CHƯƠNG 1: CƠ SỞ LÍ LUẬN VÀ THỰC TIỄN VỀ GIÁO DỤC PHẨM CHẤT YÊU NƯỚC CHO HỌC SINH LỚP 2 1. Văn hóa, văn hóa truyền thống và giá trị văn hóa truyền thống 1.1 Khái niệm Hiện nay có khá nhiều khái niệm về văn hoá trên thế giới. Tuy nhiên, tác giả chỉ xin trích dẫn một vài khái niệm cơ bản về văn hóa như sau: Theo UNESCO (1994), văn hóa là tổng thể sống động các hoạt động và sáng tạo trong quá khứ và trong hiện tại. Qua các thế kỷ, hoạt động sáng tạo ấy đã hình thành nên một hệ thống các giá trị, các truyền thống và thị hiếu - những yếu tố xác định đặc tính riêng của mỗi dân tộc.
Theo Chủ tịch Hồ Chí Minh, “ vì lẽ sinh tồn cũng như mục đích của cuộc sống, loài người mới sáng tạo và phát minh ra ngôn ngữ, chữ viết, đạo đức, pháp luật, khoa học, tôn giáo, văn học, nghệ thuật, những công cụ sinh hoạt hằng ngày về mặc, ăn, ở và các phương thức sử dụng. Toàn bộ những sáng tạo và phát minh đó tức là văn hóa. Theo Đại từ điển Tiếng Việt, văn hóa là những giá trị vật chất, tinh thần do con người sáng tạo ra trong lịch sử. Còn trong Từ điển tiếng Việt, văn hóa được định nghĩa qua nhiều quan niệm khác nhau: văn hóa là những hoạt động của con người nhằm thỏa mãn nhu cầu đời sống tinh thần; là tri thức, kiến thức khoa học; là trình độ cao trong sinh hoạt xã hội, biểu hiện của văn minh; là tổng thể những giá trị vật chất và tinh thần do con người sáng tạo ra trong quá trình lịch sử; và là một hệ thống hữu cơ các giá trị vật chất và tinh thần do con người sáng tạo và tích lũy qua quá trình hoạt động thực tiễn, trong sự tương tác giữa con người với môi trường tự nhiên và xã hội [3; 14].
Như vậy, chúng ta có thể thấy, văn hóa được coi là tất cả các khía cạnh của đời sống xã hội như ngôn ngữ, tiếng nói, tôn giáo, tư tưởng, di tích lịch 10 sử, danh lam thắng cảnh… của một dân tộc, một đất nước. Nó mang lại giá trị về mặt tinh thần trong việc phục vụ nhu cầu và lợi ích của cộng đồng. Đặc trưng của văn hóa Văn hóa có những đặc trưng riêng biệt và độc đáo mà nó mang lại cho mỗi cộng đồng, xã hội. Văn hóa định hình cách sống, hành vi và tư duy của con người cùng với tư duy xã hội và cách nhìn nhận về thế giới.
Chính vì những lẽ đó, ta có thể biết tới đặc trưng của văn hóa bao gồm các yếu tố sau đây: - Tính hệ thống: Tính hệ thống của văn hóa có một “xương sống” là mối quan hệ chặt chẽ giữa các yếu tố có thể bao gồm một chuỗi các sự kiện, chúng liên kết các hiện tượng, quy luật trong quá trình phát triển. Nhờ có tính hệ thống của nó, văn hóa có thể thực hiện được những chức năng xã hội. Lý do là vì văn hóa bao trùm mọi hoạt động và mọi lĩnh vực. Từ đó, nó có thể tăng cường sự ổn định của xã hội, bằng cách cung cấp và trang bị cho xã hội những thứ cần thiết để thích nghi với môi trường tự nhiên.
