Chương 1: Những vấn đề chung khi nghiên cứu các lí thuyết phát triển tâm lí người. Trong đó đề cập tới những vấn để cơ bản trong nghiên cứu sự phát triển tâm lí người; định dạng một lí thuyết khoa học và lí thuyết về sự phát triển tâm lí cá nhân; cách tiếp cận nghiên cứu, ứng dụng các lí thuyết phát triển tâm lí cá nhân trong bối cảnh tiến hoá của tri thức khoa học. Chương 2: Thuyết Phát sinh nhận thức và trí tuệ của }. Đề cập tới các nghiên cứu đồ sộ và lí luận của nhà bác học J.
Piaget về lĩnh vực rất chuyên sâu: Sự phát triển các cấu trúc nhận thức và thao tác trí tuệ của trẻ em từ sơ sinh đến trưởng thành. Chương 3: Thuyết Phân tâm. Đề cập tới lĩnh vực nghiên cứu rất đặc thù của một trong những nhà bác học vĩ đại nhất của Tam li hoc: S. Freud, vé nang lượng vô thức của cá nhân, sự đầu tư của nó trong quá trình hoạt động và phát triển của cá nhân.
Đồng thời, cũng để cập tới một lí thuyết mang tính ôn hoà hơn về sự phát triển tâm lí xã hội: Lí thuyết của Erik Erikson. Chương 4: Thuyết Hanh vi. Dé cập tới bối cảnh ra đời của Tâm lí học hành vi; những luận điểm cơ bản của Tâm lí học hành vi cổ điển của J. Watson và lí thuyết cua cac nha tam li hoc hanh vi sau nay: E.
Chương 5, chương 6, chương 7 đề cập tới lí thuyết của các nhà tâm lí học Nga cùng theo quan điểm tiếp cận: Nghiên cứu sự phát sinh, phát triển hoạt động của cá nhân, nghiên cứu cuộc sống thực và hoàn cảnh thực của cá nhân để hình thành và phát triển tâm lí của họ. Từ đó hình thành hệ thống Tâm lí học hoạt động. Nhà bác học vĩ đại L. Vưgotxki với tư cách là người lĩnh xướng, đặt ra vấn để về đối tượng và phương pháp luận, phương pháp nghiên cứu tâm lí học phát triển theo hướng mới, còn AN.
Galperin và các nhà tam lí học khác đã phát triển, hoàn thiện các ý tưởng của hệ thống tâm lí học này. Do tính chất của giáo trình cũng như quy mô đồ sộ về lí luận và khả năng ứng dụng của các lí thuyết tâm lí học được đề cập, nên giáo trình chủ yếu tập trung phản ánh những nội dung chính của các lí thuyết, còn thực tế và khả năng ứng dụng lí thuyết này tuỳ theo điểu kiện cụ thể của mỗi người. Vì vậy, đây là vấn để “bỏ ngỏ” trong giáo trình, dành cho người đọc. Cuốn sách được hoàn thành có sự góp ý, trao đổi của GS.
Trần Hữu Luyến, PGS. Nguyễn Đức Sơn, TS. Hoàng Trung Học, các nhà khoa học, giảng viên và học viên chuyên ngành Tâm lí học. Chúng tôi xin chân thành cảm ơn những đóng góp quý báu đó.
Giáo trình được biên soạn trên cơ sở kinh nghiệm nhiều năm nghiên cứu, giảng dạy và vận dụng các lí thuyết phát triển tâm lí người cho nhiều đối tượng, trên nhiều lĩnh vực khác nhau. Tuy nhiên, các lí thuyết tâm lí học được để cập trong tài liệu này có quá trình hình thành và phát triển qua nhiều thập kị, là kết tinh tâm huyết và trí tuệ của nhiều thế hệ các nhà bác học vĩ đại. Ngay trong mỗi ˆ học thuyết, không phải là sự thống nhất đơn tuyến của các công trình nghiên cứu kế tiếp nhau, mà là một hệ thống nhiều cành nhánh phong phú và sâu sắc. Chỉ tiêng việc nghiên cứu từng lí thuyết thành phần đó cũng là công việc to lớn, cần có sự hợp lực của nhiều người, trong thời gian dài.
