Giáo Trình Chẩn Đoán và Chữa Bệnh Do Nấm Ký Sinh Trùng Trong Ngành Thủy Sản

Giáo trình chẩn đoán và chữa bệnh do nấm ký sinh trùng trong ngành thủy sản, cung cấp kiến thức chuyên sâu cho sinh viên cao đẳng.

• Tác giả: ThS. Nguyễn Kim Kha
• Trường học: Trường Cao Đẳng Cộng Đồng Đồng Tháp
• Chuyên ngành: Nuôi Trồng Thủy Sản
• Đề tài: Giáo Trình Chẩn Đoán và Điều Trị Bệnh Nấm Ký Sinh Trùng Trong Nuôi Trồng Thủy Sản
• Loại tài liệu: Giáo Trình
• Năm xuất bản: 2018
• Địa điểm: Đồng Tháp

Mục lục chi tiết

• LỜI GIỚI THIỆU
• 1. BÀI 1: NHỮNG NÉT CƠ BẢN VỀ NGHIÊN CỨU BỆNH NẤM VÀ KÝ SINH TRÙNG THỦY SẢN
• 1.1. Nguyên nhân và điều kiện phát sinh bệnh
• 1.2. Phương pháp thu và bảo quản mẫu bệnh cá, tôm
• 1.3. Phương pháp chẩn đoán và phát hiện bệnh trên cá, tôm
• 1.4. Vai trò của chẩn đoán và kiểm soát bệnh động vật thủy sản
• 2. BÀI 2: BỆNH DO NẤM TRÊN ĐỘNG VẬT THUỶ SẢN
• 2.1. Bệnh nấm trên động vật thủy sản
• 2.2. Đặc điểm chung của nấm
• 2.3. Bệnh nấm Ichthyophonosis
• 2.4. Hội chứng lở loét ở cá (The Epizootic Ulcerative Syndrome of fish - EUS)
• 2.5. Bệnh nấm thủy my ở động vật thủy sản nước ngọt
• 2.6. Bệnh nấm ấu trùng ở giáp xác
• 2.7. Bệnh nấm giáp xác trưởng thành
• 2.8. Bệnh nấm Fusarium trên cá nước ngọt
• 3. BÀI 3: BỆNH DO KÝ SINH TRÙNG
• 3.1. Bệnh do nguyên sinh động vật
• 3.2. Bệnh do ngành giun sán ký sinh
• 3.3. Bệnh do lớp sán lá đơn chủ
• 3.4. Bệnh do lớp sán dây phân dốt (Bothriocephalosis)
• 3.5. Bệnh do giun tròn (Philometra)
• 3.6. Giun đầu gai (Ancanthocephala)
• 3.7. Bệnh do ngành giáp xác ký sinh
• 3.8. Bệnh trùng mỏ neo
• TÀI LIỆU THAM KHẢO

Tóm tắt

I. Tổng quan về Giáo Trình Chẩn Đoán và Điều Trị Bệnh Nấm Ký Sinh Trùng

Giáo trình "Chẩn Đoán và Điều Trị Bệnh Nấm Ký Sinh Trùng Trong Nuôi Trồng Thủy Sản" cung cấp kiến thức cơ bản và chuyên sâu về các bệnh nấm ký sinh trùng ảnh hưởng đến động vật thủy sản. Tài liệu này không chỉ giúp sinh viên hiểu rõ về các loại bệnh mà còn trang bị kỹ năng cần thiết để chẩn đoán và điều trị hiệu quả. Việc nắm vững kiến thức này là rất quan trọng trong việc quản lý sức khỏe động vật thủy sản, từ đó nâng cao năng suất và chất lượng sản phẩm.

1.1. Mục tiêu và ý nghĩa của giáo trình

Giáo trình nhằm cung cấp cho sinh viên những kiến thức cần thiết về bệnh nấm ký sinh trùng, từ nguyên nhân, triệu chứng đến phương pháp điều trị. Điều này giúp sinh viên có thể áp dụng kiến thức vào thực tiễn, nâng cao hiệu quả trong nuôi trồng thủy sản.

1.2. Cấu trúc nội dung giáo trình

Nội dung giáo trình được chia thành nhiều chương, mỗi chương tập trung vào một khía cạnh cụ thể của bệnh nấm ký sinh trùng, bao gồm nguyên nhân, triệu chứng, phương pháp chẩn đoán và điều trị. Điều này giúp sinh viên dễ dàng theo dõi và nắm bắt thông tin.

II. Vấn đề và Thách thức trong Chẩn Đoán Bệnh Nấm Ký Sinh Trùng

Chẩn đoán bệnh nấm ký sinh trùng trong nuôi trồng thủy sản gặp nhiều thách thức. Các yếu tố như môi trường sống, điều kiện nuôi và sự đa dạng của các loại nấm ký sinh trùng đều ảnh hưởng đến khả năng phát hiện và điều trị bệnh. Việc nhận diện đúng bệnh là rất quan trọng để có biện pháp điều trị kịp thời.

2.1. Các yếu tố ảnh hưởng đến sự phát sinh bệnh

Sự phát sinh bệnh nấm ký sinh trùng phụ thuộc vào nhiều yếu tố như nhiệt độ, độ pH, và chất lượng nước. Những yếu tố này có thể tạo điều kiện thuận lợi cho sự phát triển của nấm, từ đó làm gia tăng nguy cơ mắc bệnh cho động vật thủy sản.

