Tổng quan luận án

Công trình nghiên cứu "Triết lý yêu nước Việt Nam và ý nghĩa của việc giáo dục triết lý đó cho sinh viên các trường đại học ở nước ta hiện nay" được thực hiện bởi nghiên cứu sinh Đồng Thị Tuyền, dưới sự hướng dẫn khoa học của tập thể cán bộ hướng dẫn gồm Cao Thu Hằng và Nguyễn Thị Phương Mai. Luận án được bảo vệ tại Học viện Khoa học Xã hội thuộc Viện Hàn lâm Khoa học Xã hội Việt Nam vào năm 2023, thuộc chuyên ngành Triết học, mã số đào tạo 9229001. Luận án thuộc hướng nghiên cứu định tính của chuyên ngành triết học và lịch sử tư tưởng, tập trung phân tích lý luận, phương pháp luận duy vật lịch sử và nghiên cứu văn bản học.

Về tính cấp thiết và khoảng trống nghiên cứu, tác giả chỉ ra rằng triết lý yêu nước Việt Nam là giá trị tinh thần kết tinh tư tưởng, tình cảm của con người Việt Nam qua tiến trình dựng nước và giữ nước. Bước sang thời kỳ hiện đại, triết lý này tiếp tục được kế thừa và phát triển qua tư tưởng Hồ Chí Minh và đường lối của Đảng Cộng sản Việt Nam. Trong bối cảnh toàn cầu hóa, quá trình công nghiệp hóa, hiện đại hóa và hội nhập quốc tế đang đặt ra nhiều thách thức mới về bảo vệ độc lập dân tộc và an ninh quốc gia. Đối với thế hệ trẻ, đặc biệt là sinh viên các trường đại học, một bộ phận đang có biểu hiện sa sút về phẩm chất chính trị, đạo đức, lối sống, chạy theo giá trị vật chất đơn thuần, có tư tưởng sùng ngoại và lãng quên các giá trị truyền thống. Mặc dù các chủ đề về lòng yêu nước, tinh thần yêu nước và chủ nghĩa yêu nước đã được nhiều học giả nghiên cứu, các công trình tiếp cận chuyên biệt dưới góc độ "triết lý yêu nước" và làm rõ ý nghĩa của việc giáo dục triết lý này cho đối tượng sinh viên đại học tại Việt Nam vẫn còn rất ít và chưa được nghiên cứu một cách hệ thống. Đây chính là khoảng trống học thuật mà luận án xác định giải quyết.

Mục đích nghiên cứu của luận án là trên cơ sở làm rõ khái niệm, cơ sở hình thành và những nội dung cơ bản của triết lý yêu nước Việt Nam, luận án rút ra ý nghĩa của việc giáo dục triết lý yêu nước cho sinh viên các trường đại học ở nước ta hiện nay. Để đạt được mục đích này, luận án xác định 4 nhiệm vụ nghiên cứu cơ bản được đánh số cụ thể như sau:

  1. Tổng quan tình hình nghiên cứu liên quan đến đề tài.
  2. Làm rõ khái niệm và cơ sở hình thành triết lý yêu nước Việt Nam.
  3. Làm rõ một số nội dung cơ bản và giá trị mang tính cốt lõi của triết lý yêu nước Việt Nam.
  4. Phân tích ý nghĩa của việc giáo dục triết lý yêu nước cho sinh viên các trường đại học ở nước ta hiện nay.

Đối tượng nghiên cứu của công trình là triết lý yêu nước Việt Nam và ý nghĩa của việc giáo dục triết lý yêu nước cho sinh viên.

Phạm vi nghiên cứu được xác định rõ ràng trên hai phương diện:

  • Về phạm vi không gian: Luận án nghiên cứu triết lý yêu nước Việt Nam qua một số tác phẩm tiêu biểu và khảo sát ý nghĩa giáo dục triết lý đó đối với đối tượng sinh viên hệ đại học chính quy đang học tập tại các trường đại học trong nước.
  • Về phạm vi thời gian: Luận án tập trung nghiên cứu triết lý yêu nước trong lịch sử tư tưởng Việt Nam từ thời kỳ dựng nước Văn Lang đến năm 1945; đồng thời khảo sát ý nghĩa giáo dục triết lý yêu nước cho sinh viên các trường đại học ở nước ta trong giai đoạn từ năm 2010 đến nay.

