ĐẶT VẤN ĐỀ Khi áp lực dân số ngày càng tăng thì những hậu quả của vấn đề ô nhiễm môi trường và biến đổi khí hậu càng hiện hữu. Trong đó việc đối mặt với những dịch bệnh mới nổi như SARS 2003, dịch cúm H1N1 2009 làm hơn 18.000 nạn nhân tử vong, dịch MERS năm 2012, đại dịch Ebola trong năm 2014 đã lấy đi gần 12.000 sinh mạng và dịch H7N9 xảy ra tại Trung Quốc năm 2016 đã làm gần 400 nạn nhân tử vong. Hiện nay virus Zika đã có mặt ở 34 quốc gia với nguy cơ lây nhiễm cho 4.000 người trong năm 2017…Việc kiểm soát các dịch bệnh có khả năng lây từ động vật sang người và từ người sang người là việc rất cấp thiết hiện nay. Ở Việt Nam, dịch Cúm gia cầm không chỉ gây thiệt hại nặng nề cho nền kinh tế mà còn gây chết người, đe dọa sức khỏe của cả cộng đồng.
Từ khi mới xuất hiện vào năm 2003, bệnh Cúm gia cầm đã cho thấy tính lây lan nhanh và gây hậu quả nghiêm trọng. Đợt dịch bệnh đầu tiên xảy ra từ ngày 27/12/2003 đến 30/04/2004, chỉ trong vòng hơn 4 tháng dịch đã làm cho đàn gia cầm của 2.574 xã/phường thuộc 381 huyện/quận trên 57 tỉnh/thành phố mắc bệnh. Tổng số gia cầm bị chết do bệnh và tiêu hủy lên tới 43,9 triệu con (Nguyễn Tuấn Anh, 2006). Trong thời gian gần đây, mặc dù chúng ta đã có nhiều biện pháp phòng chống dịch nhưng bệnh vẫn đang xảy ra trên phạm vi rộng và ngày càng nguy hiểm hơn, đặc biệt là số lượng người mắc và tử vong ngày càng tăng.
Năm 2003 ở Việt Nam có 123 người nhiễm và 61 ca tử vong đứng thứ 3 trên thế giới sau Indonesia và Ai Cập (Báo cáo WHO, 2004). Trong năm 2016 cả nước đã có 71 ổ dịch Cúm gia cầm H5N1 và H5N6 tại 12 tỉnh/thành phố, toàn bộ số gia cầm trong đàn mắc bệnh đã được địa phương tiêu hủy. Nước ta có 2 ca nhiễm virus cúm A/H5N6 trên người thì cả 2 ca đều tử vong (2014). Qua phân tích cho thấy trong năm 2016, virus cúm A/H5N6 đã được phát hiện tại nhiều ổ dịch trên cả nước được nhận xét là có hệ gen trùng với chủng virus gây bệnh tại Trung Quốc.
Nhưng trong khoảng thời gian từ năm 2003 đến 15/4/2014 các ổ dịch Cúm gia cầm đều do virus A/H5N1 nhánh 2. Với đặc điểm virus gây bệnh có nhiều subtype khác nhau và khả năng biến chủng đã làm cho căn bệnh ngày càng trở nên nguy hiểm hơn gây nhiều thiệt hại cho người chăn nuôi, đe dọa tính mạng con người đồng thời gây không ít khó khăn cho việc khống chế dịch bệnh. Đặc biệt trong những tháng đầu năm 2013 1 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com phát hiện subtype H7N9 đã được phát hiện ở Trung Quốc. Virus này gây nhiễm cho người, làm 11 người mắc và 5 ca tử vong.
Nhưng chỉ đến tháng 4 năm 2014 đã ghi nhận 390 trường hợp nhiễm cúm A/H7N9 trong đó có 121 trường hợp tử vong, các ca mắc ghi nhận tại 18 tỉnh/ thành phố (Trung Quốc có 15 tỉnh/ thành phố, Đài Loan, Hồng Kông và Malaysia). Gia cầm sống được xác định là nguồn bệnh lưu trữ. Ở Việt Nam, gia cầm bán tại các chợ có nguồn gốc từ nhiều địa phương khác nhau và thường không rõ xuất xứ. Việc vận chuyển gia cầm đáp ứng nhu cầu cao của thị trường vào mùa đông, đặc biệt dịp tết Nguyên đán là một nguyên nhân làm tăng nguy cơ dịch bùng phát.
