Tổng quan về giáo trình

Giáo trình Đọc - Ghi nhạc (gồm Tập 1 và Tập 2) do hai tác giả Phạm Thanh Vân và Nguyễn Hoành Thông biên soạn, được Nhà xuất bản Đại học Sư phạm phát hành theo mã số 01.266/305 - ĐH 2004. Tài liệu này thuộc khuôn khổ Dự án Đào tạo Giáo viên Trung học cơ sở (THCS) – mã hiệu Loan No 1718 - VIE (SF) do Bộ Giáo dục và Đào tạo quản lý. Trong khung chương trình đào tạo Cao đẳng Sư phạm Âm nhạc, Đọc - Ghi nhạc là học phần nghiệp vụ chuyên môn bắt buộc, đóng vai trò nền tảng giúp người học chuyển hóa năng khiếu cảm thụ ban đầu thành kỹ năng thực hành âm nhạc chuyên nghiệp. Học phần này thiết lập cơ sở tiếp thu trực tiếp cho các môn học chuyên ngành tiếp theo như: Lý thuyết âm nhạc cơ bản, Hòa âm, Lịch sử âm nhạc, Hình thức và thể loại âm nhạc, môn Đàn, môn Hát và Chỉ huy dàn dựng.

Mục tiêu học tập trọng tâm của giáo trình là hình thành và phát triển toàn diện ba năng lực cốt lõi: xướng âm (đọc nhạc chuẩn xác về cao độ và trường độ), thính giác âm nhạc (nghe và phân tích cấu trúc âm thanh) và ký âm (ghi chép chính xác giai điệu, tiết tấu theo quy chuẩn ký hiệu âm nhạc phương Tây).

Về cấu trúc đào tạo, toàn bộ tài liệu được phân bổ thành 14 đơn vị học trình (đvht) với tổng cộng 5 học phần. Trong đó, Tập 1 gồm 2 học phần lớn (8 đvht), được giảng dạy trong năm thứ nhất với thời lượng 2 buổi/tuần (2 tiết/buổi). Tập 2 gồm 3 học phần (6 đvht), triển khai trong năm thứ hai và học kỳ I năm thứ ba với định mức 1 buổi/tuần (2 tiết/buổi). Tổng thể giáo trình được kết cấu thành 7 chương, mỗi chương tương ứng 2 đvht và được chia nhỏ thành các bài giảng 2 tiết trên lớp.

Điểm đặc sắc về mặt tiếp cận của giáo trình là việc tích hợp đồng thời bốn phân môn luyện tập trong cùng một bài học, bao gồm: Luyện đọc Gam - Quãng, Luyện tập Tiết tấu, Nghe - Ghi nhạc và Tập đọc nhạc. Cách thiết kế này loại bỏ hoàn toàn sự phân tách rời rạc giữa giờ học đọc và giờ học ghi chép truyền thống.

Nội dung kiến thức cốt lõi

                             GIÁO TRÌNH ĐỌC - GHI NHẠC
                           (14 Đơn vị học trình / 7 Chương)
      TẬP 1                                                               TẬP 2
(Năm thứ nhất - 8 ĐVHT)                                    (Năm thứ hai & HK I Năm ba - 6 ĐVHT)
2 Học phần lớn (4 ĐVHT/học phần)                           3 Học phần (2 ĐVHT/học phần)
                 CẤU TRÚC TÍCH HỢP TRONG MỖI BÀI HỌC
[1. Gam - Quãng]          [2. Tiết tấu]               [3. Nghe - Ghi]             [4. Tập đọc nhạc]
- Trục âm C-dur, a-moll   - Nhịp đơn: 2/4, 3/4, 4/4   - Điền nốt khuyết           - Dân ca Việt Nam
- Hợp âm chủ rải          - Nhịp phân 3: 3/8, 6/8, 9/8- Ghi âm hình tiết tấu      - Dân ca thế giới
- Quãng 2, 3 Trưởng/Thứ   - Đảo phách, chấm đôi       - Ghi giai điệu trí nhớ     - Tác phẩm kinh điển

Các chương/chủ đề chính

Nội dung giáo trình được triển khai theo tiến trình logic từ các cấu trúc điệu thức cơ bản, không dấu hóa đến các hệ thống điệu thức mở rộng có dấu hóa, kết hợp phát triển thang độ phức tạp của tiết tấu:

  • Chương I (Khởi đầu và Phương pháp nền tảng): Thiết lập phương pháp luyện tập chuẩn mực thông qua hệ thống gam Đô trưởng (C-dur) và La thứ (a-moll). Trọng tâm chương là luyện đọc các bậc trục âm ($I - III - V$), hợp âm chủ rải (nguyên vị và thể đảo), xướng âm các bước lần quãng 2, quãng 3 và quãng 4. Phần tiết tấu ôn tập hệ thống hình nốt từ nốt tròn, nốt trắng, nốt đen, nốt móc đơn đến nốt móc kép trong các loại nhịp đơn $2/4$, $3/4$, $4/4$.
  • Các chương khảo sát hệ thống giọng Trưởng - Thứ tự nhiên: Mở rộng xướng âm các giọng có dấu hóa bao gồm Sol trưởng (G-dur - 1 dấu thăng), Fa trưởng (F-dur - 1 dấu giáng), Rê trưởng (D-dur - 2 dấu thăng), Mi trưởng (E-dur - 4 dấu thăng) và La trưởng (A-dur - 3 dấu thăng). Quy trình luyện tập yêu cầu sinh viên đọc các gam mới theo cảm quan âm hưởng của gam C-dur chuẩn.
  • Các chương chuyên sâu về hệ thống nhịp phức và phân phách: Giới thiệu và luyện tập các dạng nhịp có phách phân ba gồm nhịp $3/8$ (3 phách, mỗi phách là một nốt móc đơn), nhịp $6/8$ (6 phách) và nhịp $9/8$ (9 phách). Giáo trình hình thành khái niệm "phách lớn" (gồm nhóm 3 nốt móc đơn) nhằm xử lý tính mềm mại, linh hoạt của giai điệu khí nhạc.
  • Hệ thống bài tập đọc nhạc mẫu: Tích hợp các trích đoạn tác phẩm khí nhạc và thanh nhạc đa dạng:
    • Tác phẩm kinh điển và quốc tế: Tác phẩm của D. Kabalevski (bài Pê-chi-a), A. Alexandrov (bài Ai giúp đỡ), Makrasev (Hoa linh lan), P. Ko-dit-ki (Chiếc tàu con), điệu nhảy Polka, bài hát Vivace (Cây phong cầm hãy chơi nhanh lên).
    • Dân ca quốc tế: Dân ca Ucraine, Dân ca Tiệp Khắc, Dân ca Ba Lan (Con chim bay), Dân ca Pháp, Dân ca Hungary.
    • Dân ca và ca khúc Việt Nam: Dân ca Nam Bộ (Lý con sáo), Dân ca Thái (Xòe Thái, Hát rau); ca khúc thiếu nhi của các nhạc sĩ: Hoàng Hà (Chú bộ đội), Mộng Lân (Đu quay), Hoàng Lân (Thật là hay), Phạm Đức Lộc (Bé bé bằng bông), Lưu Hữu Phước (Múa vui), Phong Nhã (Kim Đồng), Nguyễn Hoàng (Cháu yêu chú bộ đội), Tô Hải (Xe chỉ năm sắc), Nguyễn Đức Toàn (Chú mèo con), Phan Nhân (Chú ếch con), Lê Bùi (Em yêu chú công nhân), Thái Cơ (Mừng chú giải phóng quân).

Kiến thức nền tảng được xây dựng

  1. Lý thuyết thang âm và điệu thức: Phân định rõ khoảng cách cung và nửa cung trong cấu trúc gam C-dur và a-moll; xác định vai trò của các bậc ổn định ($I, III, V$) tạo thành hợp âm chủ rải, đóng vai trò điểm tựa định vị cao độ cho các bậc không ổn định ($II, IV, VI, VII$).
  2. Hệ thống quãng học thuật: Cung cấp định nghĩa và phương pháp xác định khoảng cách các quãng: Quãng 2 Trưởng (khoảng cách 1 cung), Quãng 2 thứ (khoảng cách 1/2 cung), Quãng 3 Trưởng (khoảng cách 2 cung), Quãng 3 thứ (khoảng cách 1,5 cung).
  3. Hệ thống nhịp phách và trường độ: Xác lập quy tắc tương quan độ dài toán học: Nốt tròn = 2 nốt trắng = 4 nốt đen = 8 nốt đơn = 16 nốt móc kép. Định nghĩa cơ chế đếm phách phân đôi và phách phân ba; quy tắc đọc tiết tấu nốt đen chấm đôi ($J.$ tương đương $J_^{\wedge}$ đếm "1 ngân 2"), tiết tấu đảo phách và xử lý chính xác các ô nhịp lấy đà, dấu lặng đen, dấu lặng đơn.

Kỹ năng phát triển

  • Kỹ năng kỹ thuật (Technical skills): Kỹ thuật vocalize (đọc theo đàn và tự xướng âm độc lập không có đàn); kỹ thuật gõ đập nhịp đều đặn bằng tay kết hợp đọc đếm trường độ bằng số; kỹ thuật xử lý dấu ngắt phách tại dấu lặng đen và lặng đơn.
  • Kỹ năng phân tích thính giác (Analytical skills): Phân biệt sự chênh lệch cao độ cùng tên hơn kém nhau nửa cung; nhận diện âm hình tiết tấu đặc trưng qua thính giác; định vị các nốt nhạc bị khuyết trong chuỗi cao độ dựa trên phương pháp nhẩm bước lần.
  • Kỹ năng thực hành tổng hợp (Practical competencies): Khả năng ghi nhớ giai điệu qua thính giác để chép lại bản nhạc (sau tối đa 5 lần nghe đàn); kỹ năng thị tấu nhanh văn bản âm nhạc ở các hình thái tiết tấu phức tạp (đảo phách, chấm đôi, phách phân ba).

Phương pháp giảng dạy và học tập

Giáo trình áp dụng mô hình sư phạm tích hợp đa kỹ năng, thay thế phương pháp giảng dạy thụ động truyền thống (vốn chỉ dừng lại ở việc chép một bài nhạc lên bảng và đọc đơn điệu). Cấu trúc một buổi học chuẩn 2 tiết được vận hành theo bốn bước nghiêm ngặt:

  Bước 1: Gam - Quãng       Bước 2: Tiết tấu          Bước 3: Nghe - Ghi         Bước 4: Đọc nhạc
  1. Luyện tập Gam - Quãng: Giảng viên đánh đàn mẫu $\rightarrow$ sinh viên xướng âm theo đàn từ tốc độ chậm đến nhanh $\rightarrow$ sinh viên tự đọc không cần đàn. Sinh viên áp dụng kỹ thuật đọc nhẩm: khi đọc hợp âm chủ rải, ban đầu đọc nhỏ các bậc xen kẽ ($II, IV, VI, VII$), sau đó chuyển các bậc này thành âm vang ngầm trong tư duy nhằm xác lập độ chuẩn xác tuyệt đối cho các bậc trục âm.
  2. Luyện tập Tiết tấu: Sinh viên đập nhịp đều, đọc tên trường độ bằng số theo số lượng nốt có trong mỗi phách (ví dụ: phách có 2 nốt đơn đọc là "1 2", phách có 4 nốt kép đọc là "1 2 3 4"). Tập trung nhấn trọng âm vào phách thứ nhất hoặc vị trí phách đảo.
  3. Nghe - Ghi nhạc:
    • Ghi cao độ: Giảng viên cho trước một số nốt định vị (nốt trắng không tô đen), đàn 2 lần tốc độ chậm và 2 lần tốc độ nhanh; sinh viên nhẩm bước lần để điền các nốt còn trống (nốt tô đen).
    • Ghi giai điệu: Giảng viên chia câu nhạc thành 2 vế, đàn 5 lần mỗi vế và 2 lần toàn câu; sinh viên ghi cao độ trước, đánh dấu nhịp đập để phân vạch tiết tấu sau, hoặc đọc theo đàn tối đa 5 lần rồi ghi chép lại hoàn toàn bằng trí nhớ.
  4. Tập đọc nhạc: Xướng âm bài đọc nhạc mẫu, tuân thủ các chỉ dẫn thuật ngữ sắc thái và tốc độ.

Hình thức kiểm tra, đánh giá:

  • Đánh giá thường xuyên: Kiểm tra miệng cá nhân sau khi hoàn thành mỗi đơn vị học trình (1 đvht).
  • Đánh giá định kỳ: Tổ chức thi lấy điểm chính thức sau khi kết thúc mỗi chương (tương đương 2 đvht).
  • Quy mô lớp học: Quy định khống chế sĩ số không vượt quá 15 sinh viên/lớp để đảm bảo giảng viên kiểm tra, sửa lỗi sai cao độ và nhịp phách trực tiếp cho từng cá nhân.

Hướng dẫn tự học: Sinh viên có trách nhiệm tự thiết lập 10 mẫu tiết tấu mới tại nhà theo yêu cầu từng bài học (ví dụ: mẫu tiết tấu có nốt đen chấm đôi, mẫu đảo phách gồm 6 phách); học thuộc lòng các bài tập đọc nhạc và tự ký âm lại bằng trí nhớ các bài đã thuộc.

Điểm nổi bật và cập nhật

  • Tích hợp đa kỹ năng trong từng đơn vị bài giảng: Giáo trình khắc phục nhược điểm của các chương trình cũ (vốn chia tách buổi học đọc nhạc và buổi học ghi nhạc thành hai tiết học riêng biệt). Việc kết hợp 4 phân môn trong cùng một bài học 2 tiết giúp củng cố thính giác âm nhạc và trí nhớ giai điệu liên tục.
  • Chuẩn hóa kỹ thuật thính giác học thuật: Đưa vào các phương pháp kỹ thuật có tính hệ thống như: kỹ thuật "âm vang trong đầu" đối với các bậc phụ, phương pháp đọc các gam có dấu hóa (D-dur, E-dur, F-dur, G-dur, A-dur) dựa trên cảm quan âm hưởng của gam chuẩn C-dur, và phương pháp phân nhóm 3 nốt móc đơn thành "phách lớn" trong nhịp phân 3 ($6/8, 9/8$).
  • Chuẩn hóa thuật ngữ quốc tế: Các thuật ngữ âm nhạc, chỉ dẫn sắc thái và tên tác giả, tác phẩm nước ngoài được ghi bằng tiếng Ý hoặc Latinh chuẩn xác (như Andantino, Andante, Vivace, Moderato), kèm theo phần phiên âm cách đọc trong lần sử dụng đầu tiên để chuẩn hóa ngôn ngữ học thuật cho sinh viên sư phạm.
  • Ngữ liệu bài tập thực hành phong phú: Tuyển chọn có hệ thống các trích đoạn từ văn hóa âm nhạc dân gian đa quốc gia (Tiệp Khắc, Ba Lan, Ucraine, Pháp, Hungary) kết hợp cùng kho tàng dân ca Việt Nam (Thái, Nam Bộ) và các tác phẩm thiếu nhi mẫu mực của các nhạc sĩ tên tuổi trong nước. Nguồn ngữ liệu này vừa phục vụ mục tiêu kỹ thuật xướng âm, vừa cung cấp trực tiếp tư liệu giảng dạy thực tế cho sinh viên khi ra trường đảm nhiệm công tác dạy nhạc tại các trường THCS.

Đối tượng sử dụng giáo trình

Giáo trình Đọc - Ghi nhạc được biên soạn chuyên biệt cho các nhóm đối tượng cụ thể trong hệ thống đào tạo đại học và cao đẳng sư phạm:

                            ĐỐI TƯỢNG SỬ DỤNG GIÁO TRÌNH
SINH VIÊN CAO ĐẲNG SƯ PHẠM ÂM NHẠC                                    GIẢNG VIÊN VÀ TỰ HỌC
            - Học Tập 1 & 1 học kỳ Tập 2                                        - Thiết lập các mẫu bài tập tiết tấu
            - Thời lượng: 10 ĐVHT / 30 ĐVHT chuyên nghiệp                       - Tự ký âm các trích đoạn thuộc lòng
            - Phân bổ: 5 chương trong 5 học kỳ                                  - Ôn luyện kiến thức nhạc lý bổ trợ
  1. Sinh viên chuyên ngành Âm nhạc 1: Học toàn bộ nội dung của cả Tập 1 và Tập 2 (gồm 7 chương, 5 học phần, 14 đvht). Môn học chiếm tỷ trọng 11 đvht trên tổng số 45 đvht thuộc khối giáo dục chuyên nghiệp (gần 1/3 tổng thời lượng chuyên môn).
  2. Sinh viên chuyên ngành Âm nhạc 2: Học toàn bộ Tập 1 và 1 học kỳ của Tập 2 (gồm 5 chương, mỗi chương học trong 1 học kỳ với thời lượng 1 buổi/tuần, 2 tiết/buổi). Môn học chiếm tỷ trọng 10 đvht trên tổng số 30 đvht thuộc khối chuyên môn.
  3. Kiến thức tiên quyết (Prerequisites): Người học cần có năng khiếu âm nhạc cơ bản và đã nắm vững kiến thức âm nhạc trong chương trình THCS (đặc biệt là chương trình Âm nhạc Lớp 7), bao gồm: các hình nốt nhạc cơ bản, khái niệm cung và nửa cung, hệ thống dấu hóa (dấu thăng, dấu giáng), và các loại nhịp đơn $2/4, 3/4, 4/4$.
  4. Giảng viên giảng dạy: Tài liệu quy định giảng viên đảm nhiệm môn học bắt buộc phải có tai nghe thính giác chuẩn, năng lực thị tấu đọc nhạc xuất sắc, kiến thức lý thuyết âm nhạc vững vàng và kỹ năng diễn tấu đàn phím tốt để thị phạm chính xác các mẫu bài tập trong sách. Giảng viên sử dụng tài liệu để thiết kế bài giảng phù hợp với trình độ người học và hướng dẫn phân bổ bài tập thực hành trên lớp và ở nhà.

Câu hỏi thường gặp

1. Giáo trình này phù hợp với những đối tượng nào?

Tài liệu được thiết kế trực tiếp cho sinh viên hệ Cao đẳng Sư phạm ngành Âm nhạc (bao gồm cả Chuyên ngành 1 và Chuyên ngành 2) đào tạo giáo viên Âm nhạc cấp Trung học cơ sở, đồng thời làm tài liệu tham khảo cho người học âm nhạc muốn rèn luyện kỹ năng xướng âm và ký âm chuyên sâu.

2. Người học cần chuẩn bị kiến thức nền tảng nào trước khi học?

Người học cần nắm vững các kiến thức nhạc lý cơ bản đã học ở bậc THCS: nhận biết các hình nốt nhạc (tròn, trắng, đen, đơn, kép), quy tắc đếm phách trong các loại nhịp $2/4, 3/4, 4/4$, hiểu rõ khái niệm quãng, cung, nửa cung và chức năng của các dấu hóa (thăng, giáng).

3. Điểm khác biệt cốt lõi của giáo trình so với phương pháp dạy học trước đây là gì?

Điểm khác biệt căn bản là cấu trúc bài học tích hợp đồng thời 4 phân môn (Gam - Quãng, Tiết tấu, Nghe - Ghi, Đọc nhạc) trong từng buổi học 2 tiết, thay vì tách rời buổi đọc nhạc và buổi ghi nhạc riêng biệt; lớp học được khống chế dưới 15 sinh viên để bảo đảm tương tác và chỉnh sửa sai sót trực tiếp.

4. Phương pháp tự học giáo trình ở nhà như thế nào để đạt hiệu quả?

Người học cần thực hiện các bài tập tự thiết lập mẫu tiết tấu theo cấu trúc đã học (ví dụ: thành lập 10 mẫu tiết tấu có nốt đen chấm đôi hoặc đảo phách), học thuộc lòng các bài tập đọc nhạc xướng âm và thực hành tự chép lại toàn bộ bài nhạc vào vở dựa trên trí nhớ thính giác mà không nhìn bản phổ.

5. Giáo trình có tích hợp các tài liệu bổ trợ hoặc tác phẩm thực tế nào?

Giáo trình tích hợp hệ thống trích đoạn phong phú từ các làn điệu dân ca Việt Nam (Nam Bộ, Thái), dân ca các nước (Tiệp Khắc, Ba Lan, Pháp, Hungary, Ucraine), các tác phẩm âm nhạc kinh điển (D. Kabalevski, A. Alexandrov...) và các ca khúc thiếu nhi của các nhạc sĩ Việt Nam phục vụ trực tiếp cho chương trình giảng dạy phổ thông.

Kết luận

Giáo trình Đọc - Ghi nhạc của nhóm tác giả Phạm Thanh Vân và Nguyễn Hoành Thông cung cấp hệ thống thực hành âm nhạc toàn diện, chuyển hóa kiến thức nhạc lý thành kỹ năng nghề nghiệp vững chắc cho giáo viên âm nhạc tương lai. Lộ trình học tập được thiết kế khoa học: khởi đầu từ việc làm chủ điệu thức chuẩn C-dur và a-moll, phát triển kỹ năng phân tích thính giác qua hợp âm chủ rải và hệ thống quãng, làm chủ các dạng tiết tấu phức tạp (phách phân ba, đảo phách, chấm đôi), tiến tới xướng âm và ký âm chuẩn xác các tác phẩm đa dạng thể loại. Để quá trình đào tạo đạt hiệu quả tối ưu, cơ sở đào tạo cần bảo đảm phòng học chuyên dụng, trang bị nhạc cụ đàn phím chuẩn xác và duy trì sĩ số dưới 15 sinh viên cho mỗi lớp học thực hành.