Giáo Trình Bảo Dưỡng và Sửa Chữa Hệ Thống Lái Ô Tô

Giáo trình bảo dưỡng và sửa chữa hệ thống lái nghề công nghệ ô tô trung cấp cung cấp kiến thức chuyên sâu và kỹ năng thực hành cho sinh viên.

• Tác giả: Nhóm Biên Soạn
• Trường học: Trường Trung Cấp Đông Sài Gòn
• Chuyên ngành: Công Nghệ Ô Tô
• Đề tài: Giáo Trình Bảo Dưỡng và Sửa Chữa Hệ Thống Lái Ô Tô
• Loại tài liệu: tài liệu giảng dạy
• Năm xuất bản: 2023
• Địa điểm: Thành Phố Thủ Đức

Mục lục chi tiết

• LỜI GIỚI THIỆU
• 1. BÀI 1: HỆ THỐNG LÁI Ô TÔ
• 1.1. NHIỆM VỤ, YÊU CẦU VÀ PHÂN LOẠI HỆ THỐNG LÁI
• 1.1.1. Nhiệm vụ
• 1.1.2. Yêu cầu
• 1.1.3. Phân loại
• 1.2. CẤU TẠO VÀ NGUYÊN LÝ HOẠT ĐỘNG CỦA HỆ THỐNG LÁI
• 1.2.1. Hệ thống lái thường
• 1.2.1.1. Cấu tạo chung của hệ thống lái
• 1.2.2. Hệ thống lái có trợ lực
• 1.2.2.1. Nhiệm vụ
• 1.2.2.2. Yêu cầu
• 1.2.2.3. Phân loại
• 1.2.2.4. Sơ đồ cấu tạo
• TÀI LIỆU THAM KHẢO

Tóm tắt

I. Tổng quan về Giáo Trình Bảo Dưỡng và Sửa Chữa Hệ Thống Lái Ô Tô

Giáo trình Bảo Dưỡng và Sửa Chữa Hệ Thống Lái Ô Tô được biên soạn nhằm cung cấp kiến thức cơ bản cho học viên trong lĩnh vực công nghệ ô tô. Nội dung giáo trình bao gồm các bài học từ cấu tạo, nguyên lý hoạt động đến phương pháp kiểm tra và sửa chữa hệ thống lái. Mục tiêu chính là giúp học viên nắm vững các kỹ năng cần thiết để thực hiện bảo dưỡng và sửa chữa hiệu quả.

1.1. Mục tiêu của giáo trình

Giáo trình nhằm trang bị cho học viên những kiến thức về bảo trì hệ thống lái ô tô, từ lý thuyết đến thực hành. Học viên sẽ hiểu rõ về cấu tạo và nguyên lý hoạt động của các bộ phận trong hệ thống lái.

1.2. Đối tượng áp dụng

Giáo trình này phù hợp cho học viên ngành công nghệ ô tô, các thợ sửa chữa ô tô và những ai quan tâm đến sửa chữa hệ thống lái. Nội dung được thiết kế dễ hiểu, dễ tiếp cận.

II. Vấn đề và Thách thức trong Bảo Dưỡng Hệ Thống Lái Ô Tô

Hệ thống lái ô tô là một trong những bộ phận quan trọng nhất, ảnh hưởng trực tiếp đến an toàn và hiệu suất của xe. Tuy nhiên, việc bảo dưỡng và sửa chữa hệ thống lái gặp nhiều thách thức do sự phức tạp của các bộ phận và công nghệ hiện đại.

2.1. Các vấn đề thường gặp

Các vấn đề phổ biến trong sửa chữa hệ thống lái bao gồm hư hỏng cơ cấu lái, dẫn động lái và các bộ phận trợ lực. Những hư hỏng này có thể dẫn đến mất an toàn khi điều khiển xe.

2.2. Thách thức trong việc bảo trì

Việc bảo trì hệ thống lái đòi hỏi kỹ thuật viên phải có kiến thức sâu rộng về các bộ phận của hệ thống lái và khả năng sử dụng các thiết bị kiểm tra hiện đại. Điều này tạo ra áp lực lớn cho các thợ sửa chữa.

III. Phương pháp Bảo Dưỡng Hệ Thống Lái Ô Tô Hiệu Quả

Để đảm bảo hệ thống lái hoạt động ổn định, việc áp dụng các phương pháp bảo dưỡng đúng cách là rất quan trọng. Các phương pháp này không chỉ giúp kéo dài tuổi thọ của hệ thống mà còn đảm bảo an toàn cho người lái.

3.1. Kiểm tra định kỳ

Kiểm tra định kỳ các bộ phận của hệ thống lái ô tô giúp phát hiện sớm các hư hỏng. Việc này bao gồm kiểm tra độ chặt của các khớp nối và tình trạng của dầu trợ lực.

