Giáo dục và Khoa cử Nho học ở Nghệ An dưới triều Nguyễn (1802-1919)

Luận văn thạc sĩ giáo dục nghiên cứu lịch sử giáo dục và khoa cử nho học ở nghệ an dưới triều nguyễn 1802 1919, khảo sát thực trạng, phân tích nguyên nhân, đề xuất giải pháp cải

• Trường học: Đại học Khoa học Huế
• Chuyên ngành: Thạc Sĩ Lịch Sử
• Đề tài: Giáo dục và Khoa cử Nho học ở Nghệ An dưới triều Nguyễn
• Loại tài liệu: luận văn
• Năm xuất bản: 2013
• Địa điểm: Huế

Tóm tắt

I. Tổng Quan Giáo Dục Nho Học Nghệ An Triều Nguyễn

Giáo dục và khoa cử luôn được coi là quốc sách hàng đầu của mọi triều đại, đặc biệt là dưới triều Nguyễn. Kế thừa truyền thống coi trọng giáo dục, triều Nguyễn nhanh chóng xây dựng và củng cố hệ thống giáo dục Nho học từ trung ương đến địa phương. Nghệ An, vùng đất nổi tiếng hiếu học, đóng vai trò quan trọng trong sự phát triển của nền giáo dục khoa cử cả nước. Xứ Nghệ, với truyền thống hiếu học lâu đời, đã sản sinh ra nhiều danh nhân văn hóa, góp phần làm rạng danh đất nước. Việc nghiên cứu giáo dục Nho học ở Nghệ An dưới triều Nguyễn là vô cùng cần thiết, không chỉ để bảo tồn và phát huy giá trị truyền thống mà còn để khơi dậy tinh thần hiếu học trong bối cảnh hiện đại. Giáo dục Nho học đã mang lại nhiều thành quả cho đất nước; đó là những bài học, kinh nghiệm quý báu. Việc tìm hiểu giáo dục khoa cử Nho học Nghệ An thời Nguyễn là một công việc thiết thực. Việc thực hiện được công việc này không chỉ giúp chúng ta kế thừa nền giáo dục truyền thống trong sự nghiệp cải cách giáo dục hiện nay, mà còn huy động sức mạnh của truyền thống học hành nhằm phục vụ cho sự nghiệp công nghiệp hoá, hiện đại hoá phương diện Nghệ An nói riêng và cả nước nói chung.

1.1. Vị Trí Địa Lý và Ảnh Hưởng Đến Giáo Dục Nho Học

Nghệ An, thuộc khu vực Bắc Trung Bộ, có vị trí địa lý chiến lược, giáp Thanh Hóa, Hà Tĩnh, Lào và biển Đông. Địa hình đa dạng, từ đồng bằng ven biển đến núi cao, ảnh hưởng đến điều kiện kinh tế - xã hội và văn hóa của vùng. Theo “Đại Nam Nhất Thống Chí”, Nghệ An “Bia rộng chính đất xung yếu giữa Nam Bắc”. Môi trường tự nhiên khắc nghiệt đã hun đúc nên truyền thống cần cù, hiếu học của người dân xứ Nghệ. Điều này cũng góp phần quan trọng vào sự phát triển của giáo dục và khoa cử Nho học. Vùng đất này sớm giao thoa văn hóa Bắc Nam, hình thành nên bản sắc riêng biệt.

1.2. Truyền Thống Hiếu Học Xứ Nghệ Trước Thời Nguyễn

Truyền thống hiếu học của Nghệ An đã được hình thành từ rất sớm, với nhiều danh nhân khoa bảng nổi tiếng trong lịch sử. Dưới triều Lý Trần, Nghệ An đã có những đóng góp nhất định cho nền giáo dục nước nhà. Đến thế kỷ XV, dưới triều Lê sơ, giáo dục khoa cử ở Nghệ An bắt đầu phát triển mạnh mẽ hơn. Tuy nhiên, số lượng người đỗ đạt còn thấp so với các vùng khác. Dẫu vậy, truyền thống khoa bảng Nghệ An đã bước đầu được xác lập, tạo tiền đề cho sự phát triển rực rỡ hơn dưới triều Nguyễn. Đặng Thai Mai nhận định, chính chế khoa bảng đã quản lý con người.