2.2. Khó khăn trong việc chẩn đoán bệnh

Việc chẩn đoán bệnh nấm ký sinh trùng thường gặp khó khăn do triệu chứng bệnh có thể tương tự nhau. Điều này đòi hỏi người chẩn đoán phải có kiến thức sâu rộng và kinh nghiệm thực tiễn để phân biệt và xác định chính xác tác nhân gây bệnh.

III. Phương Pháp Chẩn Đoán Bệnh Nấm Ký Sinh Trùng Hiệu Quả

Để chẩn đoán bệnh nấm ký sinh trùng, cần áp dụng các phương pháp khoa học và công nghệ hiện đại. Việc thu thập mẫu bệnh và phân tích chúng dưới kính hiển vi là bước quan trọng trong quá trình chẩn đoán. Các phương pháp này giúp xác định chính xác tác nhân gây bệnh và đưa ra liệu trình điều trị phù hợp.

3.1. Quy trình thu mẫu bệnh

Quy trình thu mẫu bệnh cần được thực hiện cẩn thận để đảm bảo tính chính xác. Mẫu bệnh có thể được thu từ các cơ quan như gan, thận, và cơ. Thông tin về môi trường nuôi cũng cần được ghi chép để hỗ trợ cho việc chẩn đoán.

3.2. Phân tích mẫu bệnh dưới kính hiển vi

Phân tích mẫu bệnh dưới kính hiển vi giúp phát hiện các loại nấm ký sinh trùng. Việc này yêu cầu kỹ thuật viên phải có kiến thức về các loại nấm và khả năng nhận diện chúng qua các đặc điểm hình thái.

IV. Giải Pháp Điều Trị Bệnh Nấm Ký Sinh Trùng Trong Nuôi Trồng Thủy Sản

Điều trị bệnh nấm ký sinh trùng đòi hỏi sự kết hợp giữa các phương pháp hóa học và sinh học. Việc sử dụng thuốc điều trị cần phải được thực hiện theo đúng liều lượng và thời gian để đảm bảo hiệu quả. Ngoài ra, các biện pháp phòng ngừa cũng rất quan trọng để hạn chế sự phát sinh bệnh.

4.1. Sử dụng thuốc điều trị nấm ký sinh trùng

Các loại thuốc điều trị nấm ký sinh trùng cần được lựa chọn dựa trên loại nấm và mức độ nhiễm bệnh. Việc sử dụng thuốc đúng cách sẽ giúp giảm thiểu tác động tiêu cực đến môi trường và động vật thủy sản.

4.2. Biện pháp phòng ngừa bệnh hiệu quả

Biện pháp phòng ngừa bao gồm việc duy trì chất lượng nước, kiểm soát thức ăn và sức khỏe của động vật. Những biện pháp này giúp giảm thiểu nguy cơ mắc bệnh và nâng cao hiệu quả nuôi trồng thủy sản.

V. Ứng Dụng Thực Tiễn và Kết Quả Nghiên Cứu Về Bệnh Nấm Ký Sinh Trùng

Nghiên cứu về bệnh nấm ký sinh trùng đã cho thấy nhiều kết quả tích cực trong việc cải thiện sức khỏe động vật thủy sản. Các ứng dụng thực tiễn từ giáo trình đã giúp sinh viên và người nuôi trồng thủy sản có thêm kiến thức và kỹ năng để quản lý dịch bệnh hiệu quả.

5.1. Kết quả nghiên cứu từ thực tiễn

Nhiều nghiên cứu đã chỉ ra rằng việc áp dụng các phương pháp chẩn đoán và điều trị đúng cách đã giúp giảm thiểu tỷ lệ tử vong ở động vật thủy sản. Điều này chứng tỏ tầm quan trọng của việc giáo dục và đào tạo trong lĩnh vực này.

5.2. Ứng dụng kiến thức vào thực tiễn nuôi trồng

Kiến thức từ giáo trình đã được áp dụng vào thực tiễn nuôi trồng thủy sản, giúp người nuôi có thể phát hiện và điều trị bệnh kịp thời. Điều này không chỉ nâng cao năng suất mà còn bảo vệ môi trường sống của động vật thủy sản.

VI. Kết Luận và Tương Lai của Chẩn Đoán Bệnh Nấm Ký Sinh Trùng

Chẩn đoán và điều trị bệnh nấm ký sinh trùng trong nuôi trồng thủy sản là một lĩnh vực quan trọng và cần thiết. Tương lai của lĩnh vực này phụ thuộc vào việc phát triển các phương pháp chẩn đoán và điều trị hiệu quả hơn, cũng như việc nâng cao nhận thức của người nuôi trồng về tầm quan trọng của sức khỏe động vật thủy sản.

6.1. Tầm quan trọng của nghiên cứu liên tục

Nghiên cứu liên tục về bệnh nấm ký sinh trùng là cần thiết để phát triển các phương pháp mới và hiệu quả hơn. Điều này sẽ giúp nâng cao chất lượng và năng suất trong nuôi trồng thủy sản.

