Chương 1 TỔNG QUAN TÌNH HÌNH NGHIÊN CỨU 1. Các công trình nghiên cứu chung về giáo dục khoa cử Nho học Việt Nam Giáo dục và khoa cử Nho học thời quân chủ ở Việt Nam là một chủ đề rộng lớn, do đó đã nhận được sự quan tâm nghiên cứu từ rất sớm với lực lượng nghiên cứu khá đông đảo. Đầu thế kỷ XX, xuất hiện một số công trình nghiên cứu về giáo dục khoa cử Việt Nam thời cổ trung đại của các học giả Việt Nam. Năm 1919, Dương Bá Trạc giới thiệu những nét đại cương về giáo dục khoa cử thời phong kiến qua bài Khảo cứu về sự thi ta trên Tạp chí Nam Phong.
Năm 1942, Nguyễn Văn Tố giới thiệu bài viết Quyển thi văn bình chú trên Tạp chí Tri Tân; Nguyễn Tường Phượng với bài Khoa thi Hương năm Tân Mão (1891) trên Tạp chí Tri Tân năm 1943. Về sau, các công trình nghiên cứu đề cập đến giáo dục và khoa cử Việt Nam thời trung, cận đại ngày một nhiều, có thể kể đến như: Tìm hiểu nền giáo dục Việt Nam trước năm 1945 của Vũ Ngọc Khánh (năm 1985); Giáo dục Việt Nam thời cận đại của Phan Trọng Báu (năm 1994); Nho học ở Việt Nam - Giáo dục và thi cử của Nguyễn Thế Long (năm 1995); Khoa cử và giáo dục Việt Nam của Nguyễn Q. Bên cạnh đó, nhiều học giả nước ngoài cũng dành tâm sức nghiên cứu về giáo dục khoa cử Nho học Việt Nam. Các công trình nghiên cứu về giáo dục khoa cử Nho học triều Nguyễn Trong xu hướng đánh giá lại một cách khách quan hơn về vương triều nhà Nguyễn, các công trình về giáo dục khoa cử Nho học triều Nguyễn cũng xuất hiện nhiều hơn.
Có thể phân chia các công trình thành 2 nhóm như sau: Nhóm các công trình nghiên cứu chung về triều Nguyễn có đề cập một phần đến giáo dục khoa cử, như: Triều Nguyễn - Những vấn đề lịch sử, tư tưởng và văn học (năm 1994); Những vấn đề văn hóa xã hội thời Nguyễn (năm 1992, 1995); Những vấn đề lịch sử và văn chương triều Nguyễn (năm 6 1997); Những vấn đề lịch sử về triều đại cuối cùng ở Việt Nam (năm 2002); Tuyển tập những bài nghiên cứu về triều Nguyễn (năm 2002); Lịch sử nhà Nguyễn - Một cách tiếp cận mới (năm 2005); Những vấn đề lịch sử triều Nguyễn (năm 2007)… Nhóm các công trình nghiên cứu chuyên sâu về Nho giáo và Nho học dưới triều Nguyễn: Vĩnh Cao, Phạm Đức Thành Dũng (và các đồng nghiệp) với cuốn Khoa cử và các nhà khoa bảng triều Nguyễn, Nguyễn Ngọc Quỳnh xuất bản Hệ thống giáo dục và khoa cử Nho giáo triều Nguyễn của năm 2011… Ngoài ra, vấn đề giáo dục và khoa cử dưới triều Nguyễn cũng là đề tài nghiên cứu của một số luận văn, luận án tiến sĩ Sử học. Năm 1998, Lê Thị Thanh Hoà bảo vệ thành công luận án Tiến sĩ Lịch sử với đề tài Chế độ đào tạo và tuyển dụng quan lại thời Nguyễn. Năm 2014, Đỗ Thị Hương Thảo hoàn thành luận án tiến sĩ với đề tài Thi Hương thời Nguyễn: Qua các trường thi Hương Hà Nội, Nam Định và Hà Nam v. Các công trình nghiên cứu về giáo dục khoa cử Nho học Nam Bộ Trước hết, cần kể đến công trình của tác giả Cao Tự Thanh Nho giáo ở Gia Định (xuất bản 1996, tái bản năm 2010).
