Tổng quan luận án
Luận án tiến sĩ thuộc chuyên ngành Giáo dục học (chuyên ngành Lí luận và Phương pháp dạy học bộ môn Lịch sử), tập trung giải quyết vấn đề giáo dục tinh thần dân tộc theo tư tưởng Hồ Chí Minh trong dạy học Lịch sử Việt Nam giai đoạn 1919 – 1975 ở cấp Trung học phổ thông (THPT).
Chuyên ngành: Giáo dục học (Lí luận và Phương pháp dạy học bộ môn Lịch sử)
Mã số đề tài: Giáo dục tinh thần dân tộc theo tư tưởng Hồ Chí Minh trong dạy học Lịch sử Việt Nam (1919 – 1975) ở trường THPT
Loại hình nghiên cứu: Hỗn hợp (Nghiên cứu lí luận giáo dục học, khảo sát thực tiễn và thực nghiệm sư phạm)
Tính cấp thiết và khoảng trống nghiên cứu
Bối cảnh trong nước và quốc tế đặt ra những yêu cầu mới đối với công tác giáo dục thế hệ trẻ:
- Sự trỗi dậy của chủ nghĩa dân tộc cực đoan và âm mưu chia rẽ khối đại đoàn kết dân tộc của các thế lực thù địch.
- Thực trạng một bộ phận thanh niên có biểu hiện phai nhạt lý tưởng, giảm sút niềm tin và chưa nhận thức đầy đủ trách nhiệm công dân đối với vận mệnh đất nước.
- Định hướng đổi mới căn bản, toàn diện giáo dục và đào tạo theo Nghị quyết số 29-NQ/TW của Ban Chấp hành Trung ương Đảng (Khóa XI) và Văn kiện Đại hội đại biểu toàn quốc lần thứ XI của Đảng, nhấn mạnh mục tiêu bồi dưỡng phẩm chất, nhân cách, đạo đức và lối sống cho học sinh.
- Lịch sử Việt Nam giai đoạn 1919 – 1975 gắn liền với cuộc đời, sự nghiệp của Chủ tịch Hồ Chí Minh, chứa đựng nguồn chất liệu phong phú để giáo dục lòng yêu nước, ý thức tự lực tự cường và tinh thần đại đoàn kết, song việc khai thác các nội dung này trong dạy học lịch sử tại trường phổ thông còn nhiều hạn chế, chưa mang tính hệ thống.
Mục tiêu và nhiệm vụ nghiên cứu
Mục đích nghiên cứu: Xác định nội dung tinh thần dân tộc theo tư tưởng Hồ Chí Minh và đề xuất hệ thống hình thức, biện pháp sư phạm nhằm giáo dục tinh thần dân tộc cho học sinh trong dạy học Lịch sử Việt Nam (1919 – 1975) ở trường THPT, góp phần nâng cao chất lượng dạy học bộ môn Lịch sử.
Nhiệm vụ nghiên cứu:
- Tìm hiểu cơ sở lí luận của Giáo dục học, Tâm lí học, Phương pháp dạy học Lịch sử và các nguồn tài liệu liên quan đến giáo dục tư tưởng, tình cảm, đạo đức cũng như tư liệu lịch sử về tư tưởng Hồ Chí Minh.
- Điều tra, khảo sát, đánh giá thực tiễn việc giáo dục tư tưởng tình cảm và giáo dục tinh thần dân tộc theo tư tưởng Hồ Chí Minh cho học sinh trong dạy học Lịch sử ở trường THPT.
- Xác định hệ thống nội dung tinh thần dân tộc theo tư tưởng Hồ Chí Minh có thể và cần đưa vào giáo dục trong chương trình sách giáo khoa Lịch sử lớp 12 (giai đoạn 1919 – 1975).
- Đề xuất các biện pháp sư phạm giáo dục tinh thần dân tộc theo tư tưởng Hồ Chí Minh trong dạy học Lịch sử Việt Nam (1919 – 1975) ở trường THPT (bao gồm giờ học nội khóa và hoạt động ngoại khóa).