6.2. Hướng đi tương lai cho ngành nuôi trồng thủy sản

Ngành nuôi trồng thủy sản cần tiếp tục đầu tư vào nghiên cứu và phát triển công nghệ mới để cải thiện sức khỏe động vật. Việc này không chỉ giúp tăng cường sản lượng mà còn bảo vệ môi trường và phát triển bền vững.

Nội dung chính

TỔNG QUAN HỌC THUẬT VÀ NỘI DUNG GIÁO TRÌNH CHẨN ĐOÁN VÀ CHỮA BỆNH DO NẤM, KÝ SINH TRÙNG

Tổng quan về giáo trình

Giáo trình Chẩn đoán và chữa bệnh do nấm, ký sinh trùng (Mã mô đun: CNN573) là tài liệu giảng dạy chuyên môn bắt buộc thuộc chương trình đào tạo trình độ Cao đẳng ngành Phòng và chữa bệnh thủy sản cũng như ngành Nuôi trồng thủy sản. Giáo trình được ban hành kèm theo Quyết định của Hiệu trưởng Trường Cao đẳng Cộng đồng Đồng Tháp vào năm 2018, do tập thể giảng viên khoa chuyên ngành biên soạn gồm ThS. Nguyễn Kim Kha (Chủ biên), ThS. Huỳnh Chí Thanh và ThS. Tạ Hoàng Bảnh. Mô đun đóng vai trò nền tảng trong việc kết nối kiến thức sinh học cơ sở với kỹ thuật nuôi trồng, giúp người học hình thành năng lực kiểm soát sức khỏe động vật thủy sản.

Mục tiêu học tập của giáo trình được cấu trúc theo ba nhóm chuẩn đầu ra:

• Về kiến thức: Cung cấp hệ thống lý thuyết về căn bệnh học nấm, ký sinh trùng, vi khuẩn, virus và các bệnh do yếu tố vô sinh; phân tích cơ chế lan truyền dịch tễ và các nguyên lý phòng bệnh tổng hợp.
• Về kỹ năng: Hình thành năng lực thu thập, bảo quản mẫu bệnh cá, tôm; thao tác giải phẫu cơ quan nội tạng; quan sát tiêu bản hiển vi; phân lập, định danh tác nhân trên môi trường nuôi cấy chuyên dụng và đề xuất phác đồ xử lý.
• Về năng lực tự chủ và trách nhiệm: Phát triển ý thức trung thực, khách quan trong chẩn đoán dịch bệnh, tuân thủ an toàn sinh học phòng thí nghiệm và nâng cao trách nhiệm cộng đồng trong quản lý dịch tễ vùng nuôi.

Giáo trình có tổng thời lượng 60 giờ (gồm 29 giờ lý thuyết, 28 giờ thực hành/bài tập và 3 giờ kiểm tra, ôn tập, thi kết thúc học phần). Cấu trúc nội dung tiếp cận từ dịch tễ cơ sở, phương pháp lấy mẫu, bệnh học chi tiết đến giải pháp phòng trị tổng hợp. Điểm đặc thù của giáo trình là việc tích hợp các quy trình xét nghiệm phòng thí nghiệm chuẩn hóa với thực tiễn phân tích bệnh học trên các đối tượng thủy sản nuôi chủ lực tại khu vực Đồng bằng sông Cửu Long và cả nước.

                         CẤU TRÚC MÔ ĐUN CNN573 (60 GIỜ)

---

Nội dung kiến thức cốt lõi

Các chương và chủ đề chính

Nội dung giáo trình được phân bổ qua các bài học chuyên đề có tính liên kết chặt chẽ:

• Bài 1: Những nét cơ bản về nghiên cứu bệnh nấm và ký sinh trùng thủy sản (5 giờ lý thuyết): Phân tích nguyên nhân và điều kiện phát sinh bệnh dựa trên tương tác giữa độc lực, số lượng mầm bệnh, đường xâm nhập và sức đề kháng ký chủ. Quy định quy trình chuẩn bị, thu và bảo quản mẫu sống (túi nilon tỷ lệ 1/3 nước, 2/3 khí/oxy, đóng gói thùng xốp), mẫu cố định hóa chất hoặc mẫu mô. Trình bày phương pháp chẩn đoán lâm sàng 2 cấp độ: quan sát tập tính bắt mồi, bơi lội và kiểm tra hình thái ngoài (da, mang, vây), kết hợp giải phẫu nội quan (gan, thận, tỳ tạng, ruột).
• Bài 2: Bệnh do nấm trên động vật thủy sản (29 giờ: 9 lý thuyết, 20 thực hành): Mô tả đặc điểm hình thái ngành nấm (Eumycophyta), phân biệt nấm bậc thấp (khuẩn ty đa bào không vách ngăn như Lagenidium, Saprolegnia, Achlya) và nấm bậc cao (khuẩn ty có vách ngăn như Fusarium). Phân tích chi tiết các bệnh lý điển hình:
  • Bệnh nấm Ichthyophonosis: Tác nhân Ichthyophonus hoferi nội ký sinh trên tim, gan, lách cá hồi, cá trích (Clupea harengus).
  • Hội chứng lở loét ở cá (EUS): Tác nhân chính Aphanomyces invadans kết hợp bội nhiễm vi khuẩn (Aeromonas hydrophila) và virus (Rhabdovirus).
  • Bệnh nấm thủy mi: Các giống Saprolegnia, Achlya, Leptolegnia ký sinh trên cá nước ngọt và gây ung trứng cá chép (Cyprinus carpio).
  • Bệnh nấm ấu trùng giáp xác: Giống Lagenidium, Haliphthoros, Atkinsiella gây chết giai đoạn zoea, mysis của tôm he (Penaeus spp.), cua biển (Scylla spp.).
  • Bệnh nấm Fusarium: Fusarium solani, F. moniliforme gây bệnh đen mang ở giáp xác, bệnh trương bóng hơi ở cá tra và bệnh nấm nhớt ở cá rô đồng.
• Bài 3: Bệnh do ký sinh trùng và Biện pháp phòng bệnh tổng hợp trong nuôi trồng thủy sản (23 giờ: 15 lý thuyết, 8 thực hành):
  • Hệ thống hóa các nhóm ký sinh trùng: Nguyên sinh động vật (Protozoa), giun sán (sán lá đơn chủ Monogenea, sán dây Bothriocephalosis, giun tròn Philometra, giun đầu gai Acanthocephala) và giáp xác ký sinh (trùng mỏ neo).
  • Cơ sở khoa học của phòng bệnh tổng hợp: Quản lý môi trường thủy lý hóa (nhiệt độ, độ trong, độ mặn, DO, pH từ 7,5–8,5, độ kiềm, độ cứng, khử khí độc $\text{NH}_3$, $\text{H}_2\text{S}$, kim loại nặng $\text{Fe}, \text{Zn}, \text{Hg}, \text{Cu}, \text{Pb}, \text{Al}$).
  • Phương pháp sử dụng thuốc: Phun ao nồng độ thấp (ppm, ppt), tắm nồng độ cao (10–20 phút), ngâm bể, treo túi thuốc, trộn thức ăn (sử dụng chất bao bọc dầu mực, agar) và kỹ thuật tiêm (tiêm cơ, xoang bụng, mạch máu).

                      TIẾN TRÌNH QUAN HỆ CĂN BỆNH VÀ MÔI TRƯỜNG

Kiến thức nền tảng được xây dựng

Giáo trình xây dựng hệ thống nguyên lý khoa học qua ba trụ cột:

1. Lý thuyết dịch tễ học thủy sản: Phân tích mô hình tương tác ba chiều giữa ký chủ (loài, giai đoạn phát triển, dinh dưỡng), mầm bệnh (độc lực, mật độ, đường xâm nhập) và môi trường (biến động hóa lý). Bệnh chỉ bùng phát khi hội đủ các điều kiện bất lợi của môi trường tác động làm suy giảm miễn dịch của vật nuôi và gia tăng độc lực của tác nhân.
2. Phân loại và sinh học vi nấm: Cung cấp cơ sở nhận diện các phương thức sinh sản của nấm: sinh sản dinh dưỡng (khuẩn ty, hạch nấm), sinh sản vô tính qua bào tử màng dày (Chlamydospore), bào tử kín (Sporangiospore) trong túi bào tử (Sporangium), bào tử đính (Macroconidia, Microconidia) và sinh sản hữu tính qua tiếp hợp túi giao tử đực/cái (antheridium/oogonium).
3. Dược lý học và an toàn hóa chất trong thủy vực: Xác định cơ chế hấp thu thuốc qua mang, da, đường tiêu hóa; nguyên tắc tính toán liều lượng theo thể tích nước hoặc khối lượng thân; và các tác động thứ cấp của hóa chất khử trùng đối với hệ sinh thái ao nuôi.

                           HỆ THỐNG PHÂN LOẠI VI NẤM TRONG GIÁO TRÌNH

Kỹ năng phát triển

• Kỹ năng kỹ thuật: Thao tác chuẩn xác các thiết bị quang học và phân tích vi sinh; chuẩn bị các môi trường nuôi cấy chuyên biệt như Eagle's MEM, Leibovitz L-15, Czapek Dox Agar (CDA), Potato Dextrose Agar (PDA), Sabouraud Dextrose Agar (SDA), Peptone-Yeast-Glucose Agar (PYGS); kỹ thuật nhuộm Hematoxylin & Eosin (H&E) trong mô bệnh học.
• Kỹ năng phân tích: Năng lực chẩn đoán phân biệt giữa tổn thương do nấm (Aphanomyces invadans không gây biến đổi cơ quan nội tạng) với bệnh hoại tử do vi khuẩn (Aeromonas, Vibrio) hoặc virus (Rhabdovirus); phân tích biến động các chỉ số môi trường ($\text{DO}$, $\text{pH}$, $\text{NH}_3$, $\text{H}_2\text{S}$, độ kiềm).
• Kỹ năng thực hành ứng dụng: Tính toán và phối chế liều lượng hóa chất xử lý nước ($\text{CaO}$, $\text{Ca(OCl)}_2$, $\text{KMnO}_4$, $\text{CuSO}_4$, $\text{H}_2\text{O}_2$, Formalin, Iodine); xây dựng quy trình cách ly, sát trùng trại sản xuất giống và ao nuôi thương phẩm.