3.2. Thay thế linh kiện hư hỏng

Khi phát hiện các linh kiện hư hỏng, cần thay thế ngay để tránh gây ra các vấn đề nghiêm trọng hơn. Việc sử dụng linh kiện chính hãng cũng rất quan trọng trong bảo trì hệ thống lái.

IV. Ứng Dụng Thực Tiễn của Giáo Trình Bảo Dưỡng Hệ Thống Lái Ô Tô

Giáo trình không chỉ cung cấp lý thuyết mà còn hướng dẫn thực hành cụ thể, giúp học viên áp dụng kiến thức vào thực tế. Các bài học thực hành được thiết kế để học viên có thể thực hiện ngay tại xưởng sửa chữa.

4.1. Thực hành tại xưởng

Học viên sẽ được thực hành trên các mẫu xe thực tế, từ việc kiểm tra đến sửa chữa hệ thống lái ô tô. Điều này giúp nâng cao kỹ năng và sự tự tin cho học viên.

4.2. Kết quả đạt được

Sau khi hoàn thành giáo trình, học viên sẽ có khả năng thực hiện các công việc bảo trì và sửa chữa một cách chuyên nghiệp, đáp ứng nhu cầu của thị trường lao động.

V. Kết luận và Tương lai của Giáo Trình Bảo Dưỡng Hệ Thống Lái Ô Tô

Giáo trình Bảo Dưỡng và Sửa Chữa Hệ Thống Lái Ô Tô là một tài liệu quan trọng trong việc đào tạo nguồn nhân lực cho ngành công nghệ ô tô. Tương lai của giáo trình sẽ tiếp tục được cập nhật để phù hợp với sự phát triển của công nghệ.

5.1. Cập nhật công nghệ mới

Giáo trình sẽ được điều chỉnh để tích hợp các công nghệ mới trong sửa chữa hệ thống lái. Điều này giúp học viên luôn được trang bị kiến thức hiện đại.

5.2. Định hướng phát triển

Định hướng phát triển giáo trình sẽ tập trung vào việc nâng cao chất lượng đào tạo, đáp ứng nhu cầu ngày càng cao của thị trường lao động trong lĩnh vực công nghệ ô tô.

Nội dung chính

GIÁO TRÌNH BẢO DƯỠNG VÀ SỬA CHỮA HỆ THỐNG LÁI Ô TÔ

Tổng quan về giáo trình

Tài liệu giảng dạy Bảo dưỡng và sửa chữa hệ thống lái (Mã số: MĐ 34) là giáo trình chuyên môn nghề bắt buộc thuộc chương trình đào tạo trình độ Trung cấp nghề Công nghệ Ô tô, được ban hành theo Quyết định của Hiệu trưởng Trường Trung cấp Đông Sài Gòn (Ủy ban Nhân dân Thành phố Thủ Đức) năm 2023 trên cơ sở chương trình khung của Tổng cục Dạy nghề.

Về thời lượng, mô đun được phân bổ tổng cộng 60 giờ học, bao gồm 15 giờ lý thuyết và 45 giờ thực hành. Trong cấu trúc chương trình đào tạo nghề Công nghệ Ô tô, mô đun MĐ 34 được xếp ở vị trí chuyên sâu, giảng dạy sau khi người học đã hoàn thành chuỗi các môn học cơ sở và mô đun kỹ thuật chuyên ngành từ MH 07 đến MH 17 và từ MĐ 18 đến MĐ 33.

Mục tiêu học tập của giáo trình hướng tới việc chuẩn hóa kiến thức và kỹ năng nghề cho học viên:

• Về kiến thức: Trình bày đầy đủ các yêu cầu kỹ thuật, nhiệm vụ, phân loại hệ thống lái; giải thích rõ cấu tạo, nguyên lý làm việc của hệ thống lái cơ khí, hệ thống lái trợ lực thủy lực, trợ lực khí nén và trợ lực điện tử (EPS); phân tích chính xác hiện tượng, nguyên nhân hư hỏng của các cụm chi tiết.
• Về kỹ năng: Thực hiện thành thạo quy trình tháo lắp, kiểm tra, bảo dưỡng và sửa chữa các bộ phận như cơ cấu lái, dẫn động lái, cầu dẫn hướng, hệ thống trợ lực đúng quy chuẩn kỹ thuật và an toàn lao động bằng các dụng cụ chuyên dùng (SST).
• Về thái độ: Rèn luyện tính kỷ luật, tác phong công nghiệp, tính cẩn thận và tỉ mỉ trong quá trình thực hành bảo dưỡng kỹ thuật ô tô.

Giáo trình tiếp cận theo mô hình kết hợp chặt chẽ giữa lý thuyết hệ thống và hướng dẫn thực hành theo quy trình công nghệ từng bước. Nội dung được trình bày logic từ nguyên lý cơ bản đến các giải pháp xử lý sai hỏng thực tế.

