Chương 1. CƠ SỞ LÍ LUẬN VÀ CƠ SỞ THỰC TIỄN GIÁO DỤC GIÁ TRỊ SỐNG VÀ RÈN LUYỆN KỸ NĂNG SỐNG CHO HỌC SINH LỚP CHỦ NHIỆM 1. Cơ sở lí luận: Theo từ điển Tiếng Việt: Giá trị sống là những giá trị thuộc về tư tưởng, lối sống, chuẩn mực đạo đức được cộng đồng thừa nhận và bảo tồn, gìn giữ liên tục từ đời trước sang đời sau và luôn được bổ sung qua tính truyền thống và mở cửa của văn hóa Việt Nam. Từ đó giúp cho cá nhân điều chỉnh hành vi của mình, vì hạnh phúc cá nhân, vì ổn định và phát triển cộng đồng xã hội.
Biểu hiện ở quan điểm sống, mục đích sống, động cơ, thái độ lựa chọn các hoạt động và các mối quan hệ trong cuộc sống. 12 giá trị sống của Unesco bao gồm: Hòa bình: Hòa bình thời hiện đại không giống như thời chiến. Hiểu đúng và đủ về hòa bình chính là có lối sống, suy nghĩ tích cực với sự thư thái của nội tâm. Hòa bình được xây dựng trên nền tảng tư tưởng của mỗi người, biết cảm thông và chia sẻ cho nhau.
Tôn trọng: Trong 12 giá trị sống của Unesco đã chỉ ra sự tôn trọng lẫn nhau là nền tảng của sự tự tin. Tôn trọng người khác cũng chính là tôn trọng bản thân mình, nhận ra giá trị đích thực của mỗi người. Hợp tác: Trong một xã hội, không thể thiếu mối quan hệ hợp tác. Sự hợp tác, tương trợ lẫn nhau sẽ có giá trị rất lớn trong việc tạo nên thành công, dựa trên việc học hỏi lẫn nhau.
Khi nhận ra những giá trị tốt đẹp của cuộc sống, bạn sẽ có khả năng tự tạo ra sự hợp tác, từ đó nâng cao kỹ năng sống cho mình. Trách nhiệm: Ai cũng cần sống và làm việc có trách nhiệm. Và trách nhiệm được xem là 1 trong 12 giá trị sống của tuổi trẻ cần phải thực hiện. Khi sống có trách nhiệm sẽ giúp mỗi người hình thành những phẩm chất đạo đức tốt, biết không ngừng trau dồi tri thức để hoàn thành mục tiêu.
Trung thực: Trung thực tức là tôn trọng sự thật. Trung thực được thể hiện trong tư tưởng, lời nói và hành động thì sẽ đem lại sự hòa thuận. Trung thực là sử dụng tốt những gì được ủy thác cho bạn. Trung thực là cách xử sự tốt nhất, đó là một mối dây gắn kết tình bạn.
Khiêm tốn: Bạn nên khiêm tốn trong lời ăn, tiếng nói và mọi cử chỉ hàng ngày. Sự khiêm tốn khiến bạn sống điềm đạo và nhận được sự kính nể của mọi người. Bạn sẽ nhận được sự lắng nghe, chia sẻ từ những người xung quanh và tạo động lực “cởi trói” trí tuệ, phát triển sự sáng tạo của bản thân. Giản dị: Đời sống giản dị rất cần cho cuộc sống hiện đại.
Tức là bạn biết đơn giản tất cả mọi thứ, biết hài lòng và bỏ qua những ham muốn viển vông. Giản dị trong cả vật chất và tinh thần. 5 skkn Khoan dung: Hãy sống với một lòng khoan dung là một trong 12 giá trị sống mà Unesco đã chỉ ra. Đừng cố chấp và thù hằn với những lỗi lầm của người khác.
Mỗi người cần biết cách vun trồng lòng yêu thương, biết tỏ thái độ ân cần và quan tâm tới mọi người. Đoàn kết: Đoàn kết chính là giá trị lớn lao để tạo nên sức mạnh. Trong một tập thể hay một gia đình cũng cần phải đoàn kết. Nhờ vậy, chúng ta có thể cùng nhau tạo nên những mục tiêu lớn, làm được nhiều điều tốt đẹp.