---

Phương pháp giảng dạy và học tập

Giáo trình áp dụng phương pháp sư phạm tích hợp, cân đối giữa thuyết giảng lý thuyết và rèn luyện kỹ năng thực hành (29 giờ lý thuyết / 28 giờ thực hành). Người học tiếp cận vấn đề thông qua chuỗi bài tập tình huống thực tế được rút ra từ các ổ dịch tại Việt Nam, như dịch lở loét EUS trên cá lóc và cá trê ở lưu vực sông Tiền, sông Hậu; bệnh trương bóng hơi ở cá tra nuôi thâm canh; hoặc hiện tượng nấm ấu trùng Lagenidium gây chết hàng loạt trong trại sản xuất giống tôm he.

                   QUY TRÌNH THỰC HÀNH CHẨN ĐOÁN BỆNH THỦY SẢN

Hệ thống bài tập thực hành được chuẩn hóa với các quy định an toàn nghiêm ngặt trong phòng thí nghiệm vi sinh:

• Yêu cầu trang bị bảo hộ cá nhân (áo blouse cài khuy, găng tay, khẩu trang).
• Khử trùng bề mặt làm việc bằng hóa chất trước và sau thao tác.
• Sử dụng quả bóp cao su khi dùng ống hút định lượng (pipette), cấm hút bằng miệng.
• Thao tác vô trùng quanh ngọn lửa đèn cồn; khử trùng triệt để bệnh phẩm trước khi thải bỏ.

Phương pháp đánh giá kết quả học tập bao gồm kiểm tra định kỳ lý thuyết/thực hành (1 giờ), đánh giá kỹ năng thao tác chuẩn bị môi trường, làm tiêu bản hiển vi và thi kết thúc học phần (thời lượng 1 giờ ôn tập, 1 giờ thi). Về hướng dẫn tự học, sinh viên được yêu cầu đọc trước nội dung bài thí nghiệm, nắm vững các bước vận hành thiết bị quang học, ghi chép nhật ký phân tích mẫu và đối chiếu triệu chứng lâm sàng với các bảng phân loại hình thái vi nấm và ký sinh trùng.

---

Điểm nổi bật và cập nhật học thuật

Giáo trình thể hiện tính chuẩn mực học thuật thông qua việc kế thừa và trích dẫn các công trình nghiên cứu trong nước và quốc tế về bệnh học thủy sản:

                      TRÍCH XUẤT CÁC CÔNG TRÌNH NGHIÊN CỨU TIÊU BIỂU

Giáo trình tích hợp các kết quả thực nghiệm ứng dụng:

• Phác đồ thay thế hóa chất: Đưa vào kết quả thử nghiệm nước Oxy già ($\text{H}_2\text{O}_2$) nồng độ 250–1000 $\mu\text{g/mL}$ ở $13^\circ\text{C}$ trong 60 phút để ức chế nấm Saprolegnia và Achlya, nâng cao tỷ lệ nở của trứng cá hồi từ 7,8% (đối chứng) lên 67,6% (lô $1000,\mu\text{g/mL}$).
• Kiểm soát an toàn sinh học: Khuyến cáo không sử dụng kháng sinh để phòng bệnh nhằm ngăn ngừa hình thành các dòng vi khuẩn kháng thuốc; hướng dẫn ứng dụng vôi nung ($\text{CaO}$ liều lượng 20 ppm định kỳ 2 tuần/lần), $\text{KMnO}_4$, phức hợp Iodine và khoáng Zeolite để xử lý nền đáy.
• Dữ liệu vùng nuôi bản địa: Cập nhật bệnh lý phát sinh từ thực tế nuôi trồng thủy sản tại An Giang, Đồng Tháp, Cam Ranh như bệnh đen mang do Fusarium trên tôm hùm bông (Panulirus ornatus), bệnh nấm nhớt (Fusarium, Acremonium, Geotrichum) trên cá rô đồng và bệnh trương bóng hơi ở cá tra.

---

Đối tượng sử dụng giáo trình

Giáo trình được thiết kế phục vụ các nhóm đối tượng cụ thể trong hệ thống giáo dục nghề nghiệp và sản xuất thủy sản:

                       NHÓM ĐỐI TƯỢNG VÀ MỤC ĐÍCH SỬ DỤNG

Điều kiện tiên quyết: Người học cần hoàn thành các học phần nền tảng gồm Vi sinh vật học đại cương, Động vật học thủy sinh, Thủy hóa và Môi trường nước, Giải phẫu và sinh lý động vật thủy sản để tiếp thu tối đa các kỹ thuật chẩn đoán và tính toán hóa lý trong tài liệu.

---

Câu hỏi thường gặp

1. Giáo trình này phù hợp với đối tượng người học nào?

Tài liệu được biên soạn chuẩn hóa cho sinh viên hệ Cao đẳng ngành Phòng và chữa bệnh thủy sản, Nuôi trồng thủy sản, đồng thời là tài liệu tham khảo cho bậc Đại học, kỹ thuật viên trại giống và cán bộ quản lý dịch bệnh thủy sản.

2. Cần chuẩn bị kiến thức nền tảng nào trước khi học mô đun này?

Người học cần nắm vững kiến thức về vi sinh vật học đại cương, kỹ thuật sử dụng kính hiển vi quang học, hóa học môi trường nước (các chỉ số $\text{pH}$, $\text{DO}$, $\text{NH}_3$, $\text{H}_2\text{S}$) và giải phẫu đại thể động vật thủy sản.