- Soạn thảo giáo án và tiến hành thực nghiệm sư phạm (từng phần và toàn phần) để kiểm nghiệm tính khả thi và hiệu quả của các biện pháp đã đề xuất.
Giả thuyết khoa học: Thực tiễn giáo dục tư tưởng tình cảm và tinh thần dân tộc theo tư tưởng Hồ Chí Minh ở trường THPT còn tồn tại nhiều bất cập. Nếu giáo viên vận dụng linh hoạt, đồng bộ các biện pháp sư phạm được đề xuất trong luận án thì sẽ nâng cao chất lượng giáo dục, bồi dưỡng ý thức dân tộc cho học sinh và nâng cao hiệu quả dạy học bộ môn Lịch sử.
Đối tượng và phạm vi nghiên cứu
- Đối tượng nghiên cứu: Quá trình giáo dục tinh thần dân tộc theo tư tưởng Hồ Chí Minh trong dạy học bộ môn Lịch sử ở trường THPT.
- Phạm vi nghiên cứu:
- Về mặt lí luận: Tập trung nghiên cứu việc giáo dục tinh thần dân tộc theo tư tưởng Hồ Chí Minh trong dạy học Lịch sử ở trường THPT, không nghiên cứu toàn diện hệ thống tư tưởng Hồ Chí Minh trên tất cả các lĩnh vực.
- Về phạm vi điều tra thực tiễn: Khảo sát trên diện rộng tại một số trường THPT đại diện cho các vùng miền (thành phố, nông thôn, đồng bằng, miền núi).
- Về phạm vi nội dung vận dụng: Chương trình và sách giáo khoa Lịch sử lớp 12, phần Lịch sử Việt Nam giai đoạn 1919 – 1975 (chương trình chuẩn).
- Về phạm vi thực nghiệm sư phạm: Thực nghiệm từng phần và toàn phần tại các trường THPT, tập trung chủ yếu ở khu vực miền Bắc (Hà Nội, Bắc Ninh, Nam Định, Việt Trì - Phú Thọ, Thanh Hóa, Hà Tĩnh) và tỉnh Bình Phước.
Tổng quan tài liệu và vị trí của luận án
Luận án phân loại và phân tích hệ thống tài liệu nghiên cứu liên quan theo hai hướng tiếp cận chính:
| Hướng nghiên cứu |
Nhóm công trình tiêu biểu |
Tác giả, năm xuất bản và nội dung trích xuất |
| Nghiên cứu về tinh thần dân tộc và tư tưởng Hồ Chí Minh |
Nghiên cứu của tác giả quốc tế |
- E. Cô-bê-lép (1985), Đồng chí Hồ Chí Minh (NXB Tiến Bộ - NXB Thanh Niên): Phân tích tinh thần yêu nước, khát vọng độc lập tự do và phẩm chất ngoại giao, quân sự của Hồ Chí Minh.
- Furuta Motoo (1996/1997), Hồ Chí Minh - giải phóng dân tộc và đổi mới (NXB Chính trị Quốc gia): Dành riêng Chương III phân tích sự kết hợp giữa chủ nghĩa yêu nước chân chính với chủ nghĩa quốc tế. |
|
Nghiên cứu của các nhà khoa học trong nước |
- Võ Nguyên Giáp (Chủ biên, đề tài cấp Nhà nước KX 02, 2000), Tư tưởng Hồ Chí Minh và con đường cách mạng Việt Nam: Khái quát các nội dung cơ bản về con đường giải phóng dân tộc, độc lập dân tộc gắn liền chủ nghĩa xã hội.
- Phan Ngọc Liên (Chủ biên, 1999, 2000, 2010): Những vấn đề LS trong tác phẩm Hồ Chí Minh, Hồ Chí Minh - từ nhận thức LS đến hành động cách mạng, Hồ Chí Minh với sử học, Chiến sĩ quốc tế Hồ Chí Minh – Hoạt động thực tiễn và lý luận cách mạng.
- Trần Viết Hoàn (2008), Đạo đức Bác Hồ tấm gương soi cho muôn đời.