Yêu thương: Trong cuộc sống, không thể thiếu tình yêu thương. Đó là sự thấu hiểu và lắng nghe nhiều hơn. Khi biết yêu thương, bạn sẽ biết cách kìm nén sự giận dữ, tạo dựng các mối quan hệ thân thiết với mọi người. Tự do: Ai cũng có quyền tự do và ai cũng yêu thích sự tự do.
Sự tự do, tự tại trong tâm hồn là đỉnh cao của giá trị sống. Tự do là món quà vô giá không thể đong đếm bằng vật chất. Bạn phải biết tôn trọng sự tự do của người khác. Tự do là bình đẳng.
Hạnh phúc: Sự an yên và vui vẻ nhất trong cuộc sống này chính là niềm hạnh phúc. Hạnh phúc đến từ những điều nhỏ bé nhất nhưng lại đem lại ý nghĩa lớn lao. Bạn hãy chia sẻ sự hạnh phúc tới nhiều người hơn để xây dựng một cuộc sống ý nghĩa. Với kỹ năng sống hiện nay được hiểu theo nhiều quan điểm khác nhau: Theo Từ điển tiếng Việt: Kỹ năng sống là tập hợp các hành vi tích cực và khả năng thích nghi cho phép mỗi cá nhân đối phó hiệu quả với các nhu cầu và thách thức của cuộc sống hàng ngày; nói cách khác là khả năng tâm lý xã hội.
Theo Unesco: Là năng lực của mỗi cá nhân để thực hiện đầy đủ các chức năng và tham gia vào cuộc sống hàng ngày. Theo WTO: Là những kỹ năng mang tính chất tâm lý xã hội và kỹ năng giao tiếp được vận dụng nhiều trong các tình huống hàng ngày. Với mục đích là để tương tác có hiệu quả với mọi người và giải quyết tốt những vấn đề, tình huống của cuộc sống. Nói một cách chung nhất, kỹ năng sống không chỉ là nhận thức, mà là cách vận dụng kiến thức đã tích lũy được vào việc xử lý các tình huống thực tiễn với hiệu quả cao nhất, qua đó mà cuộc sống của con người trở nên ý nghĩa, vui vẻ hơn.
Kỹ năng sống từ góc độ giáo dục hành vi xã hội (UNICEF), được phân thành: Các kỹ năng nhận biết và sống với chính mình (kỹ năng tự nhận thức, kỹ năng tự trọng, kỹ năng kiên định, kỹ năng ứng xử với cảm xúc, kỹ năng đương đầu với căng thẳng) Những kỹ năng nhận biết và sống với người khác (kỹ năng quan hệ/tương tác liên nhân cách, kỹ năng cảm thông, kỹ năng đứng vững trước áp lực một cách nhanh chóng nhất, kỹ năng thương lượng). 6 skkn Các kỹ năng ra quyết định một cách có hiệu quả (Tư duy phê phán, tư duy sáng tạo, giải quyết vấn đề, ra quyết định …) Giá trị sống, kỹ năng sống của mỗi người một khác, không phái ai cũng có giá trị sống và kỹ năng sống giống nhau. Giá trị sống cũng là những quan niệm về thực tại, về cái đẹp, điều thiện, sự thật của một xã hội. Giá trị sống là kim chỉ nam cho mỗi người, những điều mà một con người cho là tốt, là quan trọng phải cố gắng đạt được.
Chính vì vậy mà giá trị sống chi phối hành vi hướng thiện của con người. Những giá trị sống cơ bản và được phần đông mọi người nhắc đến đó chính là hòa bình, sự tôn trọng, đoàn kết, sự trung thực, tình bạn, công bằng xã hội. Nó có thể tóm gọn lại tất cả những gì mà con người cho là tốt đẹp nhất. Kỹ năng sống được hiểu là kỹ năng thực hành mà con người cần để có được sự an toàn, cuộc sống khỏe mạnh với chất lượng cao.
