CHƯƠNG I NHỮNG NÉT CƠ BẢN VỀ NGHIÊN CỨU BỆNH VI KHUẨN VÀ VIRUS TRÊN THỦY SẢN Giới thiệu: Bài học giới thiệu từ những nét sơ lượt đến chuyên sâu về nghiên cứu bệnh trên động vật thủy sản, các phương pháp thu và bảo quản mẫu, các phương pháp thu thập thông tin và chẩn đoán bệnh trên cá tôm. Mục tiêu: Kiến thức: Trình bày về nguyên nhân và điều kiện phát sinh bệnh, phương pháp thu mẫu và chẩn đoán bệnh trên cá tôm. Kỹ năng: Thành thạo về các kỹ thuật thu mẫu và chẩn đoán bệnh trên động vật thủy sản. Năng lực tự chủ và trách nhiệm: Phát triển ý thức trung thực, khách quan trong nghiên cứu và chẩn đoán bệnh do vi sinh vật gây bệnh trên động vật thủy sản.
Nguyên nhân và điều kiện phát sinh bệnh 1. Nguyên nhân gây bệnh Nguyên nhân gây bệnh là yếu tố quyết dịnh đến một bệnh nào đó có xảy ra hay không. Tuy nhiên, không phải lúc nào có tác nhân gây bệnh thì bệnh cũng xuất hiện. Sự phát bệnh còn phụ thuộc vào một số đặc điểm như sau: - Phụ thuộc vào độc lực của tác nhân gây bệnh.
- Phụ thuộc vào số lượng của tác nhân gây bệnh. - Phụ thuộc vào con đường xâm nhập của các tác nhân gây bệnh đến cơ thể ký chủ. Trên động vật thuỷ sản nguyên nhân gây bệnh có thể kể đến các tác nhân sau: - Tác nhân gây bệnh là virus, vi khuẩn, nấm, ký sinh trùng có kích thước siêu vi, hiển vi hoặc có thể nhận biết được bằng mắt thường. - Tác nhân là những sinh vật tồn tại trong môi trường nước không có hiện tượng ký sinh mà chúng gây hại bằng cách tiết các chất độc kích thích và gây rối loạn các hoạt động của một số cơ quan như hệ thần kinh, hô hấp, tuần hoàn (như độc tố của tảo).
từ đó gây bệnh. - Tác nhân gây bệnh là các yếu tố môi trường như nhiệt độ, pH, các loại khí độc như NH3, H2S, NO2,. 8 - Có thể do hiện tượng thiếu một chất hay thành phần dinh dưỡng quan trọng trong khẩu phần ăn của động vật thuỷ sản như một số loại vitamin, khoáng, axit béo,. Điều kiện để phát sinh bệnh Sức đề kháng của vật nuôi phụ thuộc vào bản chất của loài, các giai đoạn phát triển, chế độ dinh dưỡng, điều kiện ngoại cảnh.
Các yếu tố môi trường cũng được xem là điều kiện quan trọng quyết định đến sự bùng phát của bệnh. Nếu các tác nhân gây bệnh được sống trong môi trường thuận lợi sẽ sinh sản mạnh, tăng cường độc lực dẫn đến tăng khả năng gây bệnh đối với ký chủ. Ngựơc lại, nếu chúng sống trong môi trường bất lợi sẽ bị kìm hãm dẫn đến không có khả năng gây bệnh và bị tiêu diệt. Đồng thời sự biến động của các yếu tố môi trường có thể là tác nhân gây bệnh do các yếu tố vô sinh.
Khi sống trong môi trường không thuận lợi sức đề kháng của vật nuôi sẽ giảm và dễ dàng bị mắc bệnh. Các yếu tố môi trường quan trọng có thể ảnh hưởng đến tác nhân gây bệnh như: Nhiệt độ, độ mặn, oxy hoà tan, điều kiện pH, các yếu tố môi trường khác như độ kiềm, độ cứng, khí độc. Phương pháp thu và bảo quản mẫu bệnh cá, tôm 2. Qui trình chung khi lấy mẫu bệnh cá, tôm a.