Tổng quan tài liệu và vị trí của luận án

Trong Chương 1, tác giả đã tiến hành điểm luận và phân loại các công trình nghiên cứu trong nước có liên quan trực tiếp và gián tiếp đến đề tài theo ba nhóm nội dung chính:

Thứ nhất, các công trình nghiên cứu liên quan đến khái niệm và cơ sở hình thành triết lý yêu nước Việt Nam. Bàn về khái niệm "triết lý" và sự phân biệt giữa "triết lý", "triết học" và "minh triết", tác giả điểm lại quan điểm của Trần Đức Thảo trong công trình "Triết lý đã đi đến đâu", Kim Định trong tiểu luận "Những dị biệt giữa hai nền triết lý Đông - Tây", Hồ Sĩ Quý trong bài viết "Mấy suy nghĩ về triết học và triết lý", Hoàng Trinh với cuốn "Bản sắc dân tộc và hiện đại hóa trong văn hóa", Phạm Minh Hạc trong tác phẩm "Triết lý giáo dục thế giới và Việt Nam". Các tác giả trong công trình "Triết lý phát triển ở Việt Nam: Mấy vấn đề cốt yếu" (gồm các nhận định của Trần Văn Giàu, Vũ Khiêu, Phạm Xuân Nam) và cuốn sách "Triết lý phát triển Hồ Chí Minh: giá trị lý luận và thực tiễn" đã phân tích tính khái quát, tính hệ thống và chức năng định hướng thực tiễn của triết lý đối với đời sống con người.

Bàn về cơ sở và bản chất của chủ nghĩa yêu nước, luận án kế thừa các tác phẩm của Trần Văn Giàu như "Giá trị tinh thần truyền thống của dân tộc Việt Nam", "Trong dòng chủ lưu của văn học Việt Nam: Tư tưởng yêu nước", "Đạo làm người từ Lý Thường Kiệt đến Hồ Chí Minh". Bên cạnh đó là công trình "Tư tưởng Hồ Chí Minh và con đường cách mạng Việt Nam" của Võ Nguyên Giáp, "Chủ nghĩa yêu nước Việt Nam: truyền thống và hiện đại" của Phan Huy Lê, "Giá trị truyền thống trước những thách thức của toàn cầu hóa" của Nguyễn Trọng Chuẩn và Lê Thị Lan, "Đặc sắc chủ nghĩa yêu nước Việt Nam" của Đinh Xuân Lâm, "Chủ nghĩa yêu nước Việt Nam - Nền tảng tinh thần, động lực phát triển của chúng ta" của Song Thành, và bài nghiên cứu "Tư tưởng yêu nước Việt Nam: Một số vấn đề nghiên cứu" của Lê Thị Lan.

Thứ hai, các công trình nghiên cứu liên quan đến nội dung của triết lý yêu nước Việt Nam. Luận án khảo cứu bộ sách "Lịch sử tư tưởng Việt Nam" tập 1 do Nguyễn Tài Thư chủ biên (phân tích tư tưởng của Nguyễn Trãi, Trần Quốc Tuấn) và tập 2 của Lê Sỹ Thắng (phân tích tư tưởng yêu nước thế kỷ XIX, mối quan hệ trung vua - yêu nước - thương dân); bài viết của Trương Hữu Quýnh về quá trình hình thành truyền thống yêu nước; cuốn "Bản lĩnh Việt Nam" của Trần Văn Giàu phân tích các biểu tượng truyền thuyết thời Văn Lang; công trình "Lịch sử tư tưởng triết học Việt Nam" của nhóm tác giả nghiên cứu về thế giới quan nhập thế thời Lý - Trần; cuốn sách "Chủ nghĩa yêu nước Việt Nam nửa cuối thế kỷ XIX" và bài viết của Nguyễn Nam Thắng; công trình "Triết lý bảo vệ Tổ quốc Việt Nam truyền thống" phân tích 9 nội dung của triết lý bảo vệ đất nước; bài viết của Vũ Mạnh Dũng về tinh thần yêu nước hiện nay; bài viết của Nguyễn Thị Thanh Dung về dòng chảy chủ nghĩa yêu nước đến Lời kêu gọi thi đua ái quốc; và công trình "Tư tưởng yêu nước Việt Nam thời kỳ phong kiến độc lập (938 - 1884)".

Thứ ba, các công trình nghiên cứu liên quan đến ý nghĩa của việc giáo dục triết lý yêu nước cho sinh viên. Nhóm này bao gồm công trình của Lương Gia Ban về chủ nghĩa yêu nước trong sự nghiệp công nghiệp hóa, hiện đại hóa; bài viết của Nguyễn Đình Tường về giữ gìn và phát huy giá trị đạo đức truyền thống; khảo sát thực trạng của nhóm tác giả trong cuốn "Về phát triển văn hóa và xây dựng con người thời kỳ công nghiệp hóa, hiện đại hóa"; nghiên cứu của Nguyễn Thị Nga và Dương Văn Duyên về phát huy truyền thống yêu nước; công trình của Trần Sỹ Phán về giáo dục đạo đức và phát triển nhân cách sinh viên; cùng luận án tiến sĩ của Nguyễn Văn Đường về giáo dục chủ nghĩa yêu nước cho học viên các trường Công an nhân dân tại Thành phố Hồ Chí Minh.

