu giáo dục, đánh giá giáo dục phải đặt giáo dục trong mối quan hệ với xã hội, đồng thời phải thấy được tác dụng của giáo dục đối với xã hội. Năm là, những điều chỉnh, cải tiến, cải cách, đổi mới giáo dục trong từng thời kỳ phát triển là một tất yếu khách quan.
Song những biến động đó cần được dự báo chính xác, chuẩn bị cẩn thận và tiến hành tốt. 3 Downloaded by Nguy?n Hoàng D??ng (duonghoangfc6@gmail. Tính chất giai cấp của giáo dục Trong xã hô ̣i có giai cấp, giáo dục bao giờ cũng mang tính giai cấp. Tính giai cấp của giáo dục là sự phản ánh lợi ích của giai cấp đó trong các hoạt đô ̣ng giáo dục.
Trong xã hội có giai cấp, giáo dục là mô ̣t phương thức đấu tranh giai cấp, nhà trường là công cụ đấu tranh giai cấp, hoạt đô ̣ng giáo dục cũng như môi trường nhà trường là mô ̣t trâ ̣n địa đấu tranh giai cấp trên lĩnh vực tư tưởng, văn hóa và giáo dục đào tạo con người mới, thế hệ mới, phục vụ tích cực cho công cuộc đấu tranh giai cấp, xây dựng xã hội mới theo đường lối của giai cấp nắm chính quyền. Tính giai cấp của giáo dục quy định mục đích giáo dục, nội dung giáo dục, phương pháp giáo dục, hình thức tổ chức giáo dục, chính sách giáo dục… Ví dụ dưới đây thể hiện rõ tính giai cấp của giáo dục: Giáo dục trong xã hội Công xã nguyên thủy: Xã hội không có sự phân chia giai cấp nên tất cả trẻ em đều được nuôi dạy và giáo dục như nhau. Về sau khi xã hội phát triển ngày càng cao, bắt đầu sự phân hóa giai tầng trong xã hội, công xã cũng tan rã, chế độ tư hữu tài sản bắt đầu dần dần xuất hiện và tập đoàn thống trị xã hội cũng hình thành… Tất cả những biến đổi đó đều ảnh hưởng đến giáo dục: Việc giáo dục tri thức dần dần tách ra khỏi lĩnh vực giáo dục lao động; con em của giai cấp và những người lao động dần dần được tổ chức giáo dục riêng. Giáo dục trong xã hội Chiếm hữu nô lệ: Khi xã hội loài người chuyển sang chế độ chiếm hữu nô lệ thì lần đầu tiên cùng với sự phân chia giai cấp trong xã hội đã thấy sự xuất hiện bất bình đẳng trong giáo dục.
Giai cấp chủ nô thông qua hệ thống giáo dục để truyền bá hệ tư tưởng, nền văn hóa của giai cấp mình. Giáo dục trong chế độ Phong kiến: Một trong những đặc điểm nổi bật của xã hội phong kiến là giữa người với người luôn luôn có sự phân biệt đẳng cấp một cách khắc nghiệt.