CHƯƠNG 1 ĐẠI CƯƠNG VỀ SỰ TỔ CHỨC CƠ THỂ HỌC MH12-01 Giới thiệu: Môn cơ thể học (Anatomie – Anatomy) giới thiệu cho người học các kiến thức cơ bản về cơ thể, sự tổ chức, cấu tạo cơ thể gia súc một cách toàn thể và chi tiết của các hệ thống các cơ quan của cơ thể. Mục tiêu: - Kiến thức: Nắm rõ vị trí, vai trò của môn học và các hoạt động của sự tổ chức về mặt cơ thể học của động vật - Kỹ năng: Có kỹ năng vận dụng các kiến thức cơ thể học vật nuôi để kết hợp với các học phần khác có liên quan trong chương trình đào tạo ngành. - Năng lực tự chủ và trách nhiệm: Tự giải quyết các vấn đề có liên quan đến cơ thể học của các loài động vật. Giới thiệu môn học Theo ngữ nguyên học, từ ngữ “Cơ thể học” có nghĩa là cắt rời từng phần của cơ thể.
Trong giai đoạn sơ khai, môn cơ thể học là môn khoa học mô tả, đặt căn bản trên những quan sát bằng mắt thường và những dụng cụ giải phẫu đơn giản như kéo, kìm… Khoa học càng phát triển, kiến thức về cơ thể học càng nhiều, các ngành phụ trở nên thiết yếu. Với sự phát triển của kính hiển vi, có thể nghiên cứu những chi tiết nhỏ hơn nên còn gọi là vi cơ thể học hay mô học để phân biệt với môn cơ thể học thông thường, dùng mắt thường quan sát, mô tả các cấu tạo lớn của cơ thể. Môn cơ thể học chia làm hai nhóm lớn: thứ nhất là nghiên cứu về hình thể và cấu tạo của loài sinh vật, thứ hai là nghiên cứu các chức phận của cơ thể vì vậy cơ thể học chính là giải phẫu học, giải phẫu các chức phận bên trong cơ thể. Cơ thể học gồm ba phần: cơ thể học đại thể (quan sát và mô tả các cấu tạo dưới mắt thường), cơ thể học vi thể nghiên cứu các cấu tạo ở khía cạnh vi thể dưới kính hiển vi và môn phôi học nghiên cứu sự phát triển của cơ thể ban đầu.
Cơ thể học (Anatomy) mà chúng ta học là ngành khoa học thông thường, quan sát mô tả trên cơ thể chết hay ngừng hoạt động (gọi là môn giải phẫu học) Ngày nay do sự phát triển mạnh mẽ của khối lượng nghiên cứu và các kiến thức, các môn vừa nêu trên được tách ra thành các môn riêng biệt. Và môn cơ thể học chính là cơ thể học đại thể nay là cơ thể học thông thường. Môn cơ thể học thông thường lại chia thành các nhánh sau: 1 - Cơ thể học so sánh (Anatomy comparative): So sánh sự khác biệt về cấu tạo cơ thể học giữa các loài hoặc từ thấp đến cao. - Cơ thể học mỹ thuật: Dùng trong giải phẫu thẩm mỹ.
Ngoài ra, còn một môn học khác gần tương tự như môn cơ thể học nhưng khảo sát cơ thể ở một khía cạnh khác: Sự biến dạng, biến đổi của các cơ quan khi con thú mắc bệnh gọi là cơ thể học bệnh lý (Anatomy – pathologie). Hiện nay môn cơ thể học đại thể, tùy mục đích và điều kiện nghiên cứu, người ta chia như sau: Cơ thể học hệ thống (Anatomy system): Khảo sát từng hệ thống tổ chức trong cơ thể (thường dùng trong phần học lý thuyết của môn học) Cơ thể học định khu (Anatomy topographique): diễn tả phương pháp xác định vị trí liên hệ của những phần khác nhau trong cơ thể. Thí dụ các cơ quan của vùng đầu, cổ, các cơ quan trong xoang bụng, xoang ngực…, (nó liên hệ đến các môn giải phẫu bệnh, ngoại khoa, chẩn đoán và những ngành học thực hành khác gọi là cơ thể học ứng dụng). Sơ lược về các đơn vị tổ chức cơ thể Cơ thể học động vật được coi là 1 tập hợp các đơn vị sống rất nhỏ, gọi là tế bào, các tế bào tập hợp lại thành mô, rồi thành cơ quan, các cơ quan hợp lại thành hệ thống.