---

Nội dung kiến thức cốt lõi

                    ┌───────────────────────────────────────────────────────────┐
                    │               HỆ THỐNG LÁI TRÊN XE Ô TÔ                   │
                    └─────────────────────────────┬─────────────────────────────┘
                                                  │
          ┌───────────────────────────────────────┼───────────────────────────────────────┐
          │                                       │                                       │
┌─────────┴─────────┐                   ┌─────────┴─────────┐                   ┌─────────┴─────────┐
│    CƠ CẤU LÁI     │                   │   DẪN ĐỘNG LÁI    │                   │  BỘ TRỢ LỰC LÁI   │
└─────────┬─────────┘                   └─────────┬─────────┘                   └─────────┬─────────┘
          │                                       │                                       │
 ├─ Trục vít - Bánh vít                  ├─ Vành lái & Trục lái                  ├─ Trợ lực thủy lực
 ├─ Trục vít - Cung răng                 ├─ Thanh kéo & Đòn quay                 │  (Bơm cánh gạt, van xoay)
 ├─ Trục vít - Con lăn                   ├─ Khớp cầu, Khớp các đăng              ├─ Trợ lực khí nén
 ├─ Trục vít - Thanh răng                └─ Hình thang lái                       ├─ Trợ lực phi tuyến
 └─ Cơ cấu Bi tuần hoàn                                                          └─ Trợ lực điện (EPS & ECU)

Các chương và chủ đề chính

Nội dung giáo trình được chia thành 5 bài học tương ứng với 5 cụm kiến thức và kỹ năng chuyên môn:

• Bài 1: Hệ thống lái ô tô (Trang 1 - 37): Cung cấp bức tranh toàn diện về nhiệm vụ, yêu cầu và phân loại hệ thống lái. Phân tích chi tiết cấu tạo và nguyên lý hoạt động của cụm vành tay lái (tích hợp túi khí an toàn nylon phủ neoprene, còi điện), trục lái (loại cố định và loại thay đổi góc nghiêng, các cơ cấu hấp thụ va đập kiểu giá đỡ uốn, kiểu bi, cao su silicon, ống xếp; cơ cấu khóa tay lái chống trộm kiểu ấn/nút bấm; cơ cấu lái nghiêng và cơ cấu trượt tay lái). Giới thiệu nguyên lý các hệ thống trợ lực lái thủy lực, trợ lực khí nén, trợ lực phi tuyến và trợ lực điện EPS cùng quy trình bảo dưỡng bên ngoài.
• Bài 2: Bảo dưỡng và sửa chữa cơ cấu lái (Trang 38 - 52): Phân tích sâu 4 nhóm cơ cấu lái chính: cơ cấu trục vít - cung răng, trục vít con lăn glôbôit, cơ cấu lái loại bi tuần hoàn và cơ cấu lái loại bánh răng - thanh răng. Trình bày ma trận nhận diện hư hỏng, nguyên nhân và hậu quả; cung cấp quy trình tháo lắp, căn chỉnh khe hở ăn khớp và kiểm tra sửa chữa cơ cấu lái.
• Bài 3: Bảo dưỡng và sửa chữa dẫn động lái (Trang 53 - 62): Tập trung vào cấu tạo, bảo dưỡng và xử lý sai hỏng của hệ thống đòn kéo, đòn quay đứng, khớp cầu, khớp các đăng trượt và hình thang lái nhằm đảm bảo đúng động học quay vòng.
• Bài 4: Bảo dưỡng và sửa chữa cầu dẫn hướng (Trang 63 - 78): Khảo sát kết cấu dầm cầu, ngỗng trục, trụ đứng và phương pháp đo kiểm, điều chỉnh các góc đặt bánh xe dẫn hướng (Camber, Caster, Kingpin, độ chụm).
• Bài 5: Bảo dưỡng và sửa chữa trợ lực lái (Trang 79 - 90): Trình bày chi tiết về cấu tạo, kiểm tra, sửa chữa bơm trợ lực (kiểu cánh gạt, kiểu van trượt tạo áp suất 60 - 90 kG/cm²), van điều khiển lưu lượng (loại van xoay, loại nhạy cảm tốc độ), xilanh lực, và các thành phần điện - điện tử trong hệ thống trợ lực điện EPS.

Kiến thức nền tảng được xây dựng

Giáo trình thiết lập các nguyên lý kỹ thuật cốt lõi trong cơ học ô tô và thủy khí:

