ỦY BAN NHÂN DÂN TỈNH BẠC LIÊU TRƯỜNG CĐ KINH TẾ – KỸ THUẬT GIÁO TRÌNH MÔ ĐUN: BỆNH Ở ĐỘNG VẬT THỦY SẢN NGHỀ: NUÔI TRỒNG THỦY SẢN TRÌNH ĐỘ: CAO ĐẲNG (Lưu hành nội bộ) Ban hành kèm theo Quyết định Số:…/QĐ….ngày…tháng…năm……của NĂM 2020 TUYÊN BỐ BẢN QUYỀN Tài liệu này thuộc loại sách giáo trình nên các nguồn thông tin có thể được phép dùng nguyên bản hoặc trích dùng cho các mục đích về đào tạo và tham khảo Mọi mục đích khác mang tính lệch lạc hoặc sử dụng với mục đích kinh doanh thiếu lành mạnh sẽ bị nghiêm cấm LỜI GIỚI THIỆU Bệnh ở động vật thủy sản là môn học cơ sở nhằm cung cấp cho học sinh những kiến thức cơ bản về bệnh học thủy sản nói chung và đặc biệt chú trọng là bệnh của cá, giáp xác ở trong nước để giúp cho học sinh dễ tiếp cận với các môn học chuyên sâu như kỹ thuật cho đẻ và nuôi cá, tôm, cua cũng như các đối tượng thủy sản khác. Khác với các vật nuôi ở trên cạn, động vật thủy sản thường đòi hỏi sự theo dõi nhiều hơn về môi trường và sức khỏe của chúng. Do sống ở dưới nước nên hoạt động của động vật thủy sản thường rất khó quan sát trừ khi chúng được bắt ra khỏi mặt nước hoặc khi bị bệnh. Động vật thủy sản lại sống trong môi trường sinh thái phức tạp và thường xuyên biến động.
Thêm vào đó, thức ăn thừa, thủy sản chết và nhiều thứ khác luôn ẩn ở dưới đáy ao. Các đối tượng nuôi thủy sản rất đa dạng về loài, về môi trường sống, mức độ thâm canh của kỹ thuật nuôi và hệ thống nuôi được áp dụng. Các dạng bệnh ở động vật thủy sản cũng đa dạng và có nhiều biến đổi, trong đó có một số bệnh chưa xác định được vật chủ và có nhiều bệnh không có dấu hiệu lâm sàng riêng biệt. Phần thực hành của môn học cung cấp những kiến thức và kỹ năng hỗ trợ cho phần lý thuyết và cũng là cơ sở để sinh viên tiếp cận các phương pháp cơ bản trong chẩn đoán bệnh thủy sản.
MỤC LỤC trang Bài 1: Chẩn đoán bệnh 6 1. Yêu cầu khảo sát các yếu tố ảnh hưởng đến sức khỏe ĐVTS 6 2. Yêu cầu kỹ thuật kiểm tra cơ thể ĐVTS 8 3. Quy trình chẩn đoán bệnh 11 Bài 2: Phòng và trị bệnh do ký sinh trùng 14 1.
Yêu cầu kỹ thuật thu mẫu bệnh phẩm 14 2. Yêu cầu kỹ thuật xác định bệnh ký sinh trùng 14 3. Yêu cầu kỹ thuật phòng và trị bệnh 16 4. Quy trình thực hiện phòng và trị bệnh do ký sinh trùng.
18 Bài 3: Phòng và trị bệnh do vi khuẩn 22 1. Yêu cầu kỹ thuật thu mẫu bệnh phẩm 22 2. Yêu cầu kỹ thuật xác định bệnh vi khuẩn 30 3. Yêu cầu kỹ thuật phòng và trị bệnh 37 Bài 4: Phòng bệnh do vi rus 41 1.
Yêu cầu kỹ thuật thu mẫu bệnh phẩm 42 2. Yêu cầu kỹ thuật xác định bệnh vi rus 43 3. Yêu cầu kỹ thuật phòng và trị bệnh 46 4. Quy trình thực hiện phòng bệnh do vi rus 48 Tài liệu tham khảo 51 4 GIÁO TRÌNH MÔ ĐUN Tên mô đun: BỆNH Ở ĐỘNG VẬT THỦY SẢN Mã số mô đun: MĐ13 Thời gian mô đun: 75 giờ ( Lý thuyết: 15 giờ; Thực hành: 57 giờ, Kiểm tra: 03 giờ) I.