- Trần Minh Ngọc (Chủ biên, 2010), Hồ Chí Minh - một người Châu Á của mọi thời đại.
- Lê Mậu Hãn (Chủ biên), Bùi Đình Phong, Mạch Quang Thắng (2000), Tư tưởng Hồ Chí Minh rọi sáng con đường độc lập tự do của dân tộc Việt Nam.
- Trần Văn Giàu (2011, 2015), Giá trị tinh thần truyền thống của dân tộc Việt Nam, Hồ Chí Minh - vĩ đại một con người.
- Bảo tàng Hồ Chí Minh (2012), Hồ Chí Minh tiểu sử.
- Phan Ngọc Liên, Nguyên An (2002), Bách khoa toàn thư Hồ Chí Minh sơ giản, tập 1. |
|
Tác phẩm của các nhà lãnh đạo Đảng, Nhà nước |
- Trường Chinh (1954, 1991): Hồ Chủ Tịch người sáng lập, rèn luyện Đảng ta; Chủ tịch Hồ Chí Minh và cách mạng Việt Nam.
- Phạm Văn Đồng (1955, 1975, 1990, 2012): Hồ Chủ Tịch hình ảnh của dân tộc; Hồ Chủ Tịch tinh hoa của dân tộc, lương tâm của thời đại; Hồ Chí Minh một con người, một dân tộc, một thời đại, một sự nghiệp.
- Võ Nguyên Giáp (1993, 2006): Tư tưởng Hồ Chí Minh quá trình hình thành và phát triển; Chủ tịch Hồ Chí Minh với sự nghiệp giải phóng dân tộc và chấn hưng đất nước. |
| Nghiên cứu về lí luận giáo dục và phương pháp dạy học |
Lí luận dạy học đại cương (Quốc tế và Việt Nam) |
- M.N. Sácđacốp (1970), Tư duy HS.
- T. Ilina (1973), Giáo Dục Học, tập 2.
- B. Exipop (1977), Những cơ sở của lý luận DH.
- I. Lecne (1977), DH nêu vấn đề.
- I. Kharlamốp (1978), Phát huy tính tích cực học tập của HS như thế nào.
- M. Xcatkin (1980), Lý luận DH ở trường phổ thông.
- N. Savin (1983), Giáo dục học, tập 1.
- Thomas Armstrong (2011), Đa trí tuệ trong lớp học (Lê Quang Long dịch).
- Nguyễn Ngọc Quang (1986, 1989), Lý luận DH đại cương, tập 1 & 2.
- Hà Thế Ngữ, Đặng Vũ Hoạt (1987, 1995), Giáo dục học tập 1, Giáo dục đại cương tập 2.
- Phạm Viết Vượng (2000), Giáo dục học.
- Thái Duy Tuyên (2001, 2008), Giáo dục học hiện đại, Phương pháp DH - truyền thống và đổi mới.
- Đặng Thành Hưng (2002), DH hiện đại, lý luận, biện pháp, kỹ thuật.
- Phạm Tất Dong, Đào Hoàng Nam (2011); Nguyễn Cảnh Toàn, Lê Hải Yến (2012).
- J. H. Stronge (2013), Pickering (2013), Marzano (2013), Pollock (2013), Phạm Minh Hạc (2013). |
|
Lí luận và phương pháp dạy học Lịch sử |
- Đ. Nikiphôrốp (1964), Nguyên tắc trực quan trong DH LS.
- N. Đairi (1973), Chuẩn bị giờ học LS như thế nào.
- Phan Ngọc Liên, Trần Văn Trị (1976, 1980, 1992), Giáo trình Phương pháp DH LS.
- Phan Ngọc Liên, Nguyễn Thị Côi, Trịnh Đình Tùng (2002, tái bản 2009), Phương pháp DH LS, tập 1 & 2.
- Trịnh Đình Tùng (Chủ biên, 2006), Hệ thống các phương pháp DH LS ở trường THCS.
- Phan Ngọc Liên (2001, 2003), Hình thành tri thức LS cho HS THPT, LS và giáo dục LS.