3. Giáo trình này có điểm gì khác biệt so với các tài liệu bệnh học chung?

Giáo trình đào sâu vào chuyên đề bệnh do nấm (Eumycophyta) và ký sinh trùng, kết hợp phân loại học cấu trúc hình thái (khuẩn ty, bào tử) với các triệu chứng lâm sàng và phương pháp phân lập trên môi trường chọn lọc (CDA, PDA, SDA, MEM, PYGS).

4. Phương pháp tự học giáo trình như thế nào để đạt hiệu quả cao?

Người học cần kết hợp việc đọc hiểu lý thuyết với trả lời hệ thống câu hỏi ôn tập cuối mỗi bài; lập bảng so sánh triệu chứng bệnh lý giữa các nhóm nấm/ký sinh trùng và tuân thủ nghiêm ngặt bảng hướng dẫn an toàn phòng thí nghiệm vi sinh.

5. Giáo trình có tích hợp hướng dẫn thực hành và liều lượng thuốc cụ thể không?

Có. Giáo trình cung cấp quy trình vận hành thiết bị phòng thí nghiệm, quy tắc an toàn sinh học và hướng dẫn liều lượng cụ thể cho các loại hóa dược phổ biến ($\text{CaO}$, $\text{H}_2\text{O}_2$, $\text{KMnO}_4$, $\text{CuSO}_4$, Formalin, Methylene blue) tương ứng với từng phương pháp tắm, ngâm, phun hoặc tiêm.

---

Kết luận

Giáo trình Chẩn đoán và chữa bệnh do nấm, ký sinh trùng cung cấp hệ thống tri thức chuẩn mực về bệnh học thủy sản, kết hợp giữa cơ sở lý thuyết dịch tễ học và kỹ năng thực hành phân tích phòng thí nghiệm. Lộ trình học tập dẫn dắt người học từ nguyên lý phát sinh bệnh, kỹ thuật lấy mẫu, phương pháp định danh hình thái vi nấm đến phác đồ phòng trị tổng hợp và an toàn sinh học ao nuôi. Đây là tài liệu phục vụ hiệu quả cho công tác đào tạo chuyên môn và là nguồn tham khảo kỹ thuật cho hoạt động quản lý sức khỏe động vật thủy sản thực tế.

Trích đoạn nội dung tài liệu

UỶ BAN NHÂN DÂN TỈNH ĐỒNG THÁP TRƯỜNG CAO ĐẲNG CỘNG ĐỒNG ĐỒNG THÁP GIÁO TRÌNH CHẨN ĐOÁN VÀ CHỮA BỆNH DO NẤM, KÝ SINH TRÙNG NGÀNH, NGHỀ: PHÒNG VÀ CHỮA BỆNH THỦY SẢN TRÌNH ĐỘ: CAO ĐẲNG (Ban hành kèm theo Quyết định Số:…./QĐ-CĐCĐ-ĐT ngày… tháng… năm 2018 của Hiệu trưởng Trường Cao đẳng Cộng đồng Đồng Tháp) Đồng Tháp, năm 2018 TUYÊN BỐ BẢN QUYỀN Tài liệu này thuộc loại sách giáo trình nên các nguồn thông tin có thể được phép dùng nguyên bản hoặc trích dùng cho các mục đích về đào tạo và tham khảo. Mọi mục đích khác mang tính lệch lạc hoặc sử dụng với mục đích kinh doanh thiếu lành mạnh sẽ bị nghiêm cấm. i LỜI GIỚI THIỆU Giáo trình mô đun CHẨN ĐOÁN VÀ CHỮA BỆNH DO NẤM, KÝ SINH TRÙNG sẽ trình bày từ những kiến thức cơ bản đến chuyên sâu các vấn đề về quản lý dịch bệnh thủy sản. Giới thiệu cho sinh viên biết được những khái niệm cơ bản về bệnh động vật thủy sản, các con đường lan truyền của bệnh.

Đồng thời giúp sinh viên nắm rõ kiến thức và kỹ năng về các kỹ thuật về các biện pháp phòng bệnh tổng hợp trong nuôi trồng thủy sản từ đó hạn chế những tác hại của dịch bệnh trên động vật thủy sản góp phần thành công cho vụ nuôi. Đồng thời, mô đun này cũng sẽ trình bày chi tiết những bệnh thường gặp trên động vật thủy sản như bệnh virus, bệnh vi khuẩn, bệnh ký sinh trùng và bệnh không phải là do yếu tố sinh vật gây ra. Các phương pháp về phòng và điều trị những bệnh thường gặp trên dộng vật thủy sản. Sinh viên sau khi học mô đun này có thể tham gia chẩn đoán các bệnh trên động vật thủy sản trong phòng thí nghiệm và có thể tham gia lấy mẫu bệnh trực tiếp tại các trại giống, vùng nuôi thủy sản.

Xác định đúng tác nhân gây bệnh để đề xuất liệu trình điều trị. Giáo trình này được xây dựng trên cơ sở dựa vào những nghiên cứu đã công bố, tài liệu, giáo trình của quý đồng nghiệp từ các Trường, các Viện nghiên cứu trong lĩnh vực nuôi trồng thủy sản, bệnh học thủy san, các cơ quan quản lý…Trong nội dung của giáo trình nếu có gì sai sót tác giả rất vui lòng tiếp nhận các ý kiến đóng góp cho nội dung giáo trình ngày càng hoàn thiện hơn nhằm bổ sung vào nguồn tài liệu nghiên cứu, học tập cho sinh viên và những người có quan tâm đến ngành thủy sản. Tác giả xin chân thành cảm ơn! Đồng Tháp, ngày 26 tháng 07 năm 2018 Tham gia biên soạn 1. Chủ biên: ThS.