Mặc dù không phải cuốn sách nghiên cứu về giáo dục khoa cử Nho học của cùng đất Nam Bộ nhưng đây là công trình đầu tiên nêu lên một cách toàn diện các vấn đề Nho giáo ở Gia Định, cho chúng tôi cái nhìn khái lược về diễn trình của Nho giáo trên vùng đất phía Nam. Nghiên cứu chuyên sâu về giáo dục khoa cử Nho học ở Nam Bộ còn luận văn Thạc sĩ của tác giả Nguyễn Thị Quỳnh Trâm Trường thi Hương Gia Định từ năm 1813 đến năm 1858 (Đại học Vinh, 2012). Tác giả đã có nhiều cố gắng trong việc khôi phục diện mạo của trường thi Gia Định dưới triều Nguyễn. Đây là công trình có giá trị tham khảo khi chúng tôi bước đầu tiếp cận vấn đề.
Tiếp đó, có thể kể đến bài viết của tác giả Đỗ Thị Hương Thảo Chính sách khuyến khích giáo dục của nhà Nguyễn ở Nam Bộ Việt Nam trên Tạp chí Nghiên cứu Lịch sử, số 3 (443), năm 2013. Bên cạnh đó, các vấn đề về giáo dục khoa cử Nam Bộ đã được trình bày rải rác trong các công trình về lịch sử giáo dục Sài Gòn, thành phố Hồ Chí Minh, lịch sử vùng đất Nam bộ… 7 Dưới góc độ các nghiên cứu có đề cập đến các nho sĩ trên vùng đất Nam Bộ, có thể kể đến một số công trình: Người trí thức Việt Nam qua các chặng đường lịch sử, (Nxb Thành phố Hồ Chí Minh, năm 1987), Một số vấn đề về trí thức Việt Nam của Nguyễn Văn Khánh và Nguyễn Quốc Bảo (Nxb Lao động, Hà Nội, năm 2001), Nguyễn Thông, con người và tác phẩm do Ca Văn Thỉnh và Bảo Định Giang biên soạn (1984)), Phan Văn Trị 1830 - 1910 (Tủ sách Những mảnh gương, Tân Việt, năm 1956); Cuộc bút chiến giữa Phan Văn Trị - Tôn Thọ Tường của Thái Bạch (Nxb Đời sống mới, năm 1957); Nguyễn Hữu Huân, nhà yêu nước kiên cường, nhà thơ bất khuất của Phạm Thiều, Lê Minh Đức, Cao Tự Thanh (Nxb Trẻ, năm 1986); Bùi Hữu Nghĩa con người và tác phẩm của Bảo Định Giang (Nxb Thành phố Hồ Chí Minh, năm 1988)… 1. Một vài nhận xét về tình hình nghiên cứu vấn đề luận án Tìm hiểu về giáo dục khoa cử Nho học ở Nam bộ dưới triều Nguyễn là vấn đề khá hấp dẫn, mới mẻ nên thu hút được sự quan tâm nghiên cứu. Các công trình kể trên là nguồn tài liệu tham khảo quý giá, giúp chúng tôi định hướng vấn đề và có phương pháp tiếp cận đề tài nghiên cứu một cách phù hợp.
Mặc dù vậy, có thể nhận thấy các công trình nghiên cứu về giáo dục và khoa cử Nho học phần nhiều mới ở dạng khái lược, có chăng chỉ được tập trung tìm hiểu sâu sắc ở Bắc Bộ, Trung Bộ, các tài liệu về khoa cử Nam Bộ vẫn còn thiếu một công trình công phu, đầy đủ, chi tiết. Trên cơ sở đó, chúng tôi đặt ra các mục tiêu cụ thể khi thực hiện đề tài là: - Tập trung nghiên cứu về giáo dục ở Nam Bộ trên các phương diện: trường học, học quan, nội dung học, các chính sách ưu đãi với người học của triều đình. - Đi sâu tìm hiểu khoa cử dưới triều Nguyễn trên vùng đất Nam bộ thông qua nghiên cứu trường hợp là trường thi Hương Gia Định và An Giang. - Nêu lên một số nhận xét về giáo dục và khoa cử Nho học ở Nam Bộ trong giai đoạn 1802-1867 trên các phương diện về những nét riêng của Nho sĩ Nam Bộ, số người đỗ đạt, các chính sách của triều Nguyễn đối với giáo dục và khoa cử Nam Bộ cũng như những đóng góp của Nho sĩ ở Nam Bộ với lịch sử dân tộc.