- Nguyễn Thị Côi (2008, 2011), Các con đường, biện pháp nâng cao hiệu quả DH LS ở trường phổ thông, Rèn luyện kỹ năng nghiệp vụ sư phạm môn LS.
- Hoàng Thanh Tú (2012), Phương pháp ôn tập LS ở trường trung học phổ thông một số vấn đề lý luận và thực tiễn.
- Phan Ngọc Liên, Nguyễn Cảnh Minh (1986); Trịnh Đình Tùng (1988); Thái Văn Long (đề tài cấp Bộ). |
|
Các luận án tiến sĩ có liên quan |
- Hoàng Đình Chiến (1993), Sử dụng tác phẩm Hồ Chí Minh trong DH LS Việt Nam lớp 12 THPT.
- Nguyễn Thị Thế Bình (2009), Hình thành khái niệm cách mạng tư sản theo hướng phát huy tính tích cực của HS trong DH LS thế giới cận đại ở trường THPT.
- Lê Đình Năm (2015), Vận dụng quan điểm Hồ Chí Minh về giáo dục trong dạy học lịch sử Việt Nam lớp 12 trung học phổ thông – Chương trình chuẩn.
- Lê Thị Vân Anh (2015), Giáo dục đạo đức Hồ Chí Minh cho SV các trường ĐH, CĐ vùng Tây Bắc trong dạy học môn tư tưởng Hồ Chí Minh.
- Nguyễn Quốc Pháp (2018), Sử dụng Hồ Chí Minh toàn tập trong dạy học LSVN (1919-1975) ở trường THPT theo hướng phát triển năng lực học sinh. |
Khoảng trống nghiên cứu được lựa chọn: Mặc dù đã có các công trình nghiên cứu về tư tưởng Hồ Chí Minh và phương pháp dạy học môn Lịch sử, song chưa có công trình nào đi sâu giải quyết một cách chuyên biệt, đồng bộ và có hệ thống vấn đề giáo dục tinh thần dân tộc theo tư tưởng Hồ Chí Minh thông qua toàn bộ phần Lịch sử Việt Nam giai đoạn 1919 – 1975 ở lớp 12 THPT, kết hợp chặt chẽ giữa các giờ học nội khóa trên lớp với các hoạt động ngoại khóa lịch sử và được kiểm chứng bằng thực nghiệm sư phạm cụ thể.
Cơ sở lý thuyết và phương pháp nghiên cứu
Cơ sở lý luận và khung phân tích nội dung
Luận án dựa trên cơ sở phương pháp luận của chủ nghĩa Mác - Lênin, tư tưởng Hồ Chí Minh và quan điểm, đường lối của Đảng Cộng sản Việt Nam về đổi mới giáo dục phổ thông.
Nội dung tinh thần dân tộc theo tư tưởng Hồ Chí Minh được xác định qua các luận điểm cơ bản sau:
- Kế thừa truyền thống yêu nước, giải phóng dân tộc gắn liền với giải phóng giai cấp và giải phóng con người: Đặt lợi ích tối cao của dân tộc lên trên hết, như tinh thần Hội nghị Trung ương 8 (tháng 5/1941) tại Pác Bó và đường lối tập hợp lực lượng đại đoàn kết toàn dân trong Chính cương vắn tắt, Sách lược vắn tắt (năm 1930).
- Độc lập dân tộc gắn liền với thống nhất đất nước: Thể hiện qua các quan điểm nhất quán: "Nước Việt Nam là một, dân tộc Việt Nam là một. Sông có thể cạn, núi có thể mòn, song chân lý ấy không bao giờ thay đổi", Hiệp định sơ bộ (6/3/1946), Thư gửi đồng bào Nam Bộ (6/1946), Lời kêu gọi toàn quốc kháng chiến (12/1946), Lời kêu gọi Liên hợp quốc (12/1946), tuyên bố sau Hiệp định Giơ-ne-vơ (1954), phát biểu tại Đại hội Đảng lần thứ III (1960) và Di chúc (1965/1969).