Nhóm hướng nghiên cứu Các tác giả và công trình tiêu biểu được trích dẫn Kết quả đạt được của các nghiên cứu trước
Khái niệm và cơ sở hình thành Trần Đức Thảo, Kim Định, Hồ Sĩ Quý, Hoàng Trinh, Phạm Minh Hạc, Trần Văn Giàu, Vũ Khiêu, Phạm Xuân Nam, Võ Nguyên Giáp, Phan Huy Lê, Nguyễn Trọng Chuẩn, Lê Thị Lan, Đinh Xuân Lâm, Song Thành. Làm rõ ranh giới giữa triết lý và triết học; xác định vị trí của chủ nghĩa yêu nước đứng đầu thang giá trị truyền thống; chỉ ra cơ sở hình thành từ lịch sử dựng nước và giữ nước.
Nội dung của tư tưởng, triết lý yêu nước Nguyễn Tài Thư, Lê Sỹ Thắng, Trương Hữu Quýnh, Trần Văn Giàu, Nguyễn Nam Thắng, Vũ Mạnh Dũng, Nguyễn Thị Thanh Dung, nhóm tác giả sách Triết lý bảo vệ Tổ quốc truyền thống. Phân tích các nội dung yêu nước qua các giai đoạn lịch sử: bảo vệ chủ quyền, lấy dân làm gốc, tư tưởng đoàn kết, mối quan hệ giữa trung vua và thương dân, thế giới quan nhập thế thời Lý - Trần.
Giáo dục tinh thần và chủ nghĩa yêu nước Lương Gia Ban, Nguyễn Đình Tường, Nguyễn Thị Nga, Dương Văn Duyên, Trần Sỹ Phán, Nguyễn Văn Đường, nhóm đề tài văn hóa - con người. Khẳng định vai trò của giáo dục lòng yêu nước trong xây dựng nhân cách sinh viên; khảo sát thực trạng thái độ chính trị của thanh niên; đề xuất giải pháp giáo dục trong nhà trường.

Khoảng trống mà luận án lựa chọn giải quyết là: Các nghiên cứu trước chủ yếu tiếp cận ở phạm trù "tinh thần yêu nước", "tư tưởng yêu nước" hoặc "chủ nghĩa yêu nước" dưới góc độ lịch sử học, xã hội học hoặc đạo đức học. Luận án đi sâu xây dựng khái niệm "triết lý yêu nước Việt Nam" dưới góc độ triết học, phân tích sự chuyển hóa giữa các tầng bậc nhận thức từ tình cảm đến lý luận, hệ thống hóa các nội dung cơ bản của triết lý yêu nước trong lịch sử tư tưởng đến năm 1945, và luận giải một cách chuyên biệt ý nghĩa của việc giáo dục triết lý này cho đối tượng sinh viên đại học trong giai đoạn từ năm 2010 đến nay.

Cơ sở lý thuyết và phương pháp nghiên cứu

Luận án được triển khai dựa trên cơ sở lý luận của chủ nghĩa Mác - Lênin, trọng tâm là phép biện chứng duy vật và chủ nghĩa duy vật lịch sử. Tác giả vận dụng các quy luật cơ bản của triết học Mác - Lênin về mối quan hệ biện chứng giữa tồn tại xã hội và ý thức xã hội, tính độc lập tương đối của ý thức xã hội và vai trò tác động trở lại của ý thức xã hội đối với sự phát triển của đời sống hiện thực. Triết lý yêu nước được luận án xem xét như một hình thái ý thức xã hội đặc thù, nảy sinh từ điều kiện sinh tồn vật chất của cộng đồng cư dân nông nghiệp lúa nước và các biến cố lịch sử của dân tộc Việt Nam.

Khái niệm và khung phân tích của luận án được xây dựng thông qua việc khảo sát các định nghĩa từ điển học và quan điểm của các học giả chuyên ngành:

  • Khái niệm "triết lý": Luận án phân tích định nghĩa trong Từ điển tiếng Việt của Viện Ngôn ngữ học, Từ điển tường giải và liên tưởng tiếng Việt của Nguyễn Văn Đạm, Từ điển từ và ngữ Hán - Việt của Nguyễn Lân, Hán Việt từ điển của Đào Duy Anh; kết hợp với luận điểm của Trần Văn Giàu và Vũ Khiêu. Triết lý được xác định là những lý lẽ, quan niệm khái quát hướng về đạo lý, nhân sinh, đóng vai trò định hướng trực tiếp cho hành vi và hoạt động thực tiễn của con người.
  • Khái niệm "triết lý yêu nước Việt Nam": Luận án định nghĩa đây là những luận điểm, mệnh đề thể hiện tình yêu, lòng tự hào về quê hương, đất nước, văn hóa và con người Việt Nam; thể hiện lòng trung thành, ý chí quyết tâm, đường hướng và mục tiêu xây dựng, gìn giữ, bảo vệ Tổ quốc nhằm hướng tới lợi ích quốc gia, lợi ích nhân dân.
  • Khung phân tích mối quan hệ giữa các nấc thang nhận thức:
    • "Lòng yêu nước": Tiếp cận ở góc độ tâm lý - tình cảm trực quan, cảm tính tự nhiên của cá nhân trước quê hương và các sự kiện của đất nước, đóng vai trò là chất liệu ban đầu.
    • "Tinh thần yêu nước": Hình thức tâm lý xã hội cao hơn, là bước chuyển tiếp từ yêu nước cảm tính sang lý tính, định hình thành các chuẩn mực và hành vi đạo đức.
    • "Tư tưởng yêu nước": Sự phát triển ở bình diện lý luận, thể hiện qua hệ thống quan điểm, đường lối về độc lập dân tộc, chủ quyền quốc gia và sách lược đánh giặc giữ nước.
    • "Chủ nghĩa yêu nước": Hệ thống lý luận, nguyên lý chính trị - xã hội có tính bền vững cao, kết hợp giữa lý trí và tình cảm, chỉ đạo hành động ứng xử của toàn dân tộc.
    • "Triết lý yêu nước": Sự kết tinh cô đọng các tư tưởng, tình cảm và tri thức thực tiễn thành những luận điểm, mệnh đề, triết ngôn mang tính định hướng giá trị và dẫn dắt hành động cải tạo xã hội.

Phương pháp nghiên cứu trong luận án là hệ thống phương pháp nghiên cứu định tính thuần túy của khoa học xã hội và nhân văn, không sử dụng kỹ thuật định lượng hay các công cụ thống kê số liệu thực nghiệm. Các phương pháp cụ thể bao gồm:

  • Phương pháp lịch sử và logic: Được sử dụng để tái hiện quá trình hình thành, phát triển của triết lý yêu nước theo tiến trình lịch sử dân tộc, đồng thời khái quát hóa bản chất lý luận nội tại của triết lý đó.
  • Phương pháp phân tích và tổng hợp: Phân tích các bộ phận cấu thành của triết lý yêu nước qua các thời kỳ, sau đó tổng hợp thành hệ thống các nội dung cốt lõi.
  • Phương pháp quy nạp và diễn dịch: Đi từ các biểu hiện cụ thể trong hành vi, truyền thuyết và tư tưởng của các danh nhân lịch sử để quy nạp thành các giá trị triết lý chung, đồng thời diễn dịch các giá trị này vào yêu cầu giáo dục sinh viên hiện nay.
  • Phương pháp so sánh và đối chiếu: So sánh nội hàm giữa các khái niệm triết lý, triết học, minh triết, cũng như đối chiếu sự khác biệt giữa triết lý yêu nước với chủ nghĩa yêu nước, tư tưởng yêu nước.
  • Phương pháp văn bản học: Khảo cứu các thư tịch cổ, các tác phẩm văn học, văn bia, triết ngôn lịch sử và các văn bản chỉ thị, nghị quyết của Đảng về giáo dục thế hệ trẻ.
  • Phương pháp liên ngành khoa học xã hội và nhân văn: Kết hợp tri thức giữa triết học, sử học, văn hóa học và giáo dục học.

Nguồn tư liệu nghiên cứu của luận án bao gồm các tác phẩm kinh điển của chủ nghĩa Mác - Lênin; các văn kiện của Đảng Cộng sản Việt Nam; trước tác của Chủ tịch Hồ Chí Minh; các tư liệu lịch sử cổ trung đại và cận đại (như truyền thuyết Hùng Vương, bài thơ Thần Nam quốc sơn hà, tư tưởng của Trần Quốc Tuấn, Nguyễn Trãi, các phong trào yêu nước đầu thế kỷ XX); các công trình nghiên cứu chuyên khảo của các nhà khoa học trong và ngoài nước; cùng các văn bản báo cáo về công tác sinh viên tại các cơ sở giáo dục đại học.