8 Chương 2 GIÁO DỤC NHO HỌC Ở NAM BỘ GIAI ĐOẠN 1802-1867 2. Vài nét về giáo dục và khoa cử Nho học Nam Bộ thời chúa Nguyễn 2. Giáo dục Buổi đầu ở vùng Thuận - Quảng, do kẻ sĩ Nho học còn ít, nên chúa Nguyễn rất chú trọng nhân tài Nho học xuất thân từ Đàng Ngoài. Nhiều Nho sĩ từ đất Bắc được chúa Nguyễn trọng dụng như Nguyễn Ư Dĩ, Tống Phước Trị, Mạc Cảnh Huống, Nguyễn Phúc Kiều… Trong quá trình xây dựng đất Đàng Trong, chúa Nguyễn đã cho xây dựng một số trường học.
Khoảng nửa sau thế kỷ XVIII, chính quyền chúa Nguyễn đã cho xây dựng một ngôi trường mang tên là Học Cung ngay trên thủ phủ của mình. Hệ thống trường tư dưới thời chúa Nguyễn cũng đã xuất hiện. Một số Nho sĩ có tài năng, đức độ, có người đỗ đạt qua khoa cử, có người vì nhiều lý do khác nhau không đi thi hoặc không ra làm quan đã mở trường tư để dạy dỗ học trò, trong đó chú ý nhất là hai ngôi trường của Võ Trường Toản và Đặng Đức Thuật. Khoa cử Về khoa cử, phép thi cũng không được quy chuẩn giống như các thời kì trước và khoa cử Đàng Ngoài.
Trong suốt hơn 200 năm tồn tại, chúa Nguyễn chưa tổ chức một kì thi Hội nào theo đúng quy mô như ở Đàng Ngoài mà chỉ tổ chức thi Chính đồ và Hoa văn nhằm tuyển chọn nhân sự vào bộ máy cai trị. Sau khi chiếm lại đất Gia Định, năm 1791, Nguyễn Ánh đã tổ chức khoa thi đầu tiên, lấy trúng cách 12 người, ai đậu hạng ưu thì bổ làm huấn đạo, lễ sinh, ai đậu hạng thứ thì làm nhiêu học. Khoa thi năm 1796 lấy đỗ 273 người, trong đó trúng tam trường (tương đương cử nhân sau này) có 14 người, trúng nhị trường (tương đương tú tài sau này) có 54 người, trúng nhất trường (khóa sinh) có 205 người. Khái quát về giáo dục và khoa cử Nho học dưới triều Nguyễn 2.
Giáo dục Gia Long cũng như các vua Minh Mệnh, Thiệu Trị, Tự Đức đều hết sức coi trọng và ra sức chăm lo các hoạt động khuyến học. Cùng với việc thành lập và tổ chức học đường ở Kinh đô, nhà Nguyễn còn chú trọng mở rộng một hệ thống trường học tới tận các địa phương như trấn (tỉnh) xuống phủ, huyện đều đặt các chức danh phục vụ việc học hành và ban hành những chính sách riêng cho từng vùng nhằm khuyến khích các địa phương 9 chăm lo giáo dục, đào tạo nhân tài cho đất nước. Đến năm 1875, nhà Nguyễn đã lập 158 trường học ở các tỉnh, phủ, huyện, trung bình 2 huyện có 1 trường công, 1 trường công được thành lập cho khoảng 5. Bên cạnh đó là những lớp học do dân lập ra ở khắp các thôn, xã, tuy nhiên, quy mô nhỏ hơn, chủ yếu do các thầy đồ, những người có học tự nguyện đứng ra dạy học trò.
Bên cạnh việc bổ nhiệm những học quan phụ trách việc học tập, thi cử ở các cấp, triều đình cũng ban hành những quy chế thưởng phạt rõ ràng đối với đội ngũ học quan nhằm không ngừng nâng cao năng lực của họ đồng thời góp phần thúc đẩy và phát triển giáo dục cho đất nước. Với học trò, triều đình cũng ban nhiều chính sách động viên, khuyến khích và quan tâm đến quyền lợi người học. Khoa cử Để tuyển chọn nhân tài cho bộ máy cai trị, các vua nhà Nguyễn hết sức quan tâm đến thi cử.