• Động học và tỷ số truyền: Phân tích tỷ số truyền cơ cấu lái ($i_w$) dao động phổ biến từ $15:1$ đến $33:1$ (thông thường từ $18:1$ đến $20:1$). Phân tích mối quan hệ giữa tỷ số truyền, lực đánh lái và độ nhạy phản ứng của bánh xe dẫn hướng trên các dòng xe thể thao, xe du lịch và xe tải hạng nặng.
• Hiệu suất thuận và hiệu suất nghịch: Xác định vai trò của hiệu suất thuận trong việc làm nhẹ tay lái và hiệu suất nghịch trong việc triệt tiêu va đập từ mặt đường truyền ngược lên vành lái, đồng thời vẫn duy trì khả năng tự trả lái về vị trí trung gian nhờ các góc đặt bánh xe.
• Định mức lực điều khiển: Tiêu chuẩn lực tác dụng lên vành lái đối với ô tô du lịch là $P_1 = (10 \div 20)\text{ N}$, đối với ô tô tải là $P_1 = (30 \div 40)\text{ N}$.
• Nguyên lý thủy lực điều khiển theo tốc độ: Cơ chế hoạt động của van điều khiển lưu lượng ở 3 dải tốc độ bơm: tốc độ thấp ($650 \div 1.250\text{ vòng/phút}$), tốc độ trung bình ($1.500\text{ vòng/phút}$) và tốc độ cao (trên $2.500\text{ vòng/phút}$), kết hợp van an toàn để duy trì cảm giác lái ổn định và bảo vệ mạch dầu.
• Hệ thống điều khiển điện tử: Nguyên lý đo góc xoắn thanh xoắn qua sự lệch pha giữa các vòng phát hiện của cảm biến mômen không tiếp xúc, từ đó gửi tín hiệu về ECU để điều khiển mô tơ điện một chiều (DC) dẫn động trục lái qua cơ cấu trục vít - bánh vít.

Kỹ năng phát triển

Người học được trang bị hệ thống kỹ năng thực hành nghề nghiệp cụ thể:

• Kỹ năng chẩn đoán và phân tích sai hỏng: Xác định chính xác các hư hỏng dựa trên triệu chứng thực tế:

Hiện tượng hư hỏng	Nguyên nhân kỹ thuật	Hậu quả / Ảnh hưởng
Vỏ hộp lái nứt, vỡ	Làm rơi, va chạm mạnh, kẹp quá lực khi tháo lắp	Lọt nước/bụi bẩn, lái nặng, kẹt cơ cấu bên trong
Bạc dẫn hướng mòn, cào xước	Làm việc lâu ngày, thiếu mỡ hoặc mỡ có tạp chất	Chuyển hướng thiếu chính xác, rơ lỏng
Thanh răng cong, mòn	Va đập mạnh, làm việc quá tải lâu ngày	Kẹt khớp ăn khớp, sai lệch góc đánh lái
Vòng bi trục lái dơ lỏng	Thiếu mỡ bôi trơn, mòn cơ học tự nhiên	Tay lái bị rung giật khi xe vận hành
Xi lanh lực, piston cào xước	Dầu thủy lực lẫn cặn bẩn hoặc mạt kim loại	Giảm áp suất trợ lực, mất độ nhạy điều khiển
Rò rỉ dầu tại đầu nối ren	Siết quá lực, hỏng ren, phớt bao kín biến cứng	Chảy dầu, tụt áp suất, mất trợ lực lái

• Kỹ năng tháo lắp và hiệu chỉnh: Thao tác tháo dỡ các cụm trục lái, cơ cấu lái, bơm trợ lực, thanh giằng dẫn động theo đúng quy trình công nghệ bằng dụng cụ chuyên dụng (SST, vam tháo rô-tuyn, tuýp hoa dâu, kẹp ê-tô chuyên dùng).
• Kỹ năng bảo dưỡng định kỳ: Tra dầu thanh răng, bơm mỡ các khớp cầu, thay thế chụp bụi cao su, kiểm tra xả khí hệ thống thủy lực, đo và bổ sung dầu trợ lực đúng chủng loại.

---

Phương pháp giảng dạy và học tập

Giáo trình được thiết kế theo cấu trúc bài giảng tích hợp lý thuyết - thực hành, tối ưu hóa cho đào tạo nghề kỹ thuật:

• Phân bổ thời lượng thực hành chuyên sâu: Tỷ lệ 75% thời lượng (45/60 giờ) dành cho rèn luyện kỹ năng trực tiếp tại xưởng thực hành ô tô giúp người học chuyển hóa kiến thức nguyên lý thành phản xạ kỹ thuật thao tác.
• Tiếp cận theo bảng quy trình chuẩn (Job Sheet / Task Sheet): Các nội dung thực hành được phân tách thành các bảng tiến trình chi tiết gồm 4 cột: Số thứ tự - Trình tự thực hiện - Hình vẽ/sơ đồ vị trí - Dụng cụ sử dụng. Cách tiếp cận này giúp học viên thao tác chuẩn xác, không bỏ sót bước và sử dụng đúng trang thiết bị.
• Phương pháp phân tích ca sai hỏng (Case study): Thay vì chỉ mô tả trạng thái tĩnh của chi tiết, giáo trình đặt học viên vào tình huống chẩn đoán thực tế thông qua việc đối chiếu hiện tượng rung giật, rơ lỏng, nặng lái với nguyên nhân cơ khí hoặc thủy lực.
• Phương pháp đánh giá năng lực thực hiện: Học viên được đánh giá định kỳ qua hai tiêu chí: mức độ thông hiểu nguyên lý (bài kiểm tra lý thuyết) và độ chính xác, an toàn, thời gian hoàn thành khi thao tác tháo lắp, đo kiểm chi tiết trên mô hình và trên xe thật.
• Hướng dẫn tự học và tra cứu: Tài liệu cung cấp danh mục thuật ngữ kỹ thuật chuyên ngành (EPS, ECU, Camber, Caster, Kingpin...), định hướng người học tự tra cứu sơ đồ mạch dầu và sơ đồ giắc cắm hộp điều khiển.