II. Tổ Chức Giáo Dục Nho Học Triều Nguyễn Ở Nghệ An

Dưới triều Nguyễn, hệ thống giáo dục Nho học ở Nghệ An được tổ chức chặt chẽ và bài bản. Triều đình chú trọng xây dựng trường học, bổ nhiệm quan lại phụ trách giáo dục, và ban hành nhiều chính sách khuyến khích học tập. Các kỳ thi Hương, thi Hội được tổ chức thường xuyên, tạo cơ hội cho người dân Nghệ An tham gia và khẳng định tài năng. Ngoài trường công, các trường tư thục cũng phát triển mạnh mẽ, đáp ứng nhu cầu học tập đa dạng của người dân. Nhà vua quan tâm đặc biệt đến xây dựng ngũ quan, chăm lo giáo dục. Đổi mới trường học kinh đô. Dưới Thiệu Trị chức Đốc học, Giáo Huấn đạo lần đầu được đặt ở phủ, huyện vùng biên như Lạng Sơn, Cao Bằng, Thái Nguyên.

2.1. Hệ Thống Trường Học và Quan Chức Giáo Dục

Nhà Nguyễn mở rộng hệ thống trường học từ kinh đô đến các phủ, huyện, cho phép mở trường tư thục ở làng xã. Vua Gia Long lập chức Đốc học, phó Đốc học ở Quốc Tử Giám năm 1803. Đến năm 1821, Minh Mạng khôi phục chức Tế Tử nghiệp, chức Học chính. Các quan chức giáo dục như Đốc học, Giáo thụ, Huấn đạo được bổ nhiệm để quản lý và giảng dạy trong các trường học. Triều đình quy định rõ tiêu chuẩn bổ nhiệm và trách nhiệm của các quan chức này để đảm bảo chất lượng giáo dục.

2.2. Quy Chế Thi Cử và Tiêu Chuẩn Đánh Giá Nho Học

Các kỳ thi Hương, thi Hội được tổ chức định kỳ theo quy chế của triều đình. Các sĩ tử phải trải qua nhiều vòng thi, kiểm tra kiến thức về kinh sử, văn chương và chính sự. Tiêu chuẩn đánh giá khắt khe, đòi hỏi thí sinh phải có trình độ học vấn uyên bác và khả năng ứng dụng kiến thức vào thực tiễn. Việc thi cử nhằm tuyển chọn những người tài đức, xứng đáng để bổ nhiệm vào các vị trí quan trọng trong bộ máy nhà nước.

2.3. Tổng giáo Dạy Học Vùng Dân Tộc Thiểu Số

Ngay những miền biên những vùng dân tộc thiểu số nhà Nguyễn cũng chủ trọng việc xây dựng ngũ học và quan lại. Năm Tự Đức thứ (1874), đình chuẩn định cho chức dạy học những đạo, dân, “các đạo, dân thuộc hạt người muốn hoc đặt chức day. Sau giáo dục phát triển chức Giáo Hudn dao. Thứ nhà Nguyễn chủ trương xây dựng nên giáo dục Nho học thắng trung ương đến phương.

III. Ảnh Hưởng Giáo Dục Nho Học Triều Nguyễn Đến Xã Hội

Giáo dục Nho học triều Nguyễn có ảnh hưởng sâu rộng đến xã hội Nghệ An. Nó góp phần nâng cao trình độ dân trí, đào tạo nhân tài cho đất nước, và củng cố hệ tư tưởng Nho giáo trong xã hội. Tuy nhiên, cũng có những hạn chế nhất định, như việc quá coi trọng kinh sử, xem nhẹ các ngành nghề khác, và sự phân biệt đối xử giữa các tầng lớp xã hội trong tiếp cận giáo dục. Nhờ có giáo dục mà xã hội ngày càng phát triển đi lên.