Vật mang bệnh thầm lặng đóng vai trò trong những ổ dịch trên gia cầm và trên người (Wan et al. Ở miền Bắc Việt Nam, Lào Cai là tỉnh có đường đường biên giới với Trung Quốc, quốc gia đang có dịch cúm A/H7N9. Trong khi Nam Định là tỉnh có nhiều tuyến đường vận tải vận chuyển gia cầm cung cấp cho các tỉnh thành, đặc biệt là Hà Nội. Hà Nội là thủ đô và là thành phố đông dân cư, có diện tích lớn nhất cả nước.
Vì vậy có rất nhiều các chợ đầu mối buôn bán gia cầm sống. Chính vì vậy việc giám sát gia cầm sống tại các địa phương này là biện pháp tốt để theo dõi, chủ động đánh giá lưu hành virus trong vùng cũng như là trên cả nước. Xuất phát từ thực tế trên và được sự giúp đỡ của dự án FAO chúng tôi tiến hành nghiên cứu đề tài: “Giám sát sự lưu hành virus cúm type A (H5N1, H5N6 và H7N9) ở gia cầm sống bán tại một số tỉnh miền Bắc giai đoạn 2015-2016". MỤC TIÊU CỦA ĐỀ TÀI Giám sát sự lưu hành virus cúm type A (H5N1, H5N6 và H7N9) Ở gia cầm sống bán tại các chợ của 3 tỉnh/ thành phố bao gồm: Tỉnh Nam Định, Lào Cai và thành phố Hà Nội.
Ý NGHĨA KHOA HỌC THỰC TIỄN - Cung cấp thông tin về sự lưu hành virus cúm A/H5N1, A/H5N6 và A/H7N9 Ở gia cầm bán tại các chợ của 3 tỉnh/thành phố thực hiện đề tài. - Xác định một số yếu tố ảnh hưởng đến mức độ lưu hành của virus. - Góp phần chủ động trong công tác phòng chống dịch bệnh Cúm gia cầm. - Kết quả đề tài là cơ sở định hướng và xây dựng kế hoạch cho chương trình tiêm phòng vaccine Cúm gia cầm A/H5N1, A/H5N6 và A/H7N9 đạt hiệu quả cao.
2 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail. TỔNG QUAN TÀI LIỆU 2. LỊCH SỬ BỆNH CÚM GIA CẦM 2. Lịch sử bệnh trên thế giới Dịch cúm A/H5N1 và A/H5N6 Bệnh lần đầu tiên được phát hiện ở Italia vào năm 1878 với tên gọi là Fowl plaque.
Nhưng mãi tới năm 1901 mới xác định được yếu tố gây bệnh là căn nguyên siêu nhỏ có khả năng qua màng lọc và tới năm 1955 mới xác định được nguyên nhân chính xác gây bệnh Cúm gia cầm là virus cúm type A thông qua kháng thể bề mặt H7N1 và H7N7 gây chết nhiều ở gà, gà tây và các loài chim khác (Lê Văn Năm, 2004). Vào năm 1971 bệnh được mô tả kỹ qua đợt dịch cúm khá lớn trên gà tây ở Mỹ. Các năm tiếp theo bệnh được phát hiện ở Nam Mỹ, Bắc Mỹ, Nam Phi. Đặc biệt năm 1983 - 1984 ở Mỹ, dịch Cúm gia cầm do chủng H5N2 ở bang Pennsylvania, Virginia, New Jersey làm chết và tiêu hủy hơn 19 triệu con gà.
Cũng trong thời gian này tại Ireland người ta phải tiêu hủy 270.000 con vịt, tuy không có triệu chứng lâm sàng nhưng đã phân lập được virus H5N8 và bệnh được loại trừ một cách nhanh chóng (Phạm Sỹ Lăng, 2004). Dịch Cúm gia cầm xảy ra giữa năm 2003 tại Đông Nam Á là dịch Cúm gia cầm lớn nhất và nghiêm trọng nhất. Tác nhân gây bệnh là virus cúm A/H5N1. Số gia cầm tiêu hủy khoảng 150 triệu con chim và gia cầm.
Hiện nay, virus H5N1 được xem là tác nhân gây dịch tại Indonesia, Việt Nam, Cambodia, Trung Quốc, Thái Lan, Lào…( Nguyễn Hoàng, 2005). Theo Tổ chức y tế thế giới, từ năm 2003 đến cuối năm 2016 tại 17 quốc gia trên thế giới có 720 người bị mắc bệnh cúm A/H5N1, trong đó có 460 người tử vong (chiếm 64%). Indonesia là nước có số người bị chết vì bệnh cúm A/H5N1 cao nhất (160 người), Việt Nam đứng thứ nhì với 61 người chết. Đến năm 2004, bệnh Cúm gia cầm xảy với quy mô lớn, tốc độ bùng phát nhanh ở các nước châu Á với tổng số 11 quốc gia (Tô Long Thành, 2004).