Do vấn đề đặt ra khá rộng và phức tạp, nên dù chúng tôi đã rất cố gắng, song chắc chắn khó tránh khỏi những thiếu sót nhất định. Vì vậy, rất mong nhận được sự góp ý của độc giả để cuốn sách có thể được hoàn thiện hơn khi tái bản. Các tác giả Chương † .NHỮNG VẤN ĐỀ CHUNG KHI NGHIÊN CỨU - CÁC LÍ THUYẾT PHÁT TRIỀN TÂM LÍ NGƯỜI ( Nội dung giáo trình đề cập tới các lí thuyết về sự phát triển tâm lí cá nhân trong Tâm lí học. Mỗi lí thuyết có cách tiếp cận riêng đến đối tượng, có lịch sử phát triển và hệ thống lí luận riêng, thậm chí ngược nhau.
Vì vậy, để có cái nhìn tổng thể về những nội dung chính của mỗi lí thuyết và của cả hệ thống, chương này sẽ bàn tới những vấn để mà mọi lí thuyết tâm lí học đều phải ít nhiều đối mặt và giải quyết. Phần đầu của chương giới hạn những vấn để về con người, sự phát triển tâm lí người; cơ chế phát triển tâm lí người và các yếu tố tác động tới quá trình phát triển và các giai đoạn phát triển tâm lí cá nhân. Đây là những vấn để cơ bản trong tâm lí học phát triển và cũng là những vấn đề các lí thuyết phát triển tâm lí người quan tâm. Phần tiếp theo đề cập tới khung chung về một lí thuyết khoa học, làm cơ sở để xác nhận một lí thuyết trong tâm lí học; khái quát bức tranh tổng thể về các lí thuyết tâm lí học hiện nay.
Kể từ khi ra đời với tư cách là khoa học độc lập, tâm lí học nói chung, Tâm lí học phát triển nói riêng đã có hệ thống lí thuyết đa dạng, phong phú. Vì vậy, cần thiết phải nhìn nhận những vấn dé chung để rút ra và phân tích các lí thuyết tiêu biểu. Qua đó, ta sé thấy tại sao giáo trình lại đề cập tới bốn hệ thống lí thuyết của Tâm lí học phát triển: thuyết Phát sinh nhận thức của J. Piaget; thuyết Phân tâm; thuyết Hành vi và các lí thuyết trong hệ thống Tâm lí học hoạt động.
Phần cuối của chương để cập tới cách nhìn nhận, đánh giá và vận dụng các lí thuyết phát triển tâm lí người theo sự phát triển của nhận thức khoa học hiện đại, tức là theo tiếp cận tư duy hệ thống. Do mỗi lí thuyết được ra đời trong bối cảnh ich sử nhất định, có lịch sử phát triển và có đời sống riêng. Trong đó, hầu hết } 9 chịu tac động của khung mẫu tư duy cơ giới, phổ biến trước những năm 50 của thế kỉ XX. Ngày nay, do sự phát triển của tri thức khoa học, đang phổ biến khung mẫu tư duy hệ thống và tư duy hỗn độn.
Vì vậy, việc nghiên cứu và ứng dụng các lí thuyết phát triển tâm lí người cần tiếp cận theo quan điểm hệ thống, tạo ra sự tương tác giữa các lí thuyết, khi đó chúng ta sẽ có được bức tranh toàn cảnh, đầy đủ và sâu sắc về sự phát triển tâm lí người. Những vấn đề cơ bản trong nghiên cứu sự phát triển tâm lí cá nhân - 1. Quan niệm về con người Vấn đề đầu tiên của tâm lí học và cũng là vấn để được các lí thuyết gia quan tâm hàng đầu là quan niệm về con người. Có thể nói, quan niệm về con người là tiễn đề để giải quyết các vấn đề còn lại về sự phát triển tâm lí người.