---

Điểm nổi bật và cập nhật

• Bám sát khung chương trình đào tạo nghề quốc gia: Nội dung biên soạn theo tiêu chuẩn của Tổng cục Dạy nghề, được cập nhật và chuẩn hóa theo Quyết định năm 2023 của Trường Trung cấp Đông Sài Gòn, đáp ứng yêu cầu đào tạo nhân lực kỹ thuật trực tiếp cho các gara và nhà máy lắp ráp ô tô.
• Tích hợp các công nghệ trợ lực tiên tiến: Giáo trình cập nhật đầy đủ các giải pháp kỹ thuật từ cơ khí thuần túy đến hệ thống trợ lực lái thủy lực phi tuyến nhạy cảm với tốc độ và hệ thống lái trợ lực điện (EPS). Phân tích chi tiết cảm biến mômen loại không tiếp xúc và thuật toán điều khiển của ECU để tiết kiệm nhiên liệu so với trợ lực bơm dầu truyền thống.
• Chú trọng cơ cấu an toàn thụ động: Cung cấp tài liệu cấu tạo về cụm túi khí an toàn vô lăng (làm bằng vật liệu nylon phủ neoprene) và 5 dạng cơ cấu trục lái hấp thụ va đập (kiểu giá đỡ uốn, kiểu bi, cao su silicon, kiểu ăn khớp, kiểu ống xếp) giúp học viên hiểu rõ cơ chế bảo vệ tính mạng người lái khi có va chạm sơ cấp và thứ cấp.
• Gắn kết thực tiễn sửa chữa: Bảng danh mục dụng cụ liệt kê chính xác các thiết bị cầm tay thông dụng (clê dẹt 17-22, tuýp hoa dâu, tuốc nơ vít, vam chuyên dùng SST, đồng hồ đo áp suất), loại bỏ lý thuyết hàn lâm không cần thiết.

---

Đối tượng sử dụng giáo trình

• Học sinh, sinh viên nghề Công nghệ Ô tô: Sử dụng làm tài liệu học tập chính thức cho mô đun MĐ 34 tại các trường trung cấp, cao đẳng kỹ thuật.
• Điều kiện tiên quyết (Prerequisites): Người học cần hoàn thành khối kiến thức cơ sở ngành và chuyên môn kỹ thuật gồm: Vẽ kỹ thuật cơ khí, Dung sai lắp ghép và đo lường kỹ thuật, Cơ kỹ thuật, Điện - Điện tử cơ bản, Cấu tạo động cơ đốt trong và hệ thống truyền lực (MH 07 đến MH 17 và MĐ 18 đến MĐ 33).
• Giảng viên và giáo viên dạy nghề: Dùng làm khung giáo trình chuẩn để biên soạn giáo án lý thuyết, phiếu hướng dẫn thực hành xưởng và ngân hàng đề thi đánh giá kỹ năng nghề.
• Thợ sửa chữa và kỹ thuật viên ô tô: Dùng làm tài liệu tham khảo nhanh tại các xưởng dịch vụ để tra cứu thông số kỹ thuật (góc đặt bánh xe, tỷ số truyền, áp suất bơm), quy trình tháo lắp chuẩn và các phương pháp căn chỉnh cơ cấu lái.

---

Câu hỏi thường gặp (FAQs)

1. Giáo trình này phù hợp với đối tượng nào?

Giáo trình được thiết kế chuẩn hóa cho học viên hệ Trung cấp và Cao đẳng nghề Công nghệ Ô tô, đồng thời là tài liệu tham khảo kỹ thuật cho thợ sửa chữa, kỹ thuật viên tại các xưởng bảo dưỡng ô tô.

2. Cần hoàn thành những môn học nào trước khi học giáo trình này?

Học viên cần hoàn thành các môn học từ MH 07 đến MH 17 và các mô đun chuyên môn từ MĐ 18 đến MĐ 33, bao gồm kiến thức nền tảng về cơ học ứng dụng, dung sai đo lường, điện - điện tử ô tô và hệ thống khung gầm cơ bản.

3. Giáo trình có đề cập đến hệ thống lái trợ lực điện (EPS) không?

Có. Giáo trình phân tích cụ thể cấu tạo và nguyên lý của hệ thống lái trợ lực điện EPS tại Bài 1, bao gồm cấu tạo cảm biến mômen loại cuộn dây không tiếp xúc, hộp điều khiển ECU, mô tơ điện một chiều (DC) và cơ cấu giảm tốc trục vít - bánh vít.

