Chương 1 LÝ LUẬN CHUNG VỀ GIẢI QUYẾT TRANH CHẤP KINH TẾ VÀ ÁP DỤNG PHÁP LUẬT ĐỂ GIẢI QUYẾT CÁC TRANH CHẤP KINH TẾ 1. QUAN ĐIỂM VỀ TRANH CHẤP KINH TẾ Ở VIỆT NAM Tranh chấp là cái vốn có trong quá trình tồn tại và phát triển của đời sống xã hội. Trong kinh tế, do mọi hoạt động của các chủ thể đều gắn liền với mục đích lợi nhuận, nên tính tất yếu của các tranh chấp kinh tế càng thể hiện rõ nét. Ở nước ta những năm qua, việc chuyển đổi từ nền kinh tế hành chính bao cấp sang nền kinh tế thị trường với nhiều thành phần khác nhau, đã tạo ra bộ mặt kinh tế mới, năng động, phát triển, đồng thời cũng làm cho các mâu thuẫn, tranh chấp giữa các chủ thể kinh doanh ngày càng đa dạng, phức tạp hơn.
Nếu trước đổi mới, các tranh chấp kinh tế chỉ nảy sinh trong quá trình thực hiện các hợp đồng kinh tế, thì ngày nay tranh chấp kinh tế đã diễn ra trong tất cả các quá trình của hoạt động kinh doanh, từ đầu tư, sản xuất đến tiêu thụ sản phẩm. Trong đời sống xã hội con người luôn sáng tạo, lao động, vươn lên và do đó, quan hệ của con người cũng luôn phát triển và ngày càng phong phú. Từ đó, các va chạm, xung đột, tranh chấp của con người cũng ngày càng phức tạp giống như tự thân các quan hệ xã hội của con người. Trong cuộc sống để thỏa mãn những nhu cầu ngày càng cao của mình, con người phải lao động và phải bảo vệ được lợi ích từ quá trình lao động của mình.
Cũng chính từ đây mà các va chạm, xung đột xảy ra. Trong đó, các xung đột liên quan đến quyền và lợi ích kinh tế luôn nóng bỏng nhất. Nếu các xung đột đó không được giải quyết sớm thì tranh chấp sẽ xảy ra. Thực tế cho thấy lợi ích kinh tế chính là một trong những nguyên nhân cơ bản làm nảy sinh các tranh chấp trong đời sống xã hội.
Kinh tế càng mở rộng càng phát triển thì mâu thuẫn càng phong 9 z phú dẫn tới các tranh chấp cũng đa dạng hơn. Như vậy tranh chấp là những mâu thuẫn, những bất đồng, những xung đột của con người trong quá trình lao động; là cái tự nhiên vốn có của cuộc sống, nảy sinh, phát triển cùng sự phát triển của xã hội. Việt Nam đang là điểm đến của các nhà đầu tư, một thị trường tiềm năng đang rất cần được khai thác. Sự hình thành nền kinh tế thị trường ở nước ta diễn ra trong điều kiện kinh tế thế giới diễn biến hết sức phức tạp, các trung tâm kinh tế lớn như Hoa Kỳ, Châu Âu, Trung Quốc, Nhật Bản… đang cố gắng thể hiện vai trò của mình trong đời sống kinh tế - xã hội thế giới; bên cạnh đó, là tiến trình toàn cầu hóa đang diễn ra hết sức gay gắt.
Thực tiễn phát triển của kinh tế thế giới đang như một cơn bão cuốn theo sự thay đổi toàn diện về kinh tế - xã hội của các nước nhỏ, trong đó có Việt Nam. Chính sự thay đổi cả theo bề rộng và chiều sâu của các quan hệ kinh tế với một tốc độ nhanh chóng như hiện nay ở nước ta, đã làm cho các tranh chấp kinh tế đa dạng hơn về hình thức, sâu sắc, phức tạp hơn về nội dung, tính chất và quy mô. Các tranh chấp kinh tế diễn ra nhiều hơn, đa dạng hơn đã góp phần làm nóng lên các hoạt động kinh doanh. Nó tạo ra nhiều tiền đề khác nhau để kích thích sự năng động, sáng tạo của các thương nhân, các cá nhân và pháp nhân trong các hoạt động kinh tế.
Mặt khác, nó cũng đòi hỏi hệ thống quản lý, hệ thống hành chính nhà nước phải được đổi mới không ngừng cả về tư duy lẫn phương thức quản lý để đảm bảo sự phát triển của nền kinh tế. Các tranh chấp đó, đồng thời cũng đặt ra đòi hỏi tự thân đối với các chủ thể kinh doanh phải năng động, sáng tạo lựa chọn các hình thức khác nhau để giải quyết tranh chấp kinh tế, góp phần tạo lập môi trường pháp lý lành mạnh phục vụ quá trình phát triển kinh tế - xã hội. Sự phát triển nhanh chóng của nền kinh tế thị trường kéo theo sự phát triển phức tạp, đa dạng của các tranh chấp kinh tế, là nguyên nhân làm cho việc đi tìm một khái niệm chuẩn mực, thống nhất về tranh chấp kinh tế ngày 10 z càng khó hơn, đặc biệt là việc tìm kiếm khái niệm này trong pháp luật thực định ở nước ta. Hiện nay, tranh chấp đã được đề cập từ nhiều góc độ khác nhau, với những nội dung không hoàn toàn đồng nhất.
