Chương 1: Những vấn đề lý luận về tranh chấp, giải quyết tranh chấp lao động cá nhân và pháp luật giải quyết tranh chấp lao động cá nhân tại Tòa án nhân dân Chương 2: Thực trạng pháp luật giải quyết tranh chấp lao động cá nhân qua thực tiễn xét xử tại TAND ở thành phố Hồ Chí Minh Chương 3: Yêu cầu và giải pháp hoàn thiện, nâng cao hiệu quả thực hiện pháp luật giải quyết tranh chấp lao động cá nhân tại TAND 10 TỔNG QUAN TÌNH HÌNH NGHIÊN CỨU ĐỀ TÀI LUẬN ÁN 1. Nghiên cứu lý luận về tranh chấp lao động cá nhân và giải quyết tranh chấp lao động cá nhân tại Tòa án nhân dân 1. Tổng quan các công trình nghiên cứu về khái niệm, đặc điểm, phân loại tranh chấp lao động, giải quyết tranh chấp lao động cá nhân Khái niệm, đặc điểm, phân loại TCLĐ, GQTCLĐ không phải là một vấn đề mới có nhiều tranh luận nhưng là một trong những nội dung mấu chốt, cơ bản trong QHLĐ được nhiều nghiên cứu quan tâm. Cuốn sách “Conciliation and Arbitration Procedures in Labour Disputes: A Comparative study” xuất bản năm 1995 của tác giả Eladio Daya – chuyên gia của Ban Luật lao động và Quan hệ lao động của ILO.
Cuốn sách này được dịch sang tiếng Việt Nam với tiêu đề “Thủ tục hòa giải và trọng tài các TCLĐ”, năm 2006. Cụ thể, Conciliation and Arbitration Procedures in Labour Disputes: A Comparative study đã đề cập đến một số vấn đề chung về TCLĐ và GQTCLĐ. Nghiên cứu: “QHLĐ giải quyết tranh chấp lao động tại Việt Nam” năm 2006 của tiến sĩ Chang - Hee Lee, chuyên gia về QHLĐ của Văn phòng tiểu khu vực Đông Á thuộc ILO. Các tài liệu nghiên cứu này chỉ ra các TCLĐ và tình hình GQTCLĐ cũng như nguyên nhân và những tồn tại của tiến trình GQTCLĐ.
Các nghiên cứu này cũng đã đề cập hòa giải và trọng tài như là các phương thức GQTCLĐ hướng tới hoàn thiện cơ chế ba bên trong QHLĐ. Khái niệm về TCLĐ, GQTCLĐ không được đưa ra cụ thể hay bình luận mà được thừa nhận như một kiến thức chung đã biết và được thể hiện ở các nội dung cụ thể về tình hình GQTCLĐ và hoàn thiện cơ chế ba bên trong GQTCLĐ 1. (2006), Thủ tục hòa giải và trọng tài các tranh chấp lao động, Bộ Lao động, Thương binh và Xã hội, tr9,10 11 Trong cuốn “Quản lý QHLĐ trong một môi trường thay đổi - phiên bản 2” của tác giả Michael Ballot có nhắc đến TCLĐ như là những xung đột giữa NLĐ với các chủ thể khác trong quá trình lao động “phần lớn các tranh chấp xảy ra giữa lao động và quản lý liên quan đến các quyết định quản lý tại nơi làm việc mà NLĐ không đồng tình với cá nhân NLĐ, nhóm NLĐ hoặc, trong một môi trường công đoàn hay công đoàn”2. Về GQTCLĐ, trong cuốn này, tác giả cũng đưa ra cách thức để giải quyết 2 loại TCLĐ chính là TCLĐ cá nhân và TCLĐ tập thể “tổ chức dành một số lượng đáng kể thời gian và công sức, và một số lượng đáng kể tiền bạc, để giải quyết tranh chấp phát sinh giữa NLĐ và NSDLĐ của họ.