Chuẩn bị trước khi lấy mẫu Xác định số lượng mẫu cần thu, đối với chẩn đoán bệnh số lượng mẫu cần nhiều hơn số lượng mẫu dùng để xét nghiệm các nguyên nhân khác, không thu mẫu cá chết. Có thế thu mẫu cá bệnh và cá, tôm có biểu hiện như cá khỏe trong cùng một nơi nuôi nhốt để so sánh kết quả. Mẫu có thể còn sống, được ướp đá, cố định bằng hóa chất hay mẫu mô. Đồng thời thông báo cho phòng thí nghiệm biết về số lượng, loại mẫu, những thông tin về ngày tới nhằm tạo điều kiện thuận lợi cho phòng thí nghiệm chuẩn bị các dụng cụ, thiết bị và hóa chất cần thiết cho quá trình chẩn đoán.
Thông tin chung về mẫu Tất cả các mẫu cần phải có càng nhiều thông tin càng tốt như lý do gửi mẫu (dùng để chẩn đoán bệnh, xét nghiệm, chứng nhận. Các thông tin về tổng thể như thức ăn, tình trạng bắt mồi, lịch sử sử dụng thuốc và hóa chất, các chỉ tiêu về môi trường. Ngoài ra các thông tin về nguồn gốc, quá trình chăm sóc và địa điểm của các nguồn cá khác nhau nếu chúng không thuộc cùng nguồn gốc. 9 Những thông tin này sẽ giúp làm rõ việc vận chuyển, thay đổi môi trường hay các tác nhân lây nhiễm là những nguyên nhân cần lưu ý.
Đồng thời điều đó sẽ giúp đẩy nhanh tiến độ chẩn đoán về các mối nguy và đưa ra lộ trình trị liệu. Lấy mẫu để kiểm tra sức khỏe Những yếu tố quan trọng nhất liên quan đến việc lấy mẫu để kiểm tra là số lượng mẫu phải đủ, lấy những mẫu nghi ngờ mẫn cảm với bệnh, lấy mẫu bao gồm các nhóm tuổi vào các mùa để dễ phát hiện bệnh nhất. Những thông tin này được đưa vào các phần bệnh cụ thể. Lấy mẫu để chẩn đoán bệnh Tất cả các mẫu gửi đi chẩn đoán bệnh phải cung cấp nhiều thông tin hỗ trợ càng tốt như lý do gửi mẫu (cá tôm chết, cá tôm tăng trưởng không bình thường, v.
Các hoạt động của con người (làm sạch lồng/lưới, phân cỡ/phân hạng cá, thay đổi địa điểm nuôi, do địch hại, đưa loài mới vào nuôi. Những thay đổi của môi trường (thay đổi chất lượng nước nhanh chống, như các luồng nước đục, nước mặn chảy vào trong ao nước ngọt, các hiện tượng thời tiết bất thường, v. Những thông tin này sẽ giúp tìm ra liệu tác động của con người, thay đổi môi trường hay các tác nhân lây nhiễm có là nguyên nhân của việc tôm cá chết bất thường hay không. Những thông tin này là cần thiết để chẩn đoán nhanh và chính xác và giúp tập trung vào các quy trình điều tra bệnh theo yêu cầu.
Lấy mẫu sống để vận chuyển Nên lấy mẫu sống càng gần giờ vận chuyển càng tốt để giảm lượng tôm cá chết trong quá trình vận chuyển. Việc này đặc biệt quan trọng đối với cá sắp chết hoặc cá bị bệnh. Cần Nên bọc cá trong 2 lần túi nilon có chứa 1/3 lít nước và 2/3 còn lại là không khí/oxy. Các túi nilon phải được gắn chặt (dây hoặc đai cao su) và đặt trong một hộp xốp hoặc hộp bìa cứng của xốp ở các cạnh.
Kích thước một túi nilon 60x180cm là thích hợp để chứa tối đa là bốn con cá cỡ 200-300 g. Thể tích nước so với thể tích tôm cá/sinh khối tôm cá là đặc biệt quan trọng đối với tôm cá sống được vận chuyển để kiểm tra ngoại ký sinh. Lấy mẫu mô hoặc cá không thể vận chuyển sống Trong một số trường hợp, không thể chuyển được mẫu sống đến phòng thí nghiệm chẩn đoán do khoảng cách quá xa hoặc đường giao thông chậm. Trong các trường hợp này những yêu cầu về chẩn đoán phải được thảo luận với cán bộ phòng thí nghiệm trước khi lấy mẫu.