Nói cách khác, văn hóa là cơ sở vững chắc của sự phát triển tiến bộ của xã hội. Đây có thể là lý do tại sao người ta gắn văn hóa với từ “nền” để tạo thành một cụm từ phổ biến là “nền văn hóa”. - Tính giá trị: Khi được hiểu dưới dạng của một tính từ, văn hóa sẽ mang trong mình nghĩa là tốt đẹp và có giá trị. Văn hóa vì thế mà trở thành thước đo chuẩn mực cho con người và xã hội.
Bản thân văn hóa cũng mang trong mình những giá trị riêng biệt, bao gồm những giá trị về vật chất và giá trị về tinh thần. Về mặt ý nghĩa, văn hóa có thể được chia thành giá trị sử dụng, giá trị thẩm mỹ và giá trị đạo đức. Từ quan điểm về thời gian, văn hóa có thể có những giá trị vĩnh cửu và những giá trị tạm thời. Với mỗi góc độ khác nhau được gắn vào một sự vật hoặc một sự kiện khác nhau, chúng ta có thể lại có một cái nhìn khác nhau.
Từ những góc độ này, chúng ta có thể đánh giá văn hóa từ những góc độ khách quan khác nhau. 11 - Tính nhân sinh: Ngoài tính giá trị, văn hóa còn có đặc trưng khác là tính nhân sinh. Tính nhân sinh của văn hóa có nghĩa là văn hóa giống như một hiện tượng xã hội. Hiện tượng xã hội được hiểu là hiện tượng do con người tạo ra hay còn gọi là nhân tạo, nó có những khác biệt so với những giá trị tự nhiên.
Vì là một thực thể nhân sinh nên văn hóa vừa thông qua vật chất vừa thông qua tinh thần của con người. Đây chính là ý nghĩa sâu sắc nhất mà văn hóa chứa đựng. - Tính lịch sử: Đặc trưng cuối cùng của văn hóa đó là văn hóa có tính lịch sử. Nhờ tính lịch sử mà chúng ta cũng cần phải duy trì văn hóa, biến văn hóa thành truyền thống văn hóa.
Văn hóa có giá trị lịch sử cao phải được tích lũy và không ngừng tái tạo, bằng cách chắt lọc những tinh hoa, không ngừng sản sinh, phát triển để hoàn thiện mình dưới dạng ngôn ngữ, phong tục,… 1. Khái niệm Tác giả Trần Văn Giàu đã từng viết: “Truyền thống là những đức tính hay, những thói tục kéo dài nhiều thế hệ, nhiều thời kỳ lịch sử và hiện có nhiều tác dụng, tác dụng đó có thể tích cực, cũng có thể tiêu cực”. Như vậy, truyền thống không chỉ là những giá trị tốt mà còn là những hành vi, quy tục được lưu truyền qua nhiều thế hệ và thời kỳ khác nhau. Những giá trị truyền thống này có thể mang lại những ảnh hưởng tích cực cho xã hội, như sự đoàn kết, tôn trọng lẫn nhau, giữ gìn văn hóa dân tộc.
Do đó, việc hiểu rõ và đánh giá đúng vai trò của truyền thống là rất quan trọng để có thể phát huy những giá trị tích cực và đồng thời thay đổi những khía cạnh tiêu cực của nó [21]. Theo tác giả Trần Quốc Vượng: “Có thể hiểu truyền thống như là một hệ thống các tính cách, các thế ứng xử của một cộng đồng, được hình thành trong lịch sử, trong một môi trường sinh thái và nhân văn nhất định, trở nên ổn định, trường tồn nhưng không vĩnh cửu, có thể được định chế hóa bằng luật hay bằng lệ (phong tục, tập quán) và được trao truyền từ thế hệ này sang 12 thế hệ khác, - có thể gọi là sự di truyền văn hóa, bên cạnh sự di truyền sinh vật về thân xác - để đảm bảo tính đồng nhất của một cộng đồng”. Còn tác giả Nguyễn Trọng Chuẩn viết về truyền thống như sau: “Truyền thống - đó là những yếu tố của di tồn văn hóa, xã hội thể hiện trong chuẩn mực hành vi, tư tưởng, phong tục, tập quán, thói quen, lối sống và cách ứng xử của một cộng đồng người được hình thành trong lịch sử và trở nên ổn định, được truyền từ đời này sang đời khác và được lưu giữ lâu dài” [16; 17]. Như vậy, kết hợp với những khái niệm văn hóa được nêu ở trên thì văn hóa truyền thống là hệ thống các giá trị, niềm tin, phong tục, tập quán, nghệ thuật, và lối sống được hình thành, phát triển và lưu truyền qua nhiều thế hệ trong một cộng đồng hay dân tộc.