Trong lĩnh vực quản lý QHLĐ, những tranh chấp thường được chia thành hai loại: Một loại lớn công việc thường nhật - hoạt động hàng ngày của tổ chức, chủ yếu liên quan đến các quy định của nơi làm việc, và một loại nhỏ hơn đối với đàm phán, thương lượng tập thể”3. Trong đó, cuốn sách cũng nêu lên các vấn đề về quá trình giải quyết TCLĐ, kỹ thuật giải quyết TCLĐ, hòa giải trong giải quyết TCLĐ. Những kiến thức trong cuốn sách này về các vấn đề trên cũng sẽ được chọn lọc, kế thừa để giải quyết các vấn đề phục vụ cho mục tiêu của Luận án này. Tác giả Tôn Trung Phạm (chủ biên) và các tác giả Thường Khải, Điền Khải Vinh, Cường Lỗi thuộc Học viện Công vận Trung Quốc trong cuốn sách: “Kinh tế thị trường xã hội chủ nghĩa và công đoàn” do nhà xuất bản Liêu Ninh xuất bản năm 1995 do Nguyễn Tiến Chiêm dịch từ bản tiếng Trung ra tiếng Việt và được NXB Lao động xuất bản năm 1997 có đưa ra khái niệm: “TCLĐ là hai bên đương sự vì vấn đề lao động dẫn đến tranh chấp, tranh cãi lẫn nhau.
Đứng trên ý nghĩa đó mà nói, sự tranh chấp, tranh cãi lẫn nhau về vấn đề lao 2 Michael Ballot. Labor - Management Relations in a Changing Environment, second edition, tr305 3 Sđ d, tr354 12 động giữa NSDLĐ với NSDLĐ, giữa NLĐ với NLĐ, giữa NLĐ với NSDLĐ đều có thể gọi là TCLĐ”4. Các nghiên cứu trong nước, trước hết phải kể đến giáo trình của nhiều trường đại học nhưng các khái niệm, đặc điểm, phân loại TCLĐ, GQTCLĐ vẫn chưa được nghiên cứu thấu đáo tại tất cả giáo trình của các trường. Trước hết về khái niệm TCLĐ.
Trong giáo trình Luật Lao động Việt Nam của Trường Đại học Luật Hà Nội trên cơ sở thừa nhận và tập trung phân tích khái niệm TCLĐ được quy định trong BLLĐ đã đưa ra khái niệm TCLĐ như sau: “Tranh chấp lao động là tranh chấp phát sinh giữa các bên trong quan hệ lao động trong quá trình thuê mướn, sử dụng lao động, bao gồm cả cá nhân và tập thể người lao động, đại diện các bên trong quan hệ lao động”5. Giáo trình Luật lao động Việt Nam của Trường Đại học Mở Hà Nội, trên cơ sở thừa nhận khái niệm về TCLĐ trong BLLĐ năm 2019 cũng khái quát TCLĐ như sau: “Tranh chấp lao động không chỉ là tranh chấp phát sinh giữa các bên trong quan hệ lao động trong quá trình thuê mướn, sử dụng lao động mà còn là những tranh chấp phát sinh từ một số quan hệ liên quan đến quan hệ lao động như quan hệ về cho thuê lại lao động, đưa người lao động đi làm việc ở nước ngoài, bảo hiểm xã hội, bảo hiểm y tế, bồi thường thiệt hại giữa người lao động với doanh nghiệp…”6. Giáo trình Luật lao động Việt Nam của Trường Đại học Luật (Đại học quốc gia Hà Nội) trên cơ sở nghiên cứu các điều kiện để xác định xung đột là TCLĐ đã đưa ra khái niệm: “Tranh chấp lao động là xung đột về quyền và lợi ích giữa các chủ thể trong quan hệ lao động hoặc các quan hệ có liên quan trực tiếp với quan hệ lao động, được một trong các bên hoặc cả hai 4 Tôn Trung Phạm (chủ biên),Thường Khải, Điền Khải Vinh, Cường Lỗi, “Kinh tế thị trường xã hội chủ nghĩa và công đoàn”, NXB Lao động, 1997, tr282 5 Trường Đại học Luật Hà Nội, Giáo trình Luật lao động Việt Nam, NXB Công an nhân dân, tập 1, năm 2022, tr369. 6 Trường Đại học Mở Hà Nội, Giáo trình Luật lao động Việt Nam, NXB Dân trí, năm 2023, tr318.