4. Phương pháp tự học giáo trình này như thế nào để đạt hiệu quả cao?

Người học nên kết hợp đọc hiểu nguyên lý hoạt động tại phần lý thuyết với việc quan sát sơ đồ cấu tạo 2D/3D; đối chiếu bảng hư hỏng - nguyên nhân với bảng trình tự tháo lắp để thực hành từng bước trên mô hình cắt bổ hoặc xe thực tập tại xưởng.

5. Giáo trình có kèm theo danh mục tài liệu tham khảo không?

Tài liệu có phần Tài liệu tham khảo được bố trí tại trang 91, tổng hợp các nguồn tư liệu kỹ thuật, tiêu chuẩn ngành và sách chuyên khảo về khung gầm ô tô để người học mở rộng nghiên cứu.

---

Kết luận

Giáo trình Bảo dưỡng và sửa chữa hệ thống lái (Mã số: MĐ 34) là tài liệu đào tạo nghề mang tính thực tiễn cao, hệ thống hóa toàn bộ kiến thức từ cấu tạo, nguyên lý vận hành đến kỹ năng tháo lắp, kiểm tra và khắc phục hư hỏng của hệ thống lái ô tô.

Lộ trình học tập được thiết kế khoa học qua 5 bài học, giúp người học phát triển toàn diện năng lực nghề nghiệp: từ phân tích cơ cấu lái, hệ thống dẫn động, góc đặt bánh xe cầu dẫn hướng cho đến các hệ thống trợ lực lái thủy lực và trợ lực điện hiện đại. Đây là nền tảng kỹ thuật trực tiếp để người học đáp ứng các tiêu chuẩn kỹ thuật trong sản xuất, lắp ráp và bảo dưỡng ô tô thực tế.

Trích đoạn nội dung tài liệu

ỦY BAN NHÂN DÂN THÀNH PHỐ THỦ ĐỨC TRƯỜNG TRUNG CẤP ĐÔNG SÀI GÒN -----  ----- : TÀI LIỆU GIẢNG DẠY Bảo dưỡng và sửa chữa hệ thống lái NGHỀ: CÔNG NGHỆ Ô TÔ TRÌNH ĐỘ: TRUNG CẤP (Ban hành theo Quyết định số: /QĐ-ĐSG ngày tháng năm 2023 của HIệu trưởng trường trung cấp ĐÔng Sài Gòn) NĂM 2023 LỜI GIỚI THIỆU Trong những năm qua, dạy nghề đã có những bước tiến vượt bậc cả về số lượng và chất lượng, nhằm thực hiện nhiệm vụ đào tạo nguồn nhân lực kỹ thuật trực tiếp đáp ứng nhu cầu xã hội. Cùng với sự phát triển của khoa học công nghệ trên thế giới và sự phát triển kinh tế xã hội của đất nước, ở Việt Nam các phương tiện giao thông ngày một tăng đáng kể về số lượng do được nhập khẩu và sản xuất lắp ráp trong nước. Nghề Công nghệ ô tô đào tạo ra những lao động kỹ thuật nhằm đáp ứng được các vị trí việc làm hiện nay như sản xuất, lắp ráp hay bảo dưỡng sửa chữa các phương tiện giao thông đang được sử dụng trên thị trường, để người học sau khi tốt nghiệp có được năng lực thực hiện các nhiệm vụ cụ thể của nghề thì chương trình và giáo trình dạy nghề cần phải được điều chỉnh phù hợp với thực tiễn. Để phục vụ cho học viên học nghề và thợ sửa chữa ô tô những kiến thức cơ bản cả về lý thuyết và thực hành bảo dưỡng, sửa chữa hệ thống lái.

Với mong muốn đó giáo trình được biên soạn, nội dung giáo trình bao gồm năm bài: Bài 1. Hệ thống lái ô tô Bài 2. Bảo dưỡng và sửa chữa cơ cấu lái Bài 3. Bảo dưỡng và sửa chữa dẫn động lái Bài 4.

Bảo dưỡng và sửa chữa cầu dẫn hướng Bài 5. Bảo dưỡng và sửa chữa trợ lực lái Kiến thức trong giáo trình được biên soạn theo chương trình Tổng cục Dạy nghề, sắp xếp logic từ nhiệm vụ, cấu tạo, nguyên lý hoạt động của hệ thống lái đến cách phân tích các hư hỏng, phương pháp kiểm tra và quy trình thực hành sửa chữa. Do đó người đọc có thể hiểu một cách dễ dàng. Mặc dù đã rất cố gắng nhưng chắc chắn không tránh khỏi sai sót, tác giả rất mong nhận được ý kiến đóng góp của người đọc để lần xuất bản sau giáo trình được hoàn thiện hơn.