3.1. Nâng Cao Trình Độ Dân Trí và Đào Tạo Nhân Tài

Việc phát triển giáo dục Nho học đã giúp nâng cao trình độ dân trí, tạo ra một đội ngũ trí thức đông đảo, có kiến thức uyên bác và đạo đức tốt đẹp. Nhiều người con ưu tú của Nghệ An đã đỗ đạt cao trong các kỳ thi, trở thành những quan lại thanh liêm, những nhà văn hóa lớn, góp phần xây dựng đất nước phồn thịnh.

3.2. Củng Cố Hệ Tư Tưởng Nho Giáo Trong Xã Hội

Giáo dục Nho học đã góp phần củng cố hệ tư tưởng Nho giáo, với các giá trị như trung, hiếu, tiết, nghĩa, lễ, nghĩa, liêm, sỉ, trở thành nền tảng đạo đức của xã hội. Các mối quan hệ gia đình, làng xã, quốc gia được xây dựng trên cơ sở các nguyên tắc Nho giáo, tạo nên sự ổn định và trật tự xã hội.

IV. Danh Nhân Khoa Bảng Nghệ An Thời Nguyễn Niềm Tự Hào

Nghệ An tự hào là vùng đất sản sinh ra nhiều danh nhân khoa bảng dưới triều Nguyễn. Những người con ưu tú này không chỉ làm rạng danh quê hương mà còn có những đóng góp to lớn cho sự phát triển của đất nước. Nghiên cứu về họ giúp chúng ta hiểu rõ hơn về truyền thống hiếu học của Nghệ An và giá trị của nền giáo dục Nho học. Có những người hi sinh quên mình vì sự nghiệp giáo dục.

4.1. Thống Kê Số Lượng và Phân Bố Danh Nhân

Việc thống kê đầy đủ số lượng các nhà khoa bảng Nho học Nghệ An dưới triều Nguyễn là một nhiệm vụ quan trọng. Dựa trên các tài liệu lịch sử và nghiên cứu khoa học, chúng ta có thể xác định được số lượng người đỗ đạt cao trong các kỳ thi Hương, thi Hội, và phân bố của họ theo từng địa phương.

4.2. Tiểu Sử và Sự Nghiệp Tiêu Biểu

Nghiên cứu tiểu sử và sự nghiệp của các danh nhân khoa bảng Nghệ An giúp chúng ta hiểu rõ hơn về cuộc đời, sự nghiệp và những đóng góp của họ cho xã hội. Những tấm gương sáng về học tập, đạo đức và cống hiến là nguồn cảm hứng lớn cho các thế hệ sau noi theo.

V. Đóng Góp và Bài Học Kinh Nghiệm Giáo Dục Nho Học

Nghiên cứu giáo dục Nho học ở Nghệ An dưới triều Nguyễn mang lại những bài học kinh nghiệm quý báu cho công cuộc xây dựng và phát triển giáo dục hiện nay. Chúng ta cần kế thừa và phát huy những giá trị tốt đẹp của truyền thống, đồng thời khắc phục những hạn chế để xây dựng một nền giáo dục hiện đại, toàn diện và phù hợp với yêu cầu của thời đại. Chú trọng việc phát huy giá trị truyền thống để đạt hiệu quả cao.

5.1. Giá Trị Kế Thừa và Phát Huy Trong Giáo Dục Hiện Đại

Những giá trị như tinh thần hiếu học, lòng yêu nước, ý chí tự cường dân tộc, và đạo đức làm người cần được kế thừa và phát huy trong giáo dục hiện đại. Chúng ta cần xây dựng môi trường học tập lành mạnh, khuyến khích học sinh, sinh viên phát huy năng lực sáng tạo và đóng góp cho xã hội.