Nó bao gồm các yếu tố như ngôn ngữ, tôn giáo, lễ hội, trang phục, ẩm thực, và các hình thức nghệ thuật như âm nhạc, múa, và thủ công mỹ nghệ. Văn hóa truyền thống không chỉ là sự biểu hiện của bản sắc dân tộc mà còn là di sản quý báu, góp phần định hình và duy trì sự đoàn kết, gắn bó cộng đồng, đồng thời giáo dục và truyền tải những giá trị đạo đức, tri thức cho thế hệ sau. Đặc trưng của văn hóa truyền thống Văn hóa truyền thống được đặc trưng bởi sự lâu đời và gắn kết sâu sắc với lịch sử, văn hóa truyền thống góp phần xác định danh tính và cảm giác thuộc về một cộng đồng. Nó không chỉ bao gồm di sản vật thể như công trình kiến trúc và tác phẩm nghệ thuật mà còn bao gồm di sản phi vật thể như nghệ thuật biểu diễn, âm nhạc, và tín ngưỡng.
Vậy nên, văn hóa truyền thống có những đặc trưng cơ bản như sau: - Tính kế thừa và liên tục: Văn hóa truyền thống là tập hợp các giá trị, quan niệm, tập tục và nghệ thuật được lưu truyền từ đời này sang đời khác thông qua giáo dục gia đình, cộng đồng và các nghi lễ văn hóa. Đây là nền tảng vững chắc giúp xác định bản sắc và danh tính của một cộng đồng. Sự kế thừa này đảm bảo sự liên tục và bền vững của các giá trị văn hóa, giúp duy trì các phong tục, tập quán và tri thức dân gian trong cộng đồng. Nhờ tính kế 13 thừa và liên tục, văn hóa truyền thống không chỉ giữ vững bản sắc dân tộc mà còn là nguồn cảm hứng, sức mạnh để cộng đồng vượt qua những thách thức và khó khăn trong cuộc sống hiện đại.
- Tính cộng đồng: Văn hóa truyền thống gắn liền với đời sống cộng đồng, phản ánh các mối quan hệ xã hội, tín ngưỡng và tập quán của một nhóm người. Nó không chỉ thể hiện bản sắc chung mà còn tạo ra sự gắn kết giữa các thành viên trong cộng đồng, giúp họ cảm nhận được sự đoàn kết và đồng nhất. Tính cộng đồng làm cho văn hóa truyền thống trở nên sống động và gắn bó với đời sống của mỗi người. - Tính đa dạng và phong phú: Văn hóa truyền thống thể hiện sự đa dạng và phong phú qua nhiều yếu tố khác nhau như ngôn ngữ, nghệ thuật, phong tục, tín ngưỡng và tri thức dân gian.
Mỗi yếu tố đều góp phần tạo nên sự đa dạng và phong phú trong đời sống văn hóa của một dân tộc, làm nên sự đặc sắc và phong phú của nền văn hóa đó. Sự đa dạng này không chỉ làm phong phú thêm đời sống tinh thần mà còn phản ánh sự sáng tạo và thích ứng của con người qua các thời kỳ. Điều này cho thấy khả năng bảo tồn và phát triển các giá trị văn hóa truyền thống một cách linh hoạt và sáng tạo. Văn hóa truyền thống đa dạng và phong phú làm nên bức tranh sống động về cuộc sống và lịch sử của một dân tộc.