Quan niệm về con người như thế nào sẽ chi phối toàn bộ tiến trình giải thích về sự phát triển, về động lực, cơ chế, quy luật phát triển tâm lí cá nhân và các yếu tố tác động tới quá trình phát triển. Điều này giải thích vì sao các triết gia, các nhà tâm lí học, khi bàn tới các vấn để về tâm lí con người đều bắt đầu từ câu hỏi: Bản chất con người là gi? Mặt khác, quan niệm về con người phụ thuộc vào nguồn gốc được đào tạo, môi trường hoạt động của mỗi lí thuyết gia, đặc biệt là quan điểm triết học của họ. Trong lịch sử tâm lí học, có thể khái quát ba cách tiếp cận vấn để con người sau đây. Quan niệm sinh học - tiến hoá về con người Các nhà lí luận tâm lí học xuất phát từ quan niệm sinh học - tiến hoá phần lớn đều ít nhiều làm việc trong các lĩnh vực khoa học tự nhiên, sinh học, tiến hoá và chịu ảnh hưởng mạnh của triết học tự nhiên.
Họ thường coi con người là một sinh vật hữu cơ. Con người được hiểu là một hệ thống sống, có mục tiêu, năng động, có tổ chức và luôn biến đổi. Theo họ, các lực lượng bản chất của con người như nhu cầu, năng lượng sống, hành vi ứng xử trong quan hệ với môi trường đều là những hực lượng tự nhiên của con người, chúng mang tính người với tư cách là các đặc trưng của loài người trong hệ thống sinh giới. Các đặc trưng này được hình thành và biến đổi do sự tương tác giữa cá thể với các điều kiện sống xung quanh.
10 Do quan niệm con người là một sinh vật hữu cơ, nên những vấn để cơ bản về sự phát triển người đều được giải thích theo các quy luật sinh học. Thực chất của sự phát triển là quá trình thay đối của cá thể để thích nghỉ với sự thay đổi của môi trường sống. Động lực thúc đẩy con người hành động và phát triển có nguồn gốc từ nhụ cẩu bên trong cơ thể nhằm khắc phục sự hãng hụt, mất cân bằng giữa cơ thể với sự thay đổi của môi trường. Sự phát triển gắn liền với sự trưởng thành và thành thục của cơ thể, còn sự tác động của các yếu tố từ bên ngoài chỉ đóng vai trò điều kiện khách quan.
Các lí thuyết gia theo quan điểm sinh học để cao vai frò của tuổi thơ đối với các giai đoạn phát triển về sau. Theo họ, những năm đầu có ý ÔỎ nghĩa quyết định sự phát triển của cả cuộc đời cá nhân. Quan điểm sinh học nhấn mạnh sức rrạnh bên trong của con người và đã vạch ta cơ chế của sự phát triển là sự tương tác tích cực giữa cá thể với tnôi trường sống để tạo ra sự cân bằng của cá thể đó. Quan niệm tự nhiên về con người để cao tính chủ động, tích cực của cá nhân trước môi trường sống.
Quan niệm máy móc, cơ học về con người Quan niệm máy móc, cơ học về con người trong tâm lí học chịu ảnh hưởng i| mạnh mẽ của tư duy vật lí học của I. Newton! và triết học duy cảm của John |3 Locke?. Theo các lí thuyết gia cơ học, con người được coi là hệ thống máy móc 1 hoàn bị, có khả năng ứng xử linh hoạt đối với kích thích của môi trường. Con người là “bản sao” của một hệ thống khác - hệ thống xã hội, từ bên ngoài, là sản phẩm của các yếu tố nhập từ bên ngoài.
Trong đó, các kích thích của môi trường !