Nội dung chính theo từng chương

Luận án được kết cấu thành 4 chương với 14 tiết nội dung:

Chương 1: Tổng quan tình hình nghiên cứu liên quan đến đề tài

Chương này dành cho việc tổng kết toàn diện các công trình khoa học đã công bố theo 3 nhóm vấn đề: khái niệm và cơ sở hình thành triết lý yêu nước; nội dung triết lý yêu nước; ý nghĩa giáo dục triết lý yêu nước cho sinh viên. Tác giả chỉ ra rằng đa số công trình trước đây tập trung bàn về "tinh thần", "tư tưởng" và "chủ nghĩa yêu nước", trong khi việc nghiên cứu chuyên sâu về "triết lý yêu nước Việt Nam" dưới góc độ triết học còn rất hạn chế. Chương 1 xác lập cơ sở khoa học để tác giả kế thừa các luận cứ lịch sử - văn hóa, đồng thời khẳng định sự cần thiết phải xây dựng một hệ thống lý luận hoàn chỉnh về triết lý yêu nước và xác định ý nghĩa giáo dục đối với sinh viên trong bối cảnh hiện đại.

Chương 2: Khái niệm và cơ sở hình thành triết lý yêu nước Việt Nam

Chương 2 tập trung giải quyết hai vấn đề lý luận cốt lõi: xác định nội hàm khái niệm và phân tích các cơ sở lịch sử hình thành triết lý yêu nước.

Về mặt khái niệm, tác giả phân tích các định nghĩa ngôn ngữ học và triết học, so sánh triết lý với triết học, minh triết, đồng thời phân định ranh giới và mối quan hệ giữa triết lý yêu nước với lòng yêu nước, tinh thần yêu nước, tư tưởng yêu nước và chủ nghĩa yêu nước. Luận án đưa ra định nghĩa chính thức: Triết lý yêu nước Việt Nam là những luận điểm, mệnh đề thể hiện tình yêu, lòng tự hào về quê hương, đất nước, văn hóa và con người Việt Nam; thể hiện lòng trung thành, ý chí quyết tâm, đường hướng và mục tiêu xây dựng, gìn giữ, bảo vệ Tổ quốc nhằm hướng tới lợi ích quốc gia, lợi ích nhân dân.

Về cơ sở hình thành, tác giả chứng minh triết lý yêu nước Việt Nam bắt nguồn từ ba cơ sở lịch sử hiện thực:

  1. Lịch sử dựng nước gắn liền với điều kiện tự nhiên vừa ưu đãi, vừa khắc nghiệt: Địa hình đa dạng, khí hậu nhiệt đới gió mùa và mạng lưới sông ngòi thuận lợi cho nông nghiệp lúa nước nhưng cũng thường xuyên chịu thiên tai lũ lụt, hạn hán. Để sinh tồn, người Việt buộc phải tăng gia sản xuất, đắp đê ngăn lũ, làm thủy lợi, hình thành sự gắn kết cộng đồng bền chặt và tình cảm gắn bó với quê cha đất tổ.
  2. Lịch sử đấu tranh chống giặc ngoại xâm, bảo vệ lãnh thổ và văn hóa dân tộc: Do vị trí địa lý trung tâm khu vực Đông Nam Á, Việt Nam liên tục trở thành mục tiêu xâm lăng của các thế lực bành trướng. Tác giả dẫn các sự kiện lịch sử điển hình: cuộc đấu tranh hơn 10 thế kỷ chống ách đô hộ phương Bắc (từ năm 179 TCN đến năm 938), ba cuộc kháng chiến chống quân Nguyên - Mông thế kỷ XIII (trong đó quân Mông - Nguyên huy động gần 1 triệu quân đối đầu với 30 vạn quân thường trực nhà Trần), cuộc kháng chiến chống thực dân Pháp từ năm 1858 đến 1945 gắn với phong trào Đông Du (1905 - 1909), Duy Tân (1906 - 1908) và sự ra đời của Đảng Cộng sản Việt Nam năm 1930. Thực tiễn đối đầu với kẻ thù mạnh hơn nhiều lần đã hun đúc ý chí quật cường, tinh thần đoàn kết và bản lĩnh tự lực, tự cường.
  3. Lịch sử hình thành và thống nhất sớm của quốc gia, dân tộc Việt Nam: Nhu cầu trị thủy và tự vệ thúc đẩy sự ra đời sớm của Nhà nước Văn Lang trên cơ sở liên kết tự nguyện của 15 bộ lạc người Việt cổ. Tác giả trích dẫn sách "Hậu Hán thư" chép về lời Mã Viện khẳng định "luật Việt khác luật Hán hơn mười việc", minh chứng cho một nhà nước đã có luật tục và trật tự quản lý riêng. Cấu trúc xã hội được cố kết bền vững thông qua mô hình ba cấp độ gắn bó biện chứng: Nhà - Làng - Nước, tạo nên một cơ thể xã hội thống nhất.