Tranh chấp là "đấu tranh giằng co khi có ý kiến bất đồng, thường là trong vấn đề quyền lợi giữa hai bên" [98]. Do đó, cũng có nhiều khái niệm khác nhau về tranh chấp kinh tế, coi đó là "những mâu thuẫn, xung đột về quyền, nghĩa vụ, lợi ích kinh tế giữa các bên chủ thể khi tham gia quan hệ sản xuất kinh doanh" [14, tr. 137]; là "sự bất đồng, mâu thuẫn, xung đột về quyền và nghĩa vụ của các chủ thể kinh tế liên quan đến lợi ích kinh tế" [77]; là "mâu thuẫn, xung đột về quyền và nghĩa vụ kinh tế của các chủ thể khi tham gia quan hệ pháp luật kinh tế" [99, tr. Trong việc xác định nội hàm của khái niệm tranh chấp kinh tế, hầu hết các nhà nghiên cứu đều xuất phát từ pháp luật nội dung và đều nhìn nhận tranh chấp kinh tế là sự xung đột quyền và lợi ích kinh tế của các bên tham gia tranh chấp.
Để làm rõ tranh chấp kinh tế là gì, nhiều nhà nghiên cứu cũng đã sử dụng góc độ tiếp cận khác: Góc độ pháp luật tố tụng và đã phân chia các tranh chấp kinh tế thành nhiều nhóm, như: Tranh chấp phát sinh trong hoạt động kinh doanh thương mại giữa cá nhân, tổ chức có đăng ký kinh doanh với nhau và đều có mục đích lợi nhuận; tranh chấp về quyền sở hữu trí tuệ, chuyển giao công nghệ giữa cá nhân, tổ chức với nhau và đều có mục đích lợi nhuận; tranh chấp giữa công ty với các thành viên của công ty, giữa các thành viên của công ty với nhau liên quan đến việc thành lập, hoạt động, giải thể, sáp nhập, hợp nhất, chia, tách, chuyển đổi hình thức tổ chức của công ty. Kinh tế không bị bó hẹp trong một khoảng không gian địa lý nhất định mà luôn phát triển, mở rộng, do đó các tranh chấp kinh tế cũng luôn được tạo ra lớn lên theo cả về số lượng và tính phong phú, phức tạp vốn có của các quan hệ kinh tế. Khi kinh tế phát triển thì quan hệ của các chủ thể kinh doanh tất yếu sẽ được mở rộng và quá trình liên kết, đầu tư giữa các quốc gia, các 11 z vùng kinh tế, các khu vực kinh tế cũng ngày càng phát triển. Cùng với sự phát triển của các quan hệ kinh tế này, các tranh chấp kinh tế trong đầu tư, sản xuất kinh doanh có yếu tố quốc tế cũng phát triển theo.
Chính vì vậy, pháp luật về tố tụng kinh tế cũng phải thay đổi để đáp ứng yêu cầu giải quyết tranh chấp, góp phần tạo dựng một không gian an toàn cho hoạt động kinh doanh của xã hội. Vì vậy, khi xuất phát từ các quy định về tố tụng trọng tài để xác định các dạng tranh chấp kinh tế ở nước ta, không thể không đề cập tới các tranh chấp kinh tế thuộc thẩm quyền giải quyết của Trung tâm Trọng tài quốc tế Việt Nam. Trước đây, Trung tâm Trọng tài quốc tế Việt Nam có thẩm quyền giải quyết các tranh chấp phát sinh từ các quan hệ kinh tế quốc tế như các hợp đồng mua bán ngoại thương, các hợp đầu tư, du lịch, vận tải và bảo hiểm quốc tế, chuyển giao công nghệ và thanh toán quốc tế v., nếu có một bên hoặc các bên đương sự là cá nhân hoặc pháp nhân nước ngoài. Sau đó, thẩm quyền giải quyết tranh chấp của Trung tâm Trọng tài quốc tế Việt Nam được mở rộng, được giải quyết các tranh chấp kinh tế phát sinh từ quan hệ kinh tế quốc tế và quan hệ kinh doanh trong nước.
Trong gần mười năm tồn tại của mình các quy định tố tụng trọng tài trên đã có vai trò không nhỏ giúp cho việc giải quyết các tranh chấp kinh tế được tốt hơn. Tuy nhiên, tự bản thân của các hoạt động kinh tế đòi hỏi các quy định này phải luôn thay đổi để phù hợp với yêu cầu thực tiễn của các dạng tranh chấp khác nhau. Ngày 25/2/2003, Pháp lệnh Trọng tài thương mại đã được thông qua, trong đó xác định tranh chấp có yếu tố nước ngoài là tranh chấp phát sinh trong hoạt động thương mại mà một bên hoặc các bên là người nước ngoài, pháp nhân nước ngoài tham gia hoặc căn cứ để xác lập, thay đổi, chấm dứt quan hệ có tranh chấp phát sinh ở nước ngoài hoặc tài sản có liên quan đến tranh chấp đó ở nước ngoài. Như vậy, nếu căn cứ vào các quy định pháp luật về giải quyết tranh chấp kinh tế thì các tranh chấp kinh tế thuộc thẩm quyền giải quyết của các cơ quan tài phán kinh tế ở nước ta lại có thêm một dạng tranh chấp nữa, là tranh chấp "có yếu tố nước ngoài".
Theo đó, có các dạng tranh chấp kinh tế sau đây: 12 z - Các tranh chấp hợp đồng có mục đích kinh doanh kiếm lời; - Các tranh chấp liên quan đến hoạt động đầu tư, sản xuất, kinh doanh trong nước và nước ngoài; - Các tranh chấp về quyền sở hữu trí tuệ liên quan đến lợi nhuận; - Các tranh chấp trong nội bộ công ty liên quan đến tổ chức hoạt động sản xuất, kinh doanh. Cho dù ở bất kỳ dạng nào (tranh chấp cổ phiếu, trái phiếu, tranh chấp quyền lãnh đạo công ty, tranh chấp