NGUYỄN KIM KHA 2. Thành viên: ThS. HUỲNH CHÍ THANH 3. Thành viên: ThS.

TẠ HOÀNG BẢNH ii MỤC LỤC LỜI GIỚI THIỆU. ii BÀI 1: NHỮNG NÉT CƠ BẢN VỀ NGHIÊN CỨU BỆNH NẤM VÀ KÝ SINH TRÙNG THỦY SẢN 1. Nguyên nhân và điều kiện phát sinh bệnh. Nguyên nhân gây bệnh.

Điều kiện để phát sinh bệnh. Phương pháp thu và bảo quản mẫu bệnh cá, tôm. Phương pháp chẩn đoán và phát hiện bệnh trên cá, tôm. Vai trò của chẩn đoán và kiểm soát bệnh động vật thủy sản.

Phương pháp chẩn đoán và phát hiện bệnh trên cá. Phương pháp chẩn đoán và phát hiện bệnh trên tôm. 21 BÀI 2: BỆNH DO NẤM TRÊN ĐỘNG VẬT THUỶ SẢN. Bệnh nấm trên động vật thủy sản.

Đặc điểm chung của nấm. Bệnh nấm Ichthyophonosis. Hội chứng lở loét ở cá (The Epizootic Ulcerative Syndrome of físh- EUS) 76 1. Bệnh nấm thuỷ my ở động vật thủy sản nước ngọt.

Bệnh nấm ấu trùng ở giáp xác. Bệnh nấm giáp xác trưởng thành. Bệnh nấm Fusarium trên cá nước ngọt. 93 BÀI 3: BỆNH DO KÝ SINH TRÙNG.

Bệnh do nguyên sinh động vật. Bệnh do ngành giun sán ký sinh. Bệnh do lớp sán lá đơn chủ. Bệnh do lớp sán dây phân dốt (Bothriocephalosis).

Bệnh do giun tròn (Philometra). Giun đầu gai (Ancanthocephala). Bệnh do ngành giáp xác ký sinh. Bệnh trùng mỏ neo.

173 TÀI LIỆU THAM KHẢO. 188 iv GIÁO TRÌNH MÔN HỌC Tên môn học: CHẨN ĐOÁN VÀ CHỮA BỆNH DO NẤM, KÝ SINH TRÙNG Mã mô đun: CNN573 Vị trí, tính chất, ý nghĩa và vai trò của môn học: - Vị trí mô đun: Là mô đun chuyên môn ngành bắt buộc ngành cao đẳng nuôi trồng thủy sản. Môn này có mối quan hệ mật thiết với mô đun khác như kỹ thuật nuôi các loài thủy sản nhằm giúp cán bộ kỹ thuật quản lý sức khỏe cá một cách có hiệu quả nhất. - Tính chất của mô đun: Mô đun bao gồm những kiến thức cơ bản về bệnh vi khuẩn, nấm, ký sinh trùng và virus trên các đối tượng thủy sản, các con đường lây lan và biện pháp phòng và trị bênh trên động vật thủy sản.

- Ý nghĩa và vai trò của mô đun: Giúp cho sinh viên hiểu và vận dụng được kiến thức có liên quan đến chuyên môn chuyên sâu về phòng và quản lý hiệu quả những bệnh có liên quan đến động vật thủy sản trong học tập, nghiên cứu và ứng dụng thực tế. Bao gồm cả kiến thức lý thuyết và thực hành nhằm nâng cao kỹ năng và tay nghề của sinh viên. Mục tiêu của mô đun: - Về kiến thức: Mô đun này cung cấp cho sinh viên những kiến thức cơ bản về bệnh trên động vật thuỷ sản, các biện pháp phòng ngừa tổng hợp, nghiên cứu các bệnh trên động vật thuỷ sản như: bệnh vi khuẩn, bệnh virus, bệnh nấm và ký sinh trùng, bệnh do phi sinh vật. - Về kỹ năng: Có được những kỹ năng cần thiết để quan sát, kiểm tra, phân loại, xác định được tác nhân gây bệnh trên tôm cá, từ đó hỗ trợ cho công tác phòng và trị bệnh hợp lý.

- Về năng lực tự chủ và trách nhiệm: Chủ động quản lý ao nuôi an toàn và hiệu quả. Ý thức trách nhiệm cao và tính cộng đồng trong quản lý dịch bệnh thủy sản. Nội dung của mô đun: Thời gian Kiểm tra Thực (định Tên bài Tổng Lý Stt hành, số thuyết kỳ)/ôn Bài tập tập/T v hi vi Thời gian Kiểm tra Thực (định Tên bài Tổng Lý Stt hành, số thuyết kỳ)/ôn Bài tập tập/T hi Bài 1: NHỮNG NÉT CƠ BẢN VỀ NGHIÊN CỨU BỆNH THỦY SẢN 1 1. Nguyên nhân và điều kiện phát sinh bệnh 2.