5.2. Bài Học Về Phương Pháp Dạy và Học Nho Học

Nghiên cứu phương pháp dạy và học Nho học giúp chúng ta rút ra những bài học kinh nghiệm quý báu về việc truyền thụ và tiếp thu kiến thức. Phương pháp học tập chủ động, tư duy phản biện, và khả năng ứng dụng kiến thức vào thực tiễn cần được chú trọng phát triển trong giáo dục hiện đại.

VI. Triển Vọng và Định Hướng Nghiên Cứu Giáo Dục Nho Học

Việc nghiên cứu giáo dục Nho học ở Nghệ An dưới triều Nguyễn vẫn còn nhiều tiềm năng và cơ hội phát triển. Các nghiên cứu trong tương lai cần tập trung vào việc khai thác sâu hơn các khía cạnh khác nhau của giáo dục Nho học, và ứng dụng những kết quả nghiên cứu vào thực tiễn. Cần có những giải pháp cụ thể để khai thác tiềm năng.

6.1. Hướng Nghiên Cứu Chi Tiết Về Danh Nhân Khoa Bảng

Nghiên cứu sâu hơn về cuộc đời, sự nghiệp và những đóng góp của các danh nhân khoa bảng Nghệ An, tập trung vào những lĩnh vực cụ thể như văn học, sử học, chính trị, và kinh tế. Khai thác các nguồn tài liệu mới và ứng dụng các phương pháp nghiên cứu hiện đại.

6.2. Ứng Dụng Kết Quả Nghiên Cứu Vào Thực Tiễn

Ứng dụng những kết quả nghiên cứu về giáo dục Nho học vào việc xây dựng chương trình giáo dục địa phương, phát triển du lịch văn hóa, và bảo tồn di sản văn hóa. Tổ chức các hoạt động tuyên truyền, giới thiệu về truyền thống hiếu học của Nghệ An đến cộng đồng.

Trích đoạn nội dung tài liệu

CHƯƠNG 1 DAC DIEM TỰ NHIEN VA LICH SU, TRUYEN THONG DỤC - KHOA CỬ NHO HỌC Ở NGHỆ AN TRƯỚC NĂM 1802 VÀ GIÁO DỤC - KHOA CU NHO HQC O VIỆT NAM DƯỚI TRIỀU NGUYÊN 1. Đặc điểm tự nhiên và lịch sử tỉnh Nghệ An 1. Đặc điểm tự nhiên tỉnh Nghệ An Nghệ An là tỉnh thuộc khu vực Bắc Trung Bộ, cùng với các tỉnh Thanh Hóa, Hà Tĩnh, Quảng Bình, Quảng Trị làm thành “chiếc đòn gánh, gánh hai đâu đất nước Lãnh thổ Nghệ An (phần đất liền) nằm trong tọa độ địa lý từ 18°33"22” đến 19° 5958” độ vĩ Bắc và từ 10352°15° đến 105°48*17° độ kinh Đông. Phía Bắc giáp tỉnh Thanh Hóa với đ-ờng biên đài 196,13km; phía Nam giáp tỉnh Hà Tĩnh với d-ờng biên dài 92,6km; phia Tây giáp ba tỉnh Xiêng Khoảng, Hủa Phãn và Bôlikhamxây của Lào với đ-ờng biên giới dài 419km; phía Đông tiếp giáp với biển Đông và có đ- ờng bờ biển dai 82km.

Toàn tỉnh có diện tích đất tự nhiên 16487,39 km2 và là một trong những tỉnh có diện tích đất tự nhiên lớn nhất n- ớc ta. Địa hình Nghệ An t- ơng đối đa dạng, phức tạp và bị chia cắt mạnh thành nhiều kiểu hình; vừa có núi cao và núi trung bình, vừa có đồng bằng và vùng ven biển, trong đó phản đổi núi bao trầm 83% diện tích của tỉnh. Độ đốc địa hình của Nghệ An thoải dần từ Đông Bắc xuống Tây Nam. Trong đó cao nhất là đỉnh núi Phuxailaileng (2711m) thuộc huyện Kỳ Sơn và thấp nhất là vùng đồng bằng các huyện Diễn Chau, Yen Thanh, Quynh L-u.