- Mối quan hệ biện chứng giữa độc lập dân tộc và chủ nghĩa xã hội: Xác định độc lập dân tộc là tiền đề để tiến lên chủ nghĩa xã hội, và chủ nghĩa xã hội là điều kiện đảm bảo vững chắc cho nền độc lập dân tộc; độc lập phải gắn với tự do, hạnh phúc thực sự của nhân dân.
- Đề cao nền độc lập dân tộc mình và tôn trọng độc lập của các dân tộc khác: Kết hợp chủ nghĩa yêu nước chân chính với chủ nghĩa quốc tế trong sáng, tinh thần "giúp bạn là tự giúp mình".
Hệ thống phương pháp nghiên cứu
Luận án phối hợp các phương pháp nghiên cứu lý luận, thực tiễn và thực nghiệm:
- Phương pháp nghiên cứu lý luận: Phân tích, tổng hợp, hệ thống hóa các tài liệu về Giáo dục học, Tâm lí học, Lí luận dạy học Lịch sử, các văn kiện của Đảng, các tác phẩm kinh điển và toàn tập của Chủ tịch Hồ Chí Minh.
- Phương pháp nghiên cứu thực tiễn:
- Điều tra bằng phiếu hỏi đối với mẫu gồm 155 giáo viên và 2000 học sinh tại các trường THPT.
- Dự giờ quan sát sư phạm, phỏng vấn sâu giáo viên và học sinh, điều tra xã hội học.
- Tham gia các hội thảo, hội nghị khoa học và xin ý kiến chuyên gia trong các lĩnh vực Lịch sử, Giáo dục học Lịch sử và Hồ Chí Minh học.
- Phương pháp thực nghiệm sư phạm: Tổ chức thực nghiệm từng phần và thực nghiệm toàn phần theo hệ thống giáo án đã thiết kế tại các trường THPT thuộc khu vực nghiên cứu.
- Phương pháp thống kê toán học: Ứng dụng công cụ thống kê để xử lý, so sánh và đánh giá các dữ liệu định lượng thu được từ điều tra thực trạng và các bài kiểm tra thực nghiệm sư phạm.
Nội dung chính theo từng chương
Chương 1: Tổng quan các công trình nghiên cứu liên quan đến đề tài
Chương 1 thực hiện tổng quan hệ thống các tài liệu trong và ngoài nước liên quan đến hai trục chính: nghiên cứu về tinh thần dân tộc theo tư tưởng Hồ Chí Minh và nghiên cứu về giáo dục tư tưởng, đạo đức trong dạy học Lịch sử. Tác giả phân tích những kết quả đã đạt được của các nhà khoa học đi trước (Phan Ngọc Liên, Nguyễn Thị Côi, Trịnh Đình Tùng, Trần Văn Giàu, Võ Nguyên Giáp, Furuta Motoo, E. Cô-bê-lép...), đồng thời chỉ rõ những khía cạnh chưa được nghiên cứu toàn diện, từ đó xác lập tính độc lập và vị trí khoa học của luận án.
Chương 2: Cơ sở lí luận và thực tiễn của việc giáo dục học sinh tinh thần dân tộc theo tư tưởng Hồ Chí Minh trong dạy học Lịch sử ở trường THPT
Chương 2 làm sáng tỏ các khái niệm công cụ, bản chất và cấu trúc của tinh thần dân tộc theo tư tưởng Hồ Chí Minh; khẳng định ưu thế, vai trò và ý nghĩa của môn Lịch sử trong việc thực hiện nhiệm vụ này trên cả ba phương diện:
- Về kiến thức: Giúp học sinh nắm vững kiến thức lịch sử cơ bản, nhận thức quy luật khách quan và hình thành thế giới quan khoa học (minh họa qua bài học về Hội nghị thành lập Đảng năm 1930, Cương lĩnh chính trị đầu tiên).
- Về kĩ năng: Rèn luyện năng lực quan sát, tư duy lịch sử (phân tích, so sánh sự kiện qua văn bản Tuyên ngôn Độc lập ngày 2/9/1945 trong Bài 16); kĩ năng thực hành bộ môn (khai thác lược đồ trận đánh kết hợp phân tích văn kiện, thi ca như bài thơ Leo núi trong Chiến dịch Biên giới thu - đông 1950 ở Bài 18); kĩ năng liên hệ thực tiễn về khối đại đoàn kết dân tộc và quan hệ quốc tế đa phương hóa.