Cuối cùng các hệ thống phối hợp 1 cách phức tạp để tạo ra các hoạt động dưới sự điều khiển của hệ thần kinh thể dịch. Sống là quá trình tự điều chỉnh để thích nghi, tồn tại và phát triển ở các mức độ khác nhau: tế bào mô cơ quan hệ cơ quan cơ thể. Tế bào là đơn vị cấu trúc ở mức độ hiển vi của sự sống. Tế bào còn là đơn vị chức năng của cơ thể.
Chúng có khả năng đồng hóa thức ăn, hô hấp, bài xuất, chế tiết, trả lời các kích thích, sinh trưởng và sinh sản. - Những tế bào có hình dạng, kích thước tương đối giống nhau, cùng thực hiện chức năng kết hợp tạo thành những loại mô chuyên biệt: mô cơ, mô liên kết, mô thần kinh… - Một tập hợp các loại mô có liên quan với nhau hình thành một cơ quan. - Nhiều cơ quan hợp lại tạo thành hệ cơ quan. - Nhiều hệ cơ quan hợp lại tạo thành cơ thể.
Tế bào (Cell) - Tế bào là đơn vị sống nhỏ nhất của cơ thể, có khả năng tự tồn tại một cách độc lập trong môi trường thích hợp. Cấu tạo gồm tế bào chất và nhân giới hạn với 2 bên ngoài bằng màng tế bào. Do chức năng khác nhau nên tế bào có cấu tạo, hình thái, kích thước, số lượng khác nhau. Khái niệm chung về mô (Tissue) Mô là một tập hợp yếu tố có cấu trúc tế bào và yếu tố không có cấu trúc tế bào, hình thành trong quá trình tiến hóa của sinh vật, phát triển trong cơ thể những lá phôi nhất định và đảm bảo thực hiện những chức năng nhất định.
Do có cùng một nguồn gốc, cùng một chức năng nên mô cũng có cùng một cấu tạo chung. Phân biệt bốn loại mô trong cơ thể là: - Biểu mô (Epithelial tissue): gồm có biểu mô phủ và biểu mô tuyến. Tùy theo loại có các chức năng + Bảo vệ: chống lại các tác nhân vật lý, hóa học và chống nhiễm khuẩn. + Hấp thụ: biểu mô phủ lót mặt trong ruột và các ống thận.
+ Chế tiết: biểu mô của các tuyến nội tiết và ngoại tiết có khả năng chế tiết các hormone và enzyme. + Thu nhận kích thích: tế bào biểu mô cảm giác của chồi vị giác trên mặt lưỡi, tế bào thính giác của cơ quan Corti ở tai trong - Mô liên kết (Connective tissue): Dựa vào thành phần cấu tạo, mô liên kết được chia thành 4 nhóm: + Mô liên kết mềm + Mô liên kết sợi + Mô liên kết cứng + Mô liên kết lỏng Chức năng + Bảo vệ: tạo nên các màng bọc quanh các nội quan, mạch máu, các bó cơ và dây thần kinh, tạo điều kiện cho các cơ quan hoạt động tương đối độc lập nhau. + Nâng đỡ: tạo thành bộ khung cho cơ thể đảm nhiệm chức năng chống đỡ và vận động: gân, dây chằng, xương… + Trao đổi chất: máu và bạch huyết mang chất dinh dưỡng đến tế bào và mang những chất bã từ tế bào thải ra ngoài. + Dự trữ: nước, mỡ, các chất khoáng (Ca, P…) + Tái sinh và miễn dịch 3 - Mô cơ (Muscle tissue): Là loại mô đã được biệt hóa rất cao để thực hiện chức năng vận động.