Nghệ An nằm trong vùng khí hậu nhiệt đới ẩm gió mùa nên chịu ảnh h-ởng mạnh của nhiều hệ thống thời tiết. Hàng năm từ tháng 4 đến tháng 8 d- ơng lịch, Nghệ An chịu ảnh h- ởng mạnh của gió mùa Tây Nam khô và nóng; từ tháng 11 đến tháng 3 năm có gió mùa Đông Bắc nh và ẩm - ớt. Khí hậu chia thành bốn mùa rõ rệt : mùa. Xuan th- ng Cnghéo màu sắc, hiếm âm thanh”; mùa Hè đến nắng nóng làm đất đồi nứt nẻ, bụi tỏa mù trời; mùa Thu vào khoảng tháng 7, tháng 8 âm lịch hay có bão và lũ lụt; mùa Đông thì rả rích m-a ngâu (m- a phùn) làm cho thời tiết lạnh lẽo, ủ đột.

Thiên nhiên Nghệ An tạo nên một cảnh t-ởng đẹp song cũng khắc nghiệt với con ng-ời nơi đây. Đó là khi hạn đến thì nắng “icháy đồng nung đá khiến —rưộng nẻ, bàu khi còn khi m-a xuống thì lại =zhối đất, thối cát. Có thể nói thiên tai không chỉ riêng Nghệ An nh-ng đi dọc chiều dai đất n-ớc không có nơi nào mà thời tiết lại khắc nghiệt nh- vùng đất này. Về tài nguyên.

khi x-a các nhà viết phong thổ ký cho rằng Nghệ An không đ- ợc tạo hóa c-u mang nh- ng đó là một số mặt về nông nghiệp và là cách nhìn của tiền nhân khi khoa học kỹ thuật ch a phát triển. Đứng vẻ nhiều mặt mà nói, thiên nhiên đã không chỉ hoàn toàn bạc bẽo với Nghệ _ An. Nơi đây vẫn có nguồn tài nguyên đất, rừng, biển, sông ngồi, khoáng s có giá trị phục vụ cho các hoạt động sản xuất nông nghiệp, công nghiệp, lâm nghiệp. Đánh giá chung vẻ điều kiện tự nhiên Nghệ An, Phan Huy Chú cho rằng Nghệ An là nơi núi cao, sông sâu, cảnh vật †-ơi sáng.

Gọi là đất có danh tiếng hơn cả ở Nam ChâuC; còn CNghệ An sứ Nghệ An gần núi giáp biển, đất đai sỏi sạn, cần cỗi lại không có mấy nơi bằng phẳng rộng rãi— [20:219J. Có thể nói thiên nhiên vừa khắc nghiệt vừa -u đãi đã tạo nên nét riêng của con ng-ời xứ Nghệ. Cuộc sống khó khăn, vất vả buộc họ phải v-ơn lên và điều đó cũng ảnh h-ởng lớn đến việc học hành, thì cử trên mảnh đất này. Khái quát lịch sử tỉnh Nghệ An Nghệ An là mảnh đất có truyền thống lịch sử, văn hóa lâu đời song song với chiều da 'h sử đất n- ớc.

liên nhiên khắc nghiệt, không thực sự -u đãi đã rèn luyện cho con ng-ời xứ Nghệ đức tính bền bỉ, gan góc, sức chịu đựng với nghị lực cao, sự cần kiệm trong cuộc sống, không thích xa hoa, th-ơng yêu đùm bọc lẫn nhau khi khó khăn, hoạn nạn. Các tác giả =Đại nam nhất thống chí~ nhận xét = dân nghèo, tập tục cắn kiệm, nhà nông chăm chỉ ruộng n- ơng, học trò ưa chuộng học hành” [26;168]. Cuộc sống nhiều khó khăn, thử thách đã góp phần tạo nên tính cách và nghị lực của con ng-ời xứ Nghệ. Thiên nhiên xinh đẹp nh- ng dữ dần đã tạo nên ở con ng-ời Nghệ An sự kiên c-ờng trong cuộc sống m-u sinh và bảo vệ đất n-ớc nơi mảnh đất *viễn trấn” này.