Chương 3: Nội dung cơ bản của triết lý yêu nước Việt Nam

Dựa trên cấu trúc chương và các kết quả nghiên cứu được tác giả công bố, Chương 3 làm rõ các nội dung cơ bản tạo nên diện mạo của triết lý yêu nước trong lịch sử:

  1. Triết lý yêu quê hương, đất nước và độc lập, chủ quyền dân tộc: Luận giải tình yêu gắn liền với không gian cư trú, cội nguồn văn hóa, ý thức bảo vệ toàn vẹn lãnh thổ, cương vực quốc gia từ đất liền đến biển đảo; ý chí quật cường khẳng định tư cách độc lập tự chủ của một dân tộc có văn hiến ngang hàng với các quốc gia khác.
  2. Triết lý yêu thương và tôn trọng con người: Thể hiện truyền thống nhân ái, nhân văn, coi trọng giá trị sinh mệnh con người, gắn tình thương dân với lòng yêu nước; tư tưởng "khoan thư sức dân" để làm kế sâu rễ bền gốc và tư tưởng lấy dân làm gốc trong công cuộc dựng nước và giữ nước.
  3. Triết lý xây dựng quốc gia cường thịnh: Phản ánh ý thức chăm lo phát triển sản xuất, xây dựng nền tảng kinh tế - xã hội, củng cố quốc phòng, giữ vững kỷ cương phép nước để bảo đảm sự trường tồn và hưng thịnh của dân tộc trong thời bình.
  4. Khái quát một số giá trị của triết lý yêu nước Việt Nam: Đúc kết các giá trị định hướng nhận thức, điều chỉnh hành vi đạo đức, cố kết khối đại đoàn kết toàn dân tộc và đóng vai trò nguồn lực tinh thần trong sự nghiệp xây dựng, bảo vệ Tổ quốc.

Chương 4: Ý nghĩa của việc giáo dục triết lý yêu nước Việt Nam cho sinh viên hiện nay

Chương 4 tập trung phân tích ý nghĩa thực tiễn của công tác giáo dục triết lý yêu nước đối với sinh viên các trường đại học tại Việt Nam hiện nay qua 4 khía cạnh:

  1. Duy trì dòng chảy triết lý yêu nước Việt Nam: Đảm bảo sự tiếp nối liên tục của các giá trị truyền thống qua các thế hệ, biến những giá trị tinh thần lịch sử thành hệ giá trị sống của thế hệ trẻ trong điều kiện mới.
  2. Khơi dậy tinh thần tự hào, tự tôn dân tộc trong sinh viên: Giúp sinh viên hiểu đúng và tự hào về lịch sử, văn hóa, bản lĩnh kiên cường của dân tộc, từ đó tạo dựng sức đề kháng tinh thần trước sự xâm nhập của các trào lưu tư tưởng văn hóa ngoại lai thiếu lành mạnh.
  3. Góp phần hình thành những phẩm chất mới cho sinh viên: Xây dựng bản lĩnh chính trị vững vàng, ý chí tự lực tự cường, tinh thần vượt khó, lối sống có lý tưởng, trách nhiệm và kỷ cương, đáp ứng các chuẩn mực đạo đức của thời kỳ công nghiệp hóa, hiện đại hóa.
  4. Góp phần nâng cao ý thức trách nhiệm cho sinh viên trong việc xây dựng và bảo vệ Tổ quốc: Thúc đẩy sinh viên tích cực học tập, nghiên cứu khoa học, rèn luyện kỹ năng chuyên môn để cống hiến cho sự phát triển kinh tế - xã hội; đồng thời nâng cao cảnh giác cách mạng, sẵn sàng thực hiện nghĩa vụ bảo vệ chủ quyền và an ninh quốc gia.

Kết quả và những đóng góp mới

Luận án đã đạt được các kết quả nghiên cứu cụ thể và tự xác định những đóng góp mới về mặt lý luận và thực tiễn như sau:

Về mặt lý luận:

  • Luận án góp phần làm rõ nội hàm khái niệm "triết lý yêu nước Việt Nam" dưới góc độ bản thể luận và nhận thức luận triết học, phân tích sự khác biệt cũng như mối liên hệ hữu cơ giữa triết lý này với các khái niệm liên quan gồm "lòng yêu nước", "tinh thần yêu nước", "tư tưởng yêu nước" và "chủ nghĩa yêu nước" Việt Nam.
  • Luận án hệ thống hóa và làm sáng tỏ ba cơ sở lịch sử hình thành (điều kiện tự nhiên khắc nghiệt và ưu đãi, lịch sử kháng chiến chống ngoại xâm, sự hình thành và thống nhất sớm của nhà nước qua cấu trúc Nhà - Làng - Nước) cùng các nội dung cơ bản mang tính cốt lõi của triết lý yêu nước Việt Nam trong lịch sử từ thời Văn Lang đến năm 1945.