- Về tư tưởng, tình cảm: Bồi dưỡng niềm tin vào đường lối lãnh đạo của Đảng, lòng biết ơn đối với thế hệ đi trước và ý thức trách nhiệm bảo vệ Tổ quốc (minh họa qua tinh thần toàn dân chuẩn bị cho Chiến dịch Điện Biên Phủ 1954 trong Bài 20).
Đồng thời, chương này trình bày kết quả khảo sát thực trạng trên 155 giáo viên và 2000 học sinh, chỉ ra sự cần thiết phải đổi mới biện pháp dạy học nhằm khắc phục tình trạng truyền thụ áp đặt, khô cứng.
Chương 3: Các biện pháp giáo dục tinh thần dân tộc theo tư tưởng Hồ Chí Minh trong dạy học các bài nội khóa phần Lịch sử Việt Nam (1919 – 1975) ở trường THPT
Chương 3 đề xuất hệ thống biện pháp sư phạm cụ thể áp dụng trong giờ học nội khóa môn Lịch sử lớp 12:
- Hướng dẫn học sinh khai thác tài liệu gốc, các bài viết, bài nói và tác phẩm của Hồ Chí Minh gắn với các sự kiện lịch sử trọng đại (1919 – 1975).
- Kết hợp sử dụng đồ dùng trực quan (tranh ảnh, hiện vật, lược đồ chiến dịch) với lời giảng của giáo viên nhằm tạo biểu tượng lịch sử sinh động, khơi gợi cảm xúc.
- Vận dụng dạy học nêu vấn đề, thiết kế các tình huống có vấn đề đòi hỏi học sinh tự lực phân tích quan điểm của Hồ Chí Minh về độc lập dân tộc, thống nhất đất nước và đoàn kết quốc tế.
- Tổ chức các hoạt động học tập tích cực (thảo luận nhóm, đóng vai, trình bày báo cáo tư liệu) giúp học sinh tự chiếm lĩnh và khắc sâu tri thức.
Chương 4: Các biện pháp giáo dục tinh thần dân tộc theo tư tưởng Hồ Chí Minh qua hoạt động ngoại khóa phần Lịch sử Việt Nam (1919 – 1975) ở trường THPT. Thực nghiệm sư phạm
Chương 4 hoàn thiện hệ thống biện pháp thông qua việc tổ chức các hoạt động giáo dục ngoài giờ lên lớp:
- Các hình thức ngoại khóa: Tổ chức cho học sinh tham quan, học tập tại bảo tàng, nhà truyền thống và các di tích lịch sử gắn liền với hoạt động cách mạng của Nguyễn Ái Quốc - Hồ Chí Minh; tổ chức câu lạc bộ lịch sử, các buổi nói chuyện truyền thống, thi tìm hiểu lịch sử.
- Tổ chức và đánh giá thực nghiệm sư phạm: Tiến hành thực nghiệm từng phần và toàn phần tại các trường THPT thuộc địa bàn nghiên cứu; tiến hành kiểm tra, đối chiếu kết quả giữa lớp thực nghiệm và lớp đối chứng; sử dụng toán thống kê để phân tích định lượng, qua đó khẳng định tính khả thi và hiệu quả của các biện pháp đã đề xuất.
Kết quả và những đóng góp mới
Đóng góp về mặt lí luận
- Hệ thống hóa và làm sáng tỏ các giá trị cốt lõi của tinh thần dân tộc theo tư tưởng Hồ Chí Minh dưới góc độ giáo dục học bộ môn.
- Bổ sung và làm phong phú thêm lí luận phương pháp dạy học Lịch sử ở trường THPT về chức năng giáo dục tư tưởng, tình cảm, đạo đức thông qua nội dung lịch sử dân tộc.