Sách “Lịch triéu hiến ch- ong logi chí” chép: Nơi đây. phong rực trọng hậu, cảnh t-ợng t-ơi sáng gọi là đất có danh tiếng hơn cả ở Nam Châu. Nẹ-ời thì hiển hòa mà chăm học, sản vật thì nhiều thức quý của lạ. Những vị thân ở nái, ở biển có tiếng linh thiêng.

Đ-ợc khí tốt của sông núi nên sinh ra nhiều bậc danh hiển” = thực là nơi hiểm yếu như thành đồng ao nóng của nước nhà và là then khóa của các triểu đại— [6;63]. Trên lãnh thổ Nghệ An từ ng-ời v-ơn ghè đá ở hang Thẩm 6m, ng-di Quynh 'Văn sống bằng sò điệp và biết làm đồ gốm rồi ng-ời Làng Vạc biết chế tạo đồ đồng, ng- ời Nho Lâm rèn sắt, hơn 20 vạn năm đã trôi qua. Khoảng thời gian đó tổ tiên ta trên đất Nghệ An đã bền bỉ, gian khổ vật lộn với thiên nhiên để tồn tại và bản thân con ng- ời cũng phát triển, trí tuệ đ-ợc mở mang, tổ tiên ta đã xây dựng một nền văn hóa đa. dạng, rất đổi tự hào.

Mảnh đất Nghệ An từ thời Bắc thuộc đến nay cũng đã chứng kiến bao đổi thay, thang trầm ct ich sit. D-ới thời Bắc thuộc và chống Bắc thuộc, ở Nghệ An đã bùng nổ cuộc khởi nghĩa do Mai Thúc Loan lãnh đạo (713 - 722) làm rung chuyển cả An Nam đô hộ phủ của nhà Ð- ờng. Trong 10 thế kỷ độc lập tự chủ tiếp theo, Nghệ An là nơi diễn ra nhiều trận đánh tiêu biểu trong lịch sử dân tộc : Trong cuộc kháng chiến chống Nguyên - Mông lần thứ hai (1285) khi đại quân và triều đình phải rút khỏi Thang Long, vua Trần Nhân Tông đã đặt cả niềm tin vào đội quân hậu bị hùng hậu của Nghệ An khi viết lên thuyền hai câu thơ : Cối Kê cựu sự quân tụ Hoan Diễn do tồn thập vạn bình. (Chuyện cũ Cối Kê ng-ời hing nhớ.

Hoan Diễn còn kia m- ời vạn quân). Đâu thế kỷ XV, Nghệ An là căn cứ địa trong khởi nghĩa của Trân Ngồi (1407 - 1427), Trân Quý Khoáng (1409 - 1413) và là đất đứng chân của khởi nghĩa Lam Sơn (1418 - 1427). 10 Vào thế kỷ XIX, các tác giả sách Đại Nam nhất thống chí” có nhận xét vẻ Nghệ An Bia thế rộng rãi, chính là đất xung yếu giña Nam và Bắc— [26;144]. Nita sau thế kỷ XIX, nhân dân Nghệ An liên tục nổi dậy chống triều đình đầu hàng và thực dân Pháp xâm 1- ge d-ới ngọn cờ của Trân Tấn, Đặng Nh- Mai, Nguyễn Xuân Ôn.

và gi- ong cao khẩu hiệu: “phen này quyết đánh cả triều lẫn Tây”. Trong phong trào vận động giải phóng dân tộc (1930 - 1945) nhân dân Nghệ An và Hà Tĩnh đã làm nên một * Nghệ Tĩnh đỏ” trong trang sử vàng của dân tộc. Từ 1945 đến nay, nhân dân Nghệ An đã có những đóng góp to lớn vẻ sức ng- ời, sức của đối với sự nghiệp cách mạng chung của cả dân tộc. Nghệ An là vùng đất cổ, vùng đất sớm có sự giao l-u văn hóa Bắc - Nam.