Kỹ năng sống có chức năng mang lại hạnh phúc và hỗ trợ các cá nhân trở thành người tích cực và có ích trong cộng đồng. Chính vì vậy, giáo dục giá trị sống và rèn luyện kỹ năng sống cho giới trẻ là một việc làm quan trọng cần phải làm để có một xã hội hòa bình, con người có đạo đức có lối sống và hướng đi đúng đắn, để cho các bạn trẻ hiểu được giá trị sống, trân trọng những gì mình đang có, hành động và có một mục đích sống tốt cho bản thân, giúp ích cho xã hội. Giáo dục trung học phổ thông nhằm giúp học sinh hình thành và hoàn thiện, sự phát triển đúng đắn và lâu dài về đạo đức, trí tuệ, thể chất, thẩm mĩ và các kĩ năng cơ bản để học sinh tiếp tục học lên bậc cao hơn. Chương trình giáo dục trung học phổ thông giúp học sinh tiếp tục phát triển những phẩm chất, năng lực cần thiết đối với người lao động, ý thức và nhân cách công dân; khả năng tự học và ý thức học tập suốt đời; khả năng lựa chọn nghề nghiệp phù hợp với năng lực và sở thích, điều kiện và hoàn cảnh của bản thân để tiếp tục học lên, học nghề hoặc tham gia vào cuộc sống lao động; khả năng thích ứng với những đổi thay trong bối cảnh toàn cầu hóa và cách mạng công nghiệp.
Với chương trình trung học thì yêu cầu đặt ra là học sinh phải phát triển toàn diện cho người học về đạo đức, trí tuệ, thể chất, thẩm mỹ, kỹ năng cơ bản, phát triển năng lực cá nhân, tính năng động và sáng tạo; hình thành nhân cách con người Việt Nam xã hội chủ nghĩa và trách nhiệm công dân; chuẩn bị cho người học tiếp tục học chương trình giáo dục đại học, giáo dục nghề nghiệp hoặc tham gia lao động, xây dựng và bảo vệ Tổ quốc. Ngày nay, khi xã hội càng phát triển, học sinh ngày càng tiếp thu một cách dễ dàng hơn những sự thay đổi của xã hội ở cả hai mặt tích cực và tiêu cực. Chính vì thế, để giúp cho thế hệ trẻ luôn có một hướng đi đúng đắn và không xa rời những giá trị xã hội thì ngoài gia đình của các em, nhiệm vụ của nhà trường càng cấp thiết hơn bao giờ hết, đặc biệt là người giáo viên chủ nhiệm. Cơ sở thực tiễn: 1.1 Thực trạng của vấn đề: Trong điều kiện kinh tế, xã hội phát triển, đời sống của nhân dân ngày càng được nâng cao, công tác giáo dục giá trị sống và kĩ năng sống cho học sinh cũng được nhà trường, gia đình và toàn xã hội quan tâm một cách đúng mực, chất lượng giáo dục ngày một đi lên đã góp phần tạo nên những thành quả quan trọng trong thực hiện mục tiêu giáo dục của ngành.
Tuy nhiên, với vùng quê nông thôn, địa bàn nơi ngôi trường THPT Diễn Châu 4 chúng tôi đang đóng thì người dân ở đây đa số sống chủ yếu nhờ vào mùa vụ, làm ruộng, làm muối, đánh bắt hải sản gần bờ. trong đó, một số gia đình học sinh có hoàn cảnh kinh tế quá khó khăn, cha mẹ còn mải bươn chải, lo mưu sinh, kiếm ăn hằng ngày cho nên sự quan tâm, chăm lo, giáo dục giá trị sống và rèn kĩ năng sống cho con em mình còn gặp nhiều hạn chế. Một số phụ huynh chưa chú trọng đúng mực về công tác giáo dục giá trị sống và rèn luyện kĩ năng sống cho con em mình, còn bỏ bê, thiếu quan tâm, hay có những hành vi, thái độ chưa chuẩn mực trước con cái và còn khoán trắng cho nhà trường.