Về mặt thực tiễn và giải pháp:

  • Luận án làm rõ ý nghĩa khoa học và thực tiễn của việc giáo dục triết lý yêu nước cho sinh viên các trường đại học ở Việt Nam hiện nay, khẳng định đây là bộ phận cấu thành của quá trình giáo dục toàn diện nhân cách sinh viên.
  • Kết quả nghiên cứu của luận án cung cấp luận cứ khoa học cho các cơ quan quản lý giáo dục, các trường đại học trong việc đổi mới nội dung, hình thức và phương pháp giáo dục lý luận chính trị, bồi dưỡng lý tưởng cách mạng cho sinh viên.
  • Công trình có thể được sử dụng làm tài liệu tham khảo phục vụ nghiên cứu, giảng dạy các môn lý luận chính trị, lịch sử tư tưởng Việt Nam, đồng thời phục vụ công tác tuyên truyền, giáo dục chính trị tư tưởng cho các tổ chức Đoàn, Hội sinh viên trong các trường đại học.

Hạn chế và hướng nghiên cứu tiếp

Căn cứ vào phạm vi và nội dung được công bố trong văn bản, luận án có những giới hạn học thuật nhất định:

  • Về phạm vi đối tượng và dữ liệu: Luận án chỉ khảo sát ý nghĩa giáo dục triết lý yêu nước trên đối tượng sinh viên hệ đại học chính quy đang học tập tại các trường đại học trong nước, chưa mở rộng nghiên cứu đến các đối tượng thanh niên khác (như thanh niên công nhân, nông thôn, lực lượng vũ trang) hoặc cộng đồng lưu học sinh sinh viên Việt Nam đang học tập ở nước ngoài.
  • Về phạm vi thời gian lịch sử: Phần nghiên cứu lịch sử tư tưởng triết lý yêu nước của dân tộc được giới hạn từ thời dựng nước Văn Lang đến năm 1945; giai đoạn từ năm 1945 đến nay chủ yếu được khảo cứu dưới góc độ ý nghĩa giáo dục sinh viên từ năm 2010 đến nay mà chưa đi sâu thành một chương riêng biệt về sự phát triển của triết lý yêu nước thời kỳ đổi mới.
  • Về nguồn tư liệu: Luận án tiếp cận triết lý yêu nước thông qua một số tác phẩm, sự kiện và nhân vật tiêu biểu trong lịch sử, chưa thể bao quát toàn bộ khối lượng thư tịch và tư liệu dân gian phong phú của các vùng miền và các dân tộc thiểu số trong cộng đồng các dân tộc Việt Nam.

Hướng nghiên cứu tiếp có thể mở rộng khảo sát thực trạng nhận thức của sinh viên bằng các công cụ xã hội học thực nghiệm, nghiên cứu sâu hơn về sự vận động của triết lý yêu nước trong thời kỳ hội nhập chuyển đổi số, và xây dựng khung chương trình giáo dục chuyên biệt cho từng khối ngành đào tạo đại học.

Giá trị tham khảo

Luận án là tài liệu tham khảo hữu ích cho nhiều nhóm đối tượng hoạt động trong lĩnh vực khoa học xã hội và giáo dục:

  • Đối với nghiên cứu sinh, học viên cao học và sinh viên ngành Triết học, Lịch sử tư tưởng Việt Nam, Văn hóa học: Luận án cung cấp hệ thống tài liệu tổng quan phong phú tại Chương 1 và khung lý thuyết phân định các tầng bậc khái niệm (từ lòng yêu nước, tinh thần, tư tưởng đến chủ nghĩa và triết lý yêu nước) tại Chương 2.
  • Đối với giảng viên giảng dạy các môn Lý luận chính trị (nhất là môn Triết học Mác - Lênin, Tư tưởng Hồ Chí Minh, Lịch sử Đảng Cộng sản Việt Nam): Công trình cung cấp các luận cứ lịch sử, triết ngôn và dẫn chứng sinh động về truyền thống yêu nước, cấu trúc Nhà - Làng - Nước, phục vụ trực tiếp cho bài giảng.
  • Đối với cán bộ quản lý giáo dục đại học, cán bộ phụ trách công tác chính trị tư tưởng, Đoàn Thanh niên và Hội Sinh viên: Chương 4 của luận án là tài liệu định hướng thực tiễn có giá trị trong việc xây dựng kế hoạch tuyên truyền, bồi dưỡng nhân cách, khơi dậy tinh thần tự tôn dân tộc và trách nhiệm xã hội cho sinh viên.