Dịch xuất hiện đầu tiên ở Hàn Quốc từ đầu tháng 12/2003, sau đó xảy ra nhiều nước khác với diễn biến khá phức tạp. Đến cuối tháng 2/2004 đã có 10 nước công bố dịch là Hàn Quốc, Nhật Bản, Thái Lan, Lào, Campuchia, Việt Nam, Trung Quốc, Hồng Kông, Đài Loan và Pakistan. Chủng virus độc lực cao đã được phân lập và định type là H5N1; đây là type chủ yếu, bên cạnh đó còn có H5N2 ở Đài Loan và H7N3, H9N2 ở Pakistan. Ngoài ra, tại một số nước khác phân lập được một số 3 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com chủng khác như H6 ở Nam Phi, chủng H10N7 ở Ai Cập, H7N3 ở Canada, H7N2 ở Hoa Kì (Tô Long Thành, 2006).
Trong đợt dịch này khoảng 120 triệu gia cầm gồm gà, gà tây, gà sao, gà lôi, vịt, ngan, ngỗng, chim cút, bồ câu và một số chim hoang dã đã bị nhiễm bệnh và nằm trong vùng dịch phải tiêu hủy. Cùng với diễn biến bệnh trên gia cầm, hàng trăm người cũng bị lây nhiễm. Tính đến tháng 10 năm 2016 trên thế giới có 750 trường hợp mắc bệnh do virus Cúm gia cầm A (H5N1) đã được chính thức báo cáo với WHO từ 25 quốc gia. Trong những trường hợp này có 386 trường hợp đã tử vong (chiếm 59,38%).
Dựa vào số liệu hình 1.1, các nước có tỷ lệ nhiễm/ tử vong cao là: Indonesia với tỷ lệ 195 mắc/163 tử vong (chiếm 83,59%), Ai Cập với tỷ lệ 173 mắc/ 63 tử vong (chiếm 36.42%), Việt Nam với tỷ lệ 125 mắc /62 tử vong (chiếm 49,6%). Ở Trung Quốc ghi nhận trường hợp tử vong do virus Cúm gia cầm type A (H5N6) đầu tiên trên thế giới tại tỉnh Tứ Xuyên - Trung Quốc. Chủng cúm gia cầm H5N6 lần đầu tiên được tìm thấy ở Trung Quốc vào tháng 9 năm 2014. Gần đây, cũng chính chủng cúm gia cầm độc lực cao này đã làm bùng nổ dịch tại 2 trang trại ở Tỉnh Quý Châu và Quảng Tây buộc Trung Quốc phải tiêu hủy hơn 54.000 con gia cầm Hình 2.
Khu vực ghi nhận có sự lưu hành và các trường hợp nhiễm Cúm gia cầm type A Nguồn : FAO -2016 4 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com Dịch cúm A/H7N9 Dịch Cúm gia cầm A/H5N1 và H5N6 chưa qua thì dịch Cúm gia cầm A/H7N9 tiếp tục bùng phát và hoành hành mạnh ở Trung Quốc với số lượng người bệnh bị nhiễm virus cúm A/H7N9 ở nước này tăng lên từng ngày. Tính tới 12/2016 dịch Cúm gia cầm A/H7N9 ở Trung Quốc đã làm hàng trăm người nhiễm bệnh. Trung Quốc và nhiều nước trên thế giới đang quyết liệt triển khai các biện pháp nhằm ngăn chặn sự lây lan của loại dịch cúm nguy hiểm này. Ngày 31/3/2013 lần đầu tiên giới chức Trung Quốc cho biết có 3 người bị nhiễm virus cúm A/H7N9, trong đó 2 người đã bị chết.
Hầu hết các trường hợp nhiễm phải là do phơi nhiễm với gia cầm mắc bệnh cúm này hoặc môi trường bị ô nhiễm. Đến tháng 3/2014 tại Trung Quốc đã phát hiện hơn 120 người bệnh nhiễm Cúm gia cầm A/H7N9, trong đó có ít nhất 32 ca tử vong. Trước nguy cơ tiềm ẩn về các mối đe dọa của dịch bệnh, Trung Quốc và nhiều nước khác đã và đang ráo riết tiến hành các biện pháp nhằm kiểm soát sự bùng phát dịch.