13 bên yêu cầu giải quyết”7. Các giáo trình của một số trường khác như Trường Đại học Luật Thành phố Hồ Chí Minh, Đại học Lao động – Xã hội, Khoa Luật (Trường Đại học kinh tế quốc dân)… không đưa ra khái niệm riêng về TCLĐ nhưng có giáo trình chỉ ra những dấu hiệu căn bản của TCLĐ 8, tất cả các giáo trình nói trên đều có nội dung phân tích các đặc điểm, phân loại TCLĐ. Luận án “Pháp luật về giải quyết tranh chấp lao động tập thể - Những vấn đề lý luận và thực tiễn” của Trần Thị Mai Loan, Học viện Khoa học xã hội, năm 2017 chủ yếu nghiên cứu về khái niệm TCLĐ tập thể, hệ thống các cơ quan, trình tự, thủ tục giải quyết TCLĐ tập thể. Kết quả nghiên cứu của luận án là những thông tin bổ ích cho NCS, đặc biệt là thủ tục giải quyết tại TAND.
Về khái niệm TCLĐ, luận án đã đưa quan điểm: “TCLĐ là những tranh chấp phát sinh do sự mâu thuẫn, xung đột về quyền và lợi ích của các chủ thể trong QHLĐ và các chủ thể khác có liên quan”9. Luận án “Pháp luật về thủ tục giải quyết tranh chấp lao động cá nhân tại tòa án Việt Nam” của tác giả Phạm Công Bảy – Học viện Khoa học xã hội, năm 2011 đưa ra các luận điểm, phân tích để đi đến định nghĩa về TCLĐ như sau: “TCLĐ là tranh chấp giữa NLĐ với NSDLĐ về các quyền và nghĩa vụ trong QHLĐ”10. Về đặc điểm của TCLĐ cũng được nhiều công trình nghiên cứu đề cập đến. Hầu hết giáo trình của các cơ sở đào tạo luật đều đề cập đến đặc điểm của 7 Trường Đại học Luật (Đại học quốc gia Hà Nội), Giáo trình Luật lao động Việt Nam NXB Đại học Quốc gia Hà Nội, năm 2023, trang 498.
8 Trường Đại học Luật Thành phố Hồ Chí Minh, Giáo trình Luật Lao động, NXB Hồng Đức, năm 2013, tr432- 434; Khoa Luật (Trường Đại học Kinh tế quốc dân) Giáo trình Luật lao động Việt Nam, NXB Đại học kinh tế quốc dân, năm 2015, tr352 đến 354. 9 Trần Thị Mai Loan (2017), Pháp luật về giải quyết tranh chấp lao động tập thể - Những vấn đề lý luận và thực tiễn, Luận án tiến sĩ luật học, Học viện Khoa học xã hội, tr29 10 Phạm Công Bảy (2011), Pháp luật về thủ tục giải quyết tranh chấp lao động cá nhân tại tòa án Việt Nam, Luận án tiến sĩ Luật học, Học viện Khoa học xã hội, tr32. 14 TCLĐ, mặc dù tên của đặc điểm có thể khác nhau nhưng khá thống nhất về nội dung bên trong của từng đặc điểm. Chung lại đặc điểm của TCLĐ bao gồm11: - Chủ thể của tranh chấp là các bên của QHLĐ và các quan hệ có liên quan đến đến QHLĐ bao gồm: NLĐ, NSDLĐ và tập thể lao động.
Dựa vào dấu hiệu chủ thể để phân chia TCLĐCN và TCLĐTT. Quy mô và số lượng chủ thể có thể làm thay đổi tính chất, nội dung tranh chấp và mức độ tác động với xã hội. - Nội dung của TCLĐ là các bất đồng, xung đột về quyền và lợi ích của các chủ thể trong QHLĐ và các quan hệ có liên quan đến QHLĐ. Tức là TCLĐ không chỉ từ vi phạm pháp luật lao động mà có thể xuất phát từ sự không vi phạm pháp luật lao động.
- TCLĐ phải được biểu hiện ra bên ngoài bằng một hình thức hợp pháp nào đó mà các chủ thể liên quan có thể nhận biết được.