Vị trí, tính chất của mô đun - Vị trí mô đun: Là môn học được dạy song song khi học các mô đun kỹ thuật cơ sở và chuyên môn nghề cao đẳng nuôi trồng thủy sản. - Tính chất mô đun: Mô đun giảng dạy về bệnh động vật thủy sản và ứng dụng phòng, chẩn đoán và trị bệnh cho động vật thủy sản nuôi. Mục tiêu của mô đun - Kiến thức: + Trình bày được các bước tiến hành chẩn đoán bệnh động vật thủy sản; Mô tả được các đặc điểm bệnh lý của những bệnh thường gặp trên tôm, cá; đặc điểm của các loại thuốc thường dùng phòng bệnh tổng hợp; nguyên tắc dùng thuốc trong nuôi tôm, cá và các đối tượng thủy sản khác. - Kỹ năng: + Thực hiện được biện pháp phòng bệnh tổng hợp, chẩn đoán và trị bệnh cho động vật thủy sản an toàn và hiệu quả.
- Năng lực tự chủ và trách nhiệm: + Năng lực tự chủ: chủ động tham gia tích cực và nhạy bén trong việc thực hiện các bài thực hành; có tinh thần cầu tiến trong công việc cũng như trong học tập. + Người học tuân thủ đúng qui trình kỹ thuật, phòng và trị bệnh chủ động, cẩn thận, chính xác; phản đối sử dụng thuốc, hóa chất cấm và hạn chế dùng trong nuôi động vật thủy sản. Nội dung mô đun 5 Bài 1: CHẨN ĐOÁN BỆNH Mục tiêu: - Trình bày được phương pháp chẩn đoán bệnh trên thủy sản nuôi. - Nêu được các bước trong phương pháp chẩn đoán bệnh trên thủy sản nuôi.
- Thực hiện được các thao tác trong phương pháp. - Đánh giá được sự ảnh hưởng của môi trường tới sức khỏe thủy sản nuôi. - Xác định được nguyên nhân, tác nhân gây bệnh trên thủy sản nuôi. - Chủ động hoặc phối hợp nhóm thực hiện quy trình chẩn đoán bệnh thủy sản nuôi.
- Tuân thủ nguyên tắc chẩn đoán bệnh trên thủy sản nuôi. Nội dung bài giảng: 1. Yêu cầu khảo sát các yếu tố ảnh hưởng đến sức khỏe thủy sản 1. Thời tiết Cơ thể sinh vật phát sinh ra bệnh không những chỉ do nguyên nhân nhất định mà cần có điều kiện thích hợp.
Do điều kiện khác nhau mà nguyên nhân gây bệnh có làm cho cơ thể sinh vật phát sinh ra bệnh hay không. Điều kiện gây bệnh bao gồm bản thân cơ thể sinh vật và điều kiện môi trường. Cơ thể sinh vật như tuổi, tình trạng sức khỏe, giới tính…; Điều kiện môi trường như: khí hậu, chất nước, tình hình nuôi dưỡng, khu hệ sinh vật ảnh hưởng đến nguyên nhân gây bệnh. Phần lớn các bệnh vi sinh vật phát triển mạnh trong điều kiện môi trường nuôi cá, tôm bị ô nhiễm, các bệnh do nguyên sinh động vật gây ra thường ở ao ương nuôi cá, tôm mật độ quá dày, thức ăn không đầy đủ, mực nước quá thấp.
Các loài sán lá song chủ phát triển và ký sinh trên cá phải nhờ có vật chủ trung gian là ốc, hoặc vật chủ sau cùng là chim. Động vật thủy sản bị bệnh đều có nguyên nhân nhất định nhưng nó không phải tác dụng cô lập mà dưới điều kiện bên ngoài và bên trong của cơ thể để phát huy tác dụng. Nguyên nhân quyết định quá trình phát sinh và đặc tính cơ bản của bệnh, còn điều kiện chỉ có tác dụng làm tăng lên hay cản trở cho quá trình phát sinh phát triển của bệnh. Điều kiện ảnh hưởng đến nguyên nhân.