Xin chân thành cảm ơn! Hà Nội, ngày…. năm 2012 Nhóm biên soạn MỤC LỤC ĐỀ MỤC TRANG Lời giới thiệu Mục lục Thuật ngữ chuyên ngành Bài 1. Hệ thống lái ô tô 1 Bài 2. Bảo dưỡng và sửa chữa cơ cấu lái 38 Bài 3.

Bảo dưỡng và sửa chữa dẫn động lái 53 Bài 4. Bảo dưỡng và sửa chữa cầu dẫn hướng 63 Bài 5. Bảo dưỡng và sửa chữa trợ lực lái 79 Tài liệu tham khảo 91 THUẬT NGỮ CHUYÊN NGHÀNH TT Ký hiệu Ý nghĩa 1 EPS (Electric power system): Hệ thống lái điện tử 2 ECU (Engine Control Unit): Hộp điều khiển động cơ ( hộp đen) 3 DC: Mô tơ điện một chiều Camber: Góc nghiêng của bánh xe so với phương 4 thẳng đứng. Caster: Góc đo bằng độ giữa trụ quay đứng và 5 phương thẳng đứng khi nhìn từ cạnh xe.

Kingpin: Góc nghiêng của trụ quay đứng trong mặt 6 phẳng ngang vào phía trong so với đường thẳng đứng. CHƯƠNG TRÌNH MÔ ĐUN ĐÀO TẠO SỬA CHỮA VÀ BẢO DƯỠNG HỆ THỐNG LÁI Mã số mô đun: MĐ 34 Thời gian mô đun: 60 giờ (Lý thuyết: 15 giờ; Thực hành: 45 giờ) Vị trí, tính chất của môn học: - Vị trí: Mô đun được bố trí dạy sau các môn học/ mô đun sau: MH 07, MH 08, MH 09, MH 10, MH 11, MH 12, MH13, MH 14, MH 15, MH 16, MH 17, MĐ 18, MĐ 19, MĐ 20, MĐ 21, MĐ 22, MĐ 23, MĐ 24, MĐ 25, MĐ 26, MĐ 27, MĐ 28, MĐ 29, MĐ 30, MĐ 31, MĐ 32, MĐ 33. - Tính chất: Mô đun chuyên môn nghề bắt buộc. Mục tiêu của môn học: + Trình bày đầy đủ các yêu cầu, nhiệm vụ và phân loại hệ thống lái ô tô + Giải thích được cấu tạo và nguyên lý hoạt động của hệ thống lái + Trình bày được cấu tạo và nguyên lý hoạt động các bộ phận của hệ thống lái + Phân tích đúng những hiện tượng, nguyên nhân sai hỏng chung và của các bộ phận hệ thống lái ô tô + Trình bày được phương pháp bảo dưỡng, kiểm tra và sửa chữa những sai hỏng của các bộ phận hệ thống lái ô tô + Tháo lắp, kiểm tra, bảo dưỡng và sửa chữa các chi tiết của các bộ phận hệ thống lái đúng quy trình, quy phạm và đúng các tiêu chuẩn kỹ thuật trong sửa chữa + Sử dụng đúng các dụng cụ kiểm tra, bảo dưỡng và sửa chữa đảm bảo chính xác và an toàn + Chấp hành đúng quy trình, quy phạm trong nghề công nghệ ô tô + Rèn luyện tính kỷ luật, cẩn thận, tỉ mỉ của học viên.

1 BÀI 1: HỆ THỐNG LÁI Ô TÔ Mã số của bài 1: MĐ 34 – 01 Mục tiêu: - Trình bày được yêu cầu, nhiệm vụ và phân loại hệ thống lái - Giải thích được cấu tạo, nguyên lý hoạt động và phương pháp kiểm tra bảo dưỡng hệ thống lái - Tháo lắp, nhận dạng và kiểm tra, bảo dưỡng các bộ phận của hệ thống lái đúng yêu cầu kỹ thuật - Chấp hành đúng quy trình, quy phạm trong nghề công nghệ ô tô - Rèn luyện tính kỷ luật, cẩn thận, tỉ mỉ của học sinh – sinh viên.1 NHIỆM VỤ, YÊU CẦU VÀ PHÂN LOẠI HỆ THỐNG LÁI 1.1 Nhiệm vụ Hệ thống lái của ô tô dùng để thay đổi và duy trì hướng chuyển động của ôtô theo một hướng nhất định nào đó. Hệ thống lái gồm có cơ cấu lái và dẫn động lái: + Cơ cấu lái: là hộp giảm tốc giúp làm giảm bớt lực mà lái xe cần phải tác động vào vành lái + Dẫn động lái: bao gồm một đòn bẩy và một thanh kéo dùng để xoay hai bánh xe trước một góc phù hợp với góc quay của vành lái 1.2 Yêu cầu Hệ thống lái phải bảo đảm các yêu cầu sau: - Quay vòng ôtô thật ngoặt trong một thời gian rất ngắn trên một diện tích rất bé. - Điều khiển lái phải nhẹ nhàng thuận tiện. - Động học quay vòng phải đúng để các bánh xe không bị trượt khi quay vòng.