Câu hỏi thường gặp

1. Khái niệm "triết lý yêu nước Việt Nam" được tác giả định nghĩa chính xác như thế nào trong luận án? Theo tác giả Đồng Thị Tuyền, triết lý yêu nước Việt Nam là những luận điểm, mệnh đề thể hiện tình yêu, lòng tự hào về quê hương, đất nước, văn hóa và con người Việt Nam; thể hiện lòng trung thành, ý chí quyết tâm, đường hướng và mục tiêu xây dựng, gìn giữ, bảo vệ Tổ quốc nhằm hướng tới lợi ích quốc gia, lợi ích nhân dân.

2. Mối quan hệ giữa "triết lý yêu nước" với "lòng yêu nước", "tinh thần yêu nước", "tư tưởng yêu nước" và "chủ nghĩa yêu nước" được phân biệt ra sao? Văn bản luận án chỉ rõ sự phân tầng nhận thức: "Lòng yêu nước" là tình cảm tự nhiên, trực quan cảm tính đóng vai trò là chất liệu ban đầu; "Tinh thần yêu nước" là nấc thang tâm lý cao hơn, chuyển tiếp từ cảm tính sang lý tính và định hình chuẩn mực hành vi; "Tư tưởng yêu nước" đạt đến trình độ lý luận về chủ quyền, độc lập và đường lối đánh giặc giữ nước; "Chủ nghĩa yêu nước" là hệ thống các nguyên lý, quan điểm chính trị - xã hội bền vững; còn "Triết lý yêu nước" là sự đúc kết cô đọng các tư tưởng và tình cảm ấy thành các mệnh đề, luận điểm chỉ đạo thực tiễn và định hướng nhân sinh.

3. Luận án phân tích những cơ sở lịch sử chủ yếu nào dẫn đến sự hình thành triết lý yêu nước Việt Nam? Tác giả luận giải ba cơ sở lịch sử cơ bản: Thứ nhất, lịch sử dựng nước gắn liền với điều kiện tự nhiên vừa ưu đãi vừa khắc nghiệt, đòi hỏi phải trị thủy, làm nông nghiệp lúa nước và cố kết cộng đồng; Thứ hai, lịch sử kiên cường chống giặc ngoại xâm để bảo vệ lãnh thổ và bảo tồn bản sắc văn hóa dân tộc trước các kẻ thù mạnh gấp nhiều lần; Thứ ba, lịch sử hình thành và thống nhất sớm của quốc gia dân tộc từ thời Nhà nước Văn Lang thông qua sự gắn kết biện chứng giữa ba cấp độ Nhà - Làng - Nước.

4. Luận án sử dụng các phương pháp nghiên cứu khoa học nào và có sử dụng phương pháp định lượng không? Luận án hoàn toàn không sử dụng phương pháp nghiên cứu định lượng hay các phần mềm phân tích thống kê. Tác giả sử dụng các phương pháp nghiên cứu định tính của khoa học xã hội và nhân văn, bao gồm: phương pháp lịch sử và logic, phân tích và tổng hợp, quy nạp và diễn dịch, so sánh và đối chiếu, phương pháp văn bản học, cùng phương pháp tiếp cận liên ngành giữa triết học, sử học, văn hóa học và giáo dục học.

5. Việc giáo dục triết lý yêu nước mang lại những ý nghĩa cụ thể nào cho sinh viên các trường đại học ở nước ta hiện nay? Theo văn bản luận án, công tác giáo dục này mang lại 4 ý nghĩa chủ yếu: Duy trì dòng chảy liên tục của triết lý yêu nước Việt Nam qua các thế hệ; Khơi dậy niềm tự hào và tự tôn dân tộc trong sinh viên; Góp phần hình thành những phẩm chất mới về bản lĩnh chính trị, đạo đức và lối sống; Nâng cao ý thức trách nhiệm của sinh viên trong sự nghiệp xây dựng phát triển kinh tế và bảo vệ chủ quyền Tổ quốc.

Kết luận

Luận án tiến sĩ của tác giả Đồng Thị Tuyền là một công trình nghiên cứu chuyên khảo thuộc chuyên ngành Triết học, làm rõ một cách có hệ thống khái niệm, cơ sở lịch sử và nội dung cốt lõi của triết lý yêu nước Việt Nam từ thời kỳ Văn Lang đến năm 1945. Thông qua phương pháp nghiên cứu lịch sử - logic và phân tích văn bản học, tác giả đã phân định rõ các cấp độ nhận thức từ lòng yêu nước, tinh thần yêu nước, tư tưởng yêu nước đến chủ nghĩa và triết lý yêu nước. Đồng thời, công trình khẳng định ý nghĩa lý luận và thực tiễn của việc giáo dục triết lý yêu nước cho sinh viên các trường đại học trong bối cảnh toàn cầu hóa từ năm 2010 đến nay, góp phần cung cấp cơ sở khoa học cho công tác giáo dục chính trị tư tưởng và phát triển toàn diện nhân cách thế hệ trẻ Việt Nam.