- Xác lập các nguyên tắc sư phạm và quy trình tích hợp nội dung tư tưởng Hồ Chí Minh vào chương trình Lịch sử Việt Nam giai đoạn 1919 – 1975 một cách tự nhiên, khoa học, tránh áp đặt hoặc khiên cưỡng.
Đóng góp về mặt thực tiễn
- Đánh giá thực trạng dạy học và mức độ nhận thức của giáo viên, học sinh THPT đối với việc giáo dục tinh thần dân tộc theo tư tưởng Hồ Chí Minh thông qua số liệu khảo sát từ 155 giáo viên và 2000 học sinh.
- Xác định hệ thống địa chỉ và nội dung kiến thức cụ thể trong sách giáo khoa Lịch sử lớp 12 (1919 – 1975) phù hợp cho việc giáo dục tinh thần dân tộc.
- Xây dựng hệ thống bài soạn (giáo án thực nghiệm) hoàn chỉnh cho cả giờ học nội khóa và hoạt động ngoại khóa, có thể sử dụng làm tài liệu tham khảo trực tiếp cho giáo viên dạy môn Lịch sử cấp THPT.
Khuyến nghị và giải pháp đề xuất
- Giáo viên cần phối hợp linh hoạt giữa phương pháp dạy học truyền thống với các phương pháp dạy học tích cực (nêu vấn đề, sử dụng đồ dùng trực quan, khai thác tư liệu lịch sử địa phương).
- Tăng cường tổ chức các hoạt động ngoại khóa, gắn bài học lịch sử với tham quan di tích lịch sử, bảo tàng để tạo biểu tượng chân thực cho học sinh.
- Các cấp quản lý giáo dục cần chú trọng bồi dưỡng năng lực khai thác tư liệu Hồ Chí Minh cho đội ngũ giáo viên lịch sử phổ thông.
Hạn chế và hướng nghiên cứu tiếp
- Hạn chế: Căn cứ theo phạm vi được công bố trong văn bản, luận án giới hạn nội dung nghiên cứu trong chương trình Lịch sử Việt Nam giai đoạn 1919 – 1975 của SGK Lịch sử lớp 12 (chương trình chuẩn); địa bàn thực nghiệm tập trung chủ yếu ở một số tỉnh thành phía Bắc (Hà Nội, Bắc Ninh, Nam Định, Phú Thọ, Thanh Hóa, Hà Tĩnh) và tỉnh Bình Phước, chưa bao quát toàn bộ các cơ sở giáo dục trên phạm vi cả nước.
- Hướng phát triển: Mở rộng nghiên cứu vận dụng việc giáo dục tinh thần dân tộc theo tư tưởng Hồ Chí Minh sang các giai đoạn lịch sử khác, các khối lớp khác ở bậc THPT và THCS; mở rộng phạm vi khảo sát, thực nghiệm sư phạm tại các địa bàn có đặc thù văn hóa, xã hội khác nhau trên toàn quốc.
Giá trị tham khảo
Luận án mang lại giá trị tham khảo thiết thực cho nhiều nhóm đối tượng:
- Nghiên cứu sinh, học viên cao học chuyên ngành Lí luận và Phương pháp dạy học Lịch sử: Tham khảo khung phân tích lí luận, phương pháp tổng quan tài liệu và quy trình thiết kế, đo lường thực nghiệm sư phạm.
- Giảng viên các trường Đại học Sư phạm, Cao đẳng Sư phạm: Sử dụng làm tài liệu giảng dạy trong học phần Phương pháp dạy học Lịch sử và chuyên đề giáo dục tư tưởng đạo đức qua bộ môn.
- Giáo viên Lịch sử tại các trường THPT: Trực tiếp khai thác các biện pháp sư phạm, hệ thống tư liệu Hồ Chí Minh và các mẫu giáo án thực nghiệm để nâng cao chất lượng bài giảng trên lớp cũng như thiết kế hoạt động trải nghiệm ngoại khóa.