- Tránh được các va đập từ bánh dẫn hướng truyền lên vành lái. - Giữ được chuyển động thẳng ổn định. * Yêu cầu kỹ thuật của hệ thống dẫn hướng trên xe ô tô + Đảm bảo cho các xe chuyển hướng chuyển động chính xác và an toàn. + Giúp việc điều khiển vô lăng dễ và nhẹ nhàng.

+ Dao động của bánh trước không được truyền lên vành lái. + Các bánh xe dẫn hướng sẽ phải tự động xoay trở về vị trí thẳng đứng sau khi xe quay qua khúc quanh hay đường vòng.3 Phân loại * Theo cách bố trí vành tay lái 2 - Hệ thống lái với vành lái bố trí bên trái (khi chiều thuận đi đường là chiều phải). - Hệ thống lái với vành lái bố trí bên phải (khi chiều thuận đi đường là chiều trái). * Theo kết cấu của cơ cấu lái - Trục vít – bánh vít + Trục vít – bánh vít (bánh vít dùng vành răng hoặc con lăn) + Trục vít – ê cu (với êcu và đòn quay) + Trục vít – con trượt (với con trượt và đòn quay) - Bánh răng- thanh răng - Liên hợp * Theo kết cấu và nguyên lý làm việc của bộ trợ lực - Trợ lực thuỷ lực.

- Loại trợ lực khí (gồm cả cường hóa chân không). - Loại trợ lực điện. * Theo số lượng cầu dẫn hướng - Một cầu dẫn hướng. - Nhiều cầu dẫn hướng.

- Tất cả các cầu dẫn hướng.2 CẤU TẠO VÀ NGUYÊN LÝ HOẠT ĐỘNG CỦA HỆ THỐNG LÁI 1.1 Hệ thống lái thường Các bánh răng trong cơ cấu lái không chỉ điều khiển các bánh trước mà chúng còn là các bánh răng giảm tốc đễ giảm lực quay vô lăng bằng cách tăng mô men đầu ra. Tỷ lệ giảm tốc được gọi là tỷ số truyền cơ cấu lái và thường dao động giữa 18 và 20:1. Tỷ lệ càng lớn không những làm giảm lực đánh lái mà còn yêu cầu phải xoay vô lăng nhiều hơn khi xe quay vòng.1 Cấu tạo chung của hệ thống lái a. Vành tay lái Hình 1.

Vành tay lái (vô lăng) 3 - Chức năng: có chức năng tiếp nhận momen quay từ người lái rồi truyền cho trục lái. - Cấu tạo: Vành tay lái có cấu tạo tương đối giống nhau ở tấc cả các loại ôtô. Nó bao gồm một vành hình tròn và một vài nan hoa được bố trí quanh vành trong của vành tay lái. Ngoài chức năng chính là tạo mô men lái, vành tay lái còn là nơi bố trí một số bộ phận khác của ôtô như : nút điều khiển còi, túi khí an toàn,… Đa số các ô tô hiện nay được trang bị loại còi điện.

Nút nhấn còi thườngđược bố trí trên vành tay lái. Nút nhấn còi hoạt động tương tự như một công tắc điện kiểu thường mở. Khi lái xe nhấn nút còi, mạch điện sẽ kín và làm còi kêu. Để đảm bảo độ an toàn cho người lái và hành khách trong trường hợp xe bị đâm chính diện.

Các ô tô hiện nay thường được trang bị hệ thống an toàn. Hai loại thiết bị an toàn được sử dụng phổ biến hiện nay là dây an toàn và túi khí an toàn. Nhiều hãng chế tạo ôtô chỉ trang bị túi khí cho các loại xe sang trọng, còn các xe thông thường chỉ được trang bị dây an toàn. Túi khí an toàn Túi khí an toàn có hình dáng tương tự cây nấm được làm bằng nylon phủ neoprene, được xếp lại và đặc trong phần giữa của vành tay lái.

Khi xe đâm thẳng vào một xe khác hoặc vật thể cứng, túi khí sẽ phồng lên trong khoảnh khắc để hình thành một chiếc đệm mềm giữa lái xe và vành tay lái.Túi khí an toàn chỉ được sử dụng một lần. Sau khi hoạt động túi khí phải được thay mới. Trục tay lái * Cấu tạo chung: Giá đỡ dễ vỡ ống trục lái Cần nghiêng Trục lái chính (phía dưới) Hình 1. Trục tay lái Trục lái có hai loại: loại cố định không thay đổi được góc nghiêng (hình 1.a) và loại thay đổi được góc nghiêng (hình 1.b) Đối với loại không thay đổi được góc nghiêng thì trục lái gồm một thanh thép hình trụ rỗng.

Đầu trên của trục lái được lắp bằng then hoa với moayơ của vành lái (vô lăng) còn đầu dưới được lắp cũng bằng then hoa với khớp các đăng. Trục chính được đỡ trong ống trục lái bằng các ổ bi.