C- dân Nghệ An là c- dân bản địa đã từng tổn tại và phát triển qua một thời gian dài hàng chục vạn năm. Địa bàn c- trú ban đầu la ng-ời Nghệ cổ x- ở miền núi (hang “Thẩm ồm).Dần dần cùng với sự phát triển của công cụ sản xuất và quá trình chỉnh phục tự nhiên mà họ đã mở rộng địa bàn sinh sống xuống các vùng trung du, đồng bằng, miền biển. Trong quá trình phát triển của mình, ngoài c- dân bản địa, Nghệ An còn có sự nhập c- của nhiều nơi khác nh- từ Bắc vào, từ Nam ra, từ Trung Quốc sang. Chính điều đó đã làm cho Nghệ An trở thành nơi hội tụ của nhiều dòng họ và văn hóa dòng họ khác nhau.

Theo tài liệu “Dán c- và xã hội Nghệ An thì Tnăm 1990, Nghệ An có 341 họ kể cả các họ của các dân tộc ít người ở miền m 116;17]. Nghệ An có các dòng họ lâu đời nh- họ Hồ, họ Ngô, họ Trân, họ Nguyễn. Các dòng họ đã cùng nhau chung l-ng đấu cật trong cuộc đấu tranh chống chọi lại với thiên tai cũng nh- giạ giả ngoài mặt trận, viết lên những trang sử đẹp cho Nghệ An nói riêng và đất n-ớc Việt Nam nói chung. Môi tr- ờng tự nhiên và xã hội Nghệ An vừa - u đãi vừa thử thách,đã hun đúc cho.

truyền thống cần cù, chăm chỉ, hiếu học và đức tính thông minh,sáng tạo của con ng- di xứ Nghệ. C- dân Nghệ An, Hà Tĩnh chủ nhân của nền văn hóa dân gian phát triển rực rỡ với nhiều thể loại nh- ca dao, c ngữ, hát ví, hát đặm, truyện c- ời, truyện cổ tích. " Nghệ An cũng là đất văn vật. Con ng- ời nơi đây đã bao đời nổi tiếng thông minh, hiếu học và khổ học, có trí tuệ trong sáng, trọng đạo lý làm ng-ời, gần gũi với nhân dan, đám chống lại những điều sai trái chốn quan tr- ờng.

Đó là tính cách của nhà Nho. xứ Nghệ mà nhiều bà con xứ khác phải khâm phục. Sác TiĐại Nam nhất thống c nhận định: học trò Nghệ An chuộng khí tiết, nhiều ng- ời hào mại ó chí chăm học, văn. ch-ơng thì đùng lời lẽ cứng cáp, không cần đẹp lời.

Chính những điều kiện tự nhiên, điều kiện lịch sử văn hóa trên đã tạo nên nét riêng của con ng-ời xứ Nghệ. Điều đó cũng góp phần giúp cho học trò và Nho sĩ Nghệ An tạo dựng cho mình truyền thống khoa bảng rục rỡ, vẻ vang. Truyền thống giáo dục và khoa cử Nho học ở Nghệ An trước năm 1802 Năm 1070, Lý Thánh Tông đã cho lập văn miếu; đắp t-ơng Khổng Tử, Chu Công và 72 vị tiên hiển để thờ. Năm 1075, Lý Nhân Tông mở khoa thỉ Tam Tr- ờng đầu tiên gọi là Minh kinh bác học để tuyển chọn nhân tài cho hệ thống quan lại.