Việc vận chuyển các mô không được bảo quản trước hoặc các mẫu cá chết yêu cầu phải cẩn thận, tránh gây bẩn hoặc thối 10 rữa. Hơn nữa, cũng cần chú ý bảo vệ các ngoại ký sinh, nếu đây là những sinh vật quan trọng. Phương pháp chẩn đoán và phát hiện bệnh trên cá, tôm 3. Vai trò của chẩn đoán và kiểm soát bệnh động vật thủy sản Chẩn đoán và kiểm soát bệnh động vật thủy sản có vai trò như sau: - Đảm bảo động vật thủy sản không mang mầm bệnh ở mức độ cận lâm sàn bởi các mầm bệnh đặc trưng.
Việc kiểm tra bệnh giúp cho việc bảo vệ ở hai khía cạnh: + Giảm rủi ro do các con vật mang theo một hoặc một vài nhân tố cơ hội và chúng có khả năng sinh sôi phát tán trong quá trình vận chuyển, đánh bắt hoặc thay đổi môi trường. + Làm giảm rủi ro của các động vật đề kháng hoặc chịu đựng được khi chuyển một mầm bệnh quan trong đến một quần đàn có khả năng mẫn cảm cao với bệnh. - Vai trò thứ hai của chẩn đoán xác định nguyên nhân của trình trạng sức khoẻ không thuận lợi hoặc bất thường khác như không thể sinh để, sinh trưởng hoặc các tập tính khác thường khác nhằm đề ra các biện pháp thích hợp, đây là vai trò trực tiếp nhất và rõ ràng nhất của việc chẩn đoán sức khỏe của động vật thủy sản. Phương pháp chẩn đoán và phát hiện bệnh trên cá a.
Các cơ quan được thu để phân lập mầm bệnh và chẩn đoán bệnh trên cá Để chẩn đoán tác nhân gây bệnh trên cá người ta thường thu thập mẫu từ các cơ quan như: Gan, thận, tùy tạng, cơ, não, máu, vây mang, da. Chú ý: Tùy theo loại bệnh là vi khuẩn, virus, hay ký sinh trùng mà cơ quan thu mẫu cũng khác nhau, gọi là cơ quan đích của tác nhân gây bệnh đó.1: Cấu tạo giải phẫu của cá (Melba et al.Quan sát tổng quát bên ngoài cơ thể cá - Cấp độ 1: Quan sát tập tính của cá trong môi trường nuôi ngay cả khi không thấy có dấu hiệu bất thường nào. Cần chú ý đến trình trạng bắt mồi, bơi lội của cá, cá có dấu hiệu tụ tập thành đàn, nổi trên mặt nước, dạt bờ, cọ mình vào các vật trong ao, bè nuôi, bơi lội có mất thăng bằng hay không. - Cấp độ 2: Quan sát da và vây xem có dấu hiệu bị tuột nhớt, mất vảy, mất vây, xuất huyết, có bất kỳ tổn thương cơ học hay do sinh vật đeo bám.
Quan sát mang xem có bị tổn thương hay màu sắc gì bất thường, có dị vật bám vào mang hay không. Ngoài ra cần quan sát toàn thân xem có bị mất cân đối, dị tật, phù nề.để ghi nhận góp phần đánh giá trình trạng sức khỏe hiện tại của cá. Quan sát bên trong cơ thể cá - Quan sát khoang bụng và cơ xem có các biểu hiện bất thường như có máu, chất nhờn dịch màu trắng đục hay màu vàng, cơ có các nốt đỏ như máu. Khoang bụng có dấu hiệu của ký sinh trùng hay cơ của cá có bị hoại tử hay không, có các bào nang hay bào tử của ký sinh trùng không.
- Trên các cơ quan bên trong nội tạng như gan, thận, tỳ tạng có các đốm màu trắng hay không, có dấu hiệu xuất huyết hay bị sưng, phù nề, chứa dịch hay bị hoại tử là các dấu hiệu ban đầu cho thấy cá có biểu hiện bệnh.