Câu hỏi thường gặp
1. Nội dung cốt lõi của tinh thần dân tộc theo tư tưởng Hồ Chí Minh được xác định trong luận án gồm những điểm nào?
Theo nội dung luận án, tinh thần dân tộc theo tư tưởng Hồ Chí Minh bao gồm: sự kế thừa truyền thống yêu nước của dân tộc; đặt nhiệm vụ giải phóng dân tộc lên hàng đầu gắn với giải phóng giai cấp và con người; độc lập dân tộc gắn liền với thống nhất đất nước và toàn vẹn lãnh thổ; độc lập dân tộc gắn liền với chủ nghĩa xã hội; đề cao nền độc lập tự do của dân tộc mình đồng thời tôn trọng quyền độc lập của các dân tộc khác trên tinh thần quốc tế trong sáng.
2. Dữ liệu khảo sát thực tiễn của đề tài được thu thập từ quy mô mẫu như thế nào?
Luận án tiến hành điều tra thực tiễn thông qua phiếu hỏi đối với mẫu khảo sát gồm 155 giáo viên và 2000 học sinh tại một số trường THPT đại diện cho các vùng miền khác nhau (thành phố, nông thôn, đồng bằng, miền núi), kết hợp với dự giờ, phỏng vấn sâu và xin ý kiến chuyên gia.
3. Việc giáo dục tinh thần dân tộc theo tư tưởng Hồ Chí Minh giúp rèn luyện những kĩ năng cụ thể nào cho học sinh THPT?
Văn bản nêu rõ ba nhóm kĩ năng chính: phát triển óc quan sát, trí tưởng tượng và tư duy lịch sử (phân tích, so sánh, đánh giá sự kiện); rèn luyện kĩ năng thực hành bộ môn (khai thác lược đồ, sưu tầm tư liệu, thảo luận, đóng vai); rèn luyện kĩ năng vận dụng kiến thức lịch sử vào nhận định, đánh giá các vấn đề thực tiễn của đất nước.
4. Luận án được tổ chức theo cấu trúc các chương như thế nào?
Ngoài phần Mở đầu, Kết luận, Tài liệu tham khảo và Phụ lục, nội dung chính của luận án được chia thành 4 chương:
- Chương 1: Tổng quan các công trình nghiên cứu liên quan đến đề tài.
- Chương 2: Cơ sở lí luận và thực tiễn của việc giáo dục HS tinh thần dân tộc theo tư tưởng Hồ Chí Minh trong DH LS ở trường THPT.
- Chương 3: Các biện pháp giáo dục tinh thần dân tộc theo tư tưởng Hồ Chí Minh trong DH các bài nội khóa phần LS Việt Nam (1919 – 1975) ở trường THPT.
- Chương 4: Các biện pháp giáo dục tinh thần dân tộc theo tư tưởng Hồ Chí Minh qua hoạt động ngoại khóa phần LS Việt Nam (1919 – 1975) ở trường THPT. Thực nghiệm sư phạm.
5. Địa bàn thực nghiệm sư phạm của đề tài được triển khai tại những địa phương nào?
Phạm vi thực nghiệm sư phạm của luận án được tiến hành từng phần và toàn phần tại các trường THPT, tập trung chủ yếu trên địa bàn các tỉnh miền Bắc gồm Hà Nội, Bắc Ninh, Nam Định, Việt Trì (Phú Thọ), Thanh Hóa, Hà Tĩnh và tỉnh Bình Phước ở phía Nam.
Kết luận
Luận án tiến sĩ đã giải quyết một cách có hệ thống vấn đề giáo dục tinh thần dân tộc theo tư tưởng Hồ Chí Minh trong dạy học Lịch sử Việt Nam (1919 – 1975) ở trường THPT. Bằng việc kết hợp nghiên cứu lí luận, khảo sát thực trạng trên 155 giáo viên, 2000 học sinh và kiểm chứng thực nghiệm sư phạm, tác giả đã làm sáng tỏ nội dung tư tưởng Hồ Chí Minh cần đưa vào chương trình lớp 12 và đề xuất các biện pháp dạy học nội khóa, ngoại khóa đồng bộ. Công trình là tài liệu tham khảo hữu ích cho nghiên cứu lí luận dạy học bộ môn và công tác giảng dạy môn Lịch sử tại các trường phổ thông.