Phương pháp thu và bảo quản mẫu bệnh 5 5 0 0 cá, tôm. Phương pháp chẩn đoán và phát hiện bệnh trên cá, tôm Bài 2: BỆNH DO NẤM TRÊN ĐỘNG 2 VẬT THUỶ 1. Bệnh do vi khuẩn 29 9 20 0 2. Bệnh do nấm ký sinh 3.

Bệnh virus trên tôm Bài 3: BỆNH DO KÝ SINH TRÙNG 3 1. Bệnh do nguyên sinh động vật 14 5 9 0 2. Bệnh do ngành giun sán ký sinh. Bệnh do ngành giáp xác ký sinh.

4 Kiểm tra 1 0 0 1 vii Thời gian Kiểm tra Thực (định Tên bài Tổng Lý Stt hành, số thuyết kỳ)/ôn Bài tập tập/T hi Ôn thi 1 0 0 1 Thi kết thúc học phần 1 0 0 1 Cộng 60 29 28 3 viii BÀI 1 NHỮNG NÉT CƠ BẢN VỀ NGHIÊN CỨU BỆNH NẤM VÀ KÝ SINH TRÙNG TRÊN ĐỘNG VẬT THỦY SẢN Giới thiệu: Bài học giới thiệu từ những nét sơ lượt đến chuyên sâu về nghiên cứu bệnh trên động vật thủy sản, các phương pháp thu và bảo quản mẫu, các phương pháp thu thập thông tin và chẩn đoán bệnh trên cá tôm. Mục tiêu:  Kiến thức: Trình bày về nguyên nhân và điều kiện phát sinh bệnh, phương pháp thu mẫu và chẩn đoán bệnh trên cá tôm.  Kỹ năng: Thành thạo về các kỹ thuật thu mẫu và chẩn đoán bệnh trên động vật thủy sản.  Năng lực tự chủ và trách nhiệm: Phát triển ý thức trung thực, khách quan trong nghiên cứu và chẩn đoán bệnh do vi sinh vật gây bệnh trên động vật thủy sản.

Nguyên nhân và điều kiện phát sinh bệnh 1. Nguyên nhân gây bệnh Nguyên nhân gây bệnh là yếu tố quyết dịnh đến một bệnh nào đó có xảy ra hay không. Tuy nhiên, không phải lúc nào có tác nhân gây bệnh thì bệnh cũng xuất hiện. Sự phát bệnh còn phụ thuộc vào một số đặc điểm như sau: - Phụ thuộc vào độc lực của tác nhân gây bệnh.

- Phụ thuộc vào số lượng của tác nhân gây bệnh. - Phụ thuộc vào con đường xâm nhập của các tác nhân gây bệnh đến cơ thể ký chủ. Trên động vật thuỷ sản nguyên nhân gây bệnh có thể kể đến các tác nhân sau: - Tác nhân gây bệnh là virus, vi khuẩn, nấm, ký sinh trùng có kích thước siêu vi, hiển vi hoặc có thể nhận biết được bằng mắt thường. - Tác nhân là những sinh vật tồn tại trong môi trường nước không có hiện tượng ký sinh mà chúng gây hại bằng cách tiết các chất độc kích thích và gây rối loạn các hoạt động của một số cơ quan như hệ thần kinh, hô hấp, tuần hoàn (như độc tố của tảo).

từ đó gây bệnh. - Tác nhân gây bệnh là các yếu tố môi trường như nhiệt độ, pH, các loại khí độc như NH3, H2S, NO2,. 9 - Có thể do hiện tượng thiếu một chất hay thành phần dinh dưỡng quan trọng trong khẩu phần ăn của động vật thuỷ sản như một số loại vitamin, khoáng, axit béo,. Điều kiện để phát sinh bệnh Sức đề kháng của vật nuôi phụ thuộc vào bản chất của loài, các giai đoạn phát triển, chế độ dinh dưỡng, điều kiện ngoại cảnh.

Các yếu tố môi trường cũng được xem là điều kiện quan trọng quyết định đến sự bùng phát của bệnh. Nếu các tác nhân gây bệnh được sống trong môi trường thuận lợi sẽ sinh sản mạnh, tăng cường độc lực dẫn đến tăng khả năng gây bệnh đối với ký chủ. Ngựơc lại, nếu chúng sống trong môi trường bất lợi sẽ bị kìm hãm dẫn đến không có khả năng gây bệnh và bị tiêu diệt. Đồng thời sự biến động của các yếu tố môi trường có thể là tác nhân gây bệnh do các yếu tố vô sinh.

Khi sống trong môi trường không thuận lợi sức đề kháng của vật nuôi sẽ giảm và dễ dàng bị mắc bệnh. Các yếu tố môi trường quan trọng có thể ảnh hưởng đến tác nhân gây bệnh như: Nhiệt độ, độ mặn, oxy hoà tan, điều kiện pH, các yếu tố môi trường khác như độ kiềm, độ cứng, khí độc. Phương pháp thu và bảo quản mẫu bệnh cá, tôm 2. Qui trình chung khi lấy mẫu bệnh cá, tôm a.

Chuẩn bị trước khi lấy mẫu Xác định số lượng mẫu cần thu, đối với chẩn đoán bệnh số lượng mẫu cần nhiều hơn số lượng mẫu dùng để xét nghiệm các nguyên nhân khác, không thu mẫu cá chết.