Yêu cầu khảo sát sự biến đổi của môi trường nuôi 1. Các yếu tố thủy lý 6 Động vật thủy sản bị bệnh do nhiều nguyên nhân của môi trường gây ra và sự phản ứng của cơ thể cá, các yếu tố này tác dụng tương hỗ lẫn nhau dưới điều kiện nhất định. Nắm vững nguyên nhân và điều kiện phát sinh bệnh để hiểu rõ bản chất của bệnh và để có biện pháp phòng trị có hiệu quả. ĐVTS mắc bệnh không những biểu hiện các dấu hiệu bệnh lý trên cơ thể, mà còn thể hiện các hiện tượng trong ao.
Khi có hiện tượng ĐVTS chết trong ao, ngoài sự chết do ĐVTS mắc bệnh, mà có thể do môi trường nước bị nhiễm bẩn, nhiễm độc tố như các chất thải của nhà máy công nghiệp thải ra, do nước thải sinh hoạt từ khu dân cư, do thuốc trừ sâu trong nông nghiệp,… cũng sẽ làm cho cá tôm chết. Do đó cần kiểm tra hiện trường bao gồm các nội dung sau: 1. Các yếu tố thủy hóa Trong mùa vụ nuôi ĐVTS không thích hợp: Nóng quá, rét quá, mưa gió thất thường, thủy triều kiệt,…đều là những yếu tố ngoại cảnh ảnh hưởng đến sức khỏe của ĐVTS. Do đó chúng ta cần phải điều tra thời gian trước đó từ 5-7 ngày về các chế độ thủy hóa của ao NTTS; nhiệt độ, pH, độ trong, oxy hòa tan, NH 3, H2S, NO2…, để phân tích cho ĐVTS nuôi.
Một số sinh vật gây hại cho ĐVTS: tảo độc, sứa, cá dữ, lưỡng thê, bò sát, chim, động vật có vú… 1. Sự biến động của thủy sinh vật 1. Sự biến đổi của thủy sản nuôi Như ta đã biết quá trình phát sinh bệnh có 2 loại: loại cấp tính và loại mạn tính - Động vật thủy sản bị bệnh cấp tính thường có màu sắc và thể trạng không khác với cơ thể bình thường, chỉ những nơi bị bệnh mới thay đổi. Cá thể bị bệnh đã chết ngay và tỷ lệ chết tăng rất nhanh, trong thời gian ngắn đạt đến đỉnh cao nhất (2-3 ngày).
- Động vật thủy sản bị bệnh mạn tính thường màu sắc có thể hơi tối (đen xám), thể trạng gầy yếu, tách đàn bơi lờ đờ trên mặt nước hoặc bao quanh bờ ao, tỷ lệ chết tăng lên từ từ mà trong thời gian dài mới đạt đỉnh cao (2-3 tuần). Tập tính, hoạt động của thuỷ sản - Nếu môi trường nước nhiễm độc thì đột nhiên ĐVTS chết hàng loạt. Do đó cần tìm hiểu kỹ các hiện tượng bệnh của ĐVTS để chẩn đoán bệnh một cách 7 chính xác. Đo các chỉ tiêu môi trường nước, so sánh với các giới hạn cho phép để nuôi ĐVTS.
Mức độ ăn của thuỷ sản Mức độ ăn của thuỷ sản khi bệnh sẽ giảm nhanh chóng, có thể bỏ ăn. Có một số chất và một số tác dụng kích thích trong điều kiện bình thường là yếu tố cần thiết để đáp ứng nhu cầu cơ thể phát triển bình thường nhưng do cơ thể sinh vật có sự thay đổi hoặc một số tổ chức cơ quan có bệnh lý, các yếu tố đó trở thành nguyên nhân gây bệnh. Yêu cầu tìm hiểu về tình hình quản lý, chăm sóc thuỷ sản nuôi 1. Sử dụng thức ăn, phân bón, thuốc, hóa chất Định kỳ sử dụng để xử lý môi trường phù hợp tiêu chuẩn ao nuôi tôm.
ĐVTS mắc bệnh có liên quan đến vấn đề chăm sóc và quản lý ao: Bón phân quá nhiều, chất lượng thức ăn kém phẩm chất, cho ăn quá nhiều…dễ dẫn đến chất lượng nuôi thay đổi: oxy hòa tan giảm, ảnh hưởng đến sức khỏe của ĐVTS. Ngược lại bón phân ít, thức ăn không đủ, môi trường nước nghèo, ĐVTS gầy yếu dễ bị bệnh tấn công. Chế độ cho ăn, bón phân, sử dụng thuốc, hóa chất 1. Chế độ quản lý môi trường 2.
Yêu cầu kỹ thuật kiểm tra cơ thể thủy sản nuôi 2.