Có nguồn gốc từ lá phôi giữa, riêng cơ bì có nguồn gốc từ lá phôi ngoài. Đơn vị cấu tạo có thể là tế bào (cơ trơn, cơ tim) hoặc hợp bào (cơ vân).1: Tế bào mô cơ - Mô thần kinh (Nerve tissue): Gồm những tế bào biệt hóa cao để: thu nhận kích thích, tạo xung động và dẫn truyền xung động đó. Mô thần kinh gồm hai loại tế bào: + Tế bào thần kinh (Neuron) + Tế bào thần kinh đệm (Neuroglia) Trong những mô này thì biểu mô và mô liên kết có tính chất nguyên thủy hơn vì xuất hiện sớm; mô cơ và mô thần kinh xuất hiện về sau này do quá trình phân hóa cao của chất hữu cơ thích nghi với điều kiện sống. Các cơ quan hoặc hệ thống các cơ quan trong cơ thể là do bốn loại mô trên cấu tạo nên.
Cơ quan (Organ) Một cơ quan có nhiều nhóm tế bào thuộc nhiều loại mô khác nhau. Các nhóm tế bào này liên hệ chặt chẽ với nhau để đảm nhận một công việc nào đó. Thí dụ như tim, gan, phổi, dạ dày… 2. Hệ thống hay bộ máy (System) Một nhóm các cơ quan tạo thành hệ thống.
Trong cơ thể có các hệ thống sau: 4 - Hệ xương gồm: Các bộ xương, sụn và các cấu tạo phụ thuộc khác có nhiệm vụ che chở và năng đỡ các phần mềm của cơ thể và nhất là góp phần vào sự vận động. - Hệ cơ: Bao gồm các bắp cơ (musculus), các dây gân (tendon), các cân mạc (fascia). + Cấu tạo: Chứa 3 loại cơ khác nhau về hình dạng và chức năng. + Chức năng: Phối hợp cùng với hệ xương và hệ thần kinh để tạo ra những động tác.
- Hệ hô hấp: Phổi, các phế nang, các phế quản, khí quản, thanh quản và mũi (túi khí trên loài gia cầm). Trao đổi khí với môi trường. Điều hòa pH của máu - Hệ tiêu hóa: Gồm ống tiêu hóa từ miệng đến hậu môn và các phần phụ thuộc như răng, lưỡi, các tuyến tiêu hóa như gan, tụy tạng, tuyến nước bọt. Chức năng: há vỡ thức ăn thành những phần nhỏ hơn để dễ hấp thụ.
- Hệ tiết niệu: Thận, ống dẫn tiểu, bàng quan và các ống thoát tiểu. - Hệ sinh dục: Bao gồm buồng trứng, ống dẫn trứng, tử cung, âm đạo, âm hộ nếu là thú cái. Hoặc dịch hoàn, ống dẫn tinh, dương vật và các tuyến sinh dục phụ nếu là thú đực. - Hệ tuần hoàn: Gồm tim, các động mạch, tĩnh mạch, mao mạch, hệ thống bạch huyết.
Chức năng: Tim bơm máu đến các mao mạch. Máu giúp quá trình vận chuyển oxy đến mô, đồng thời loại bỏ các chất thải ra khỏi tế bào - Hệ thần kinh: Gồm não, tủy sống, các dây thần kinh, các bạch thần kinh, các điểm tận cùng hay các đầu cảm thụ. + Cấu tạo: Hệ thần kinh trung ương (não bộ, tủy sống) và hệ thần kinh ngoại biên. + Chức năng: Dẫn truyền thông tin và xung động thần kinh từ nơi này đến nơi khác - Hệ thống nội tiết: Tuyến não thùy, tuyến giáp, nang thượng thận, một phần tuyến tụy, dịch hoàn và buồng trứng (có chức năng tiết hormon).
Chức năng: Chế tiết hormon để điều hòa quá trình trao đổi chất, tăng trưởng, phát triển và sinh sản của cơ thể 5 - Hệ thống các giác quan: Thị giác, thính giác, khứu giác và xúc giác. Tiếp thu mọi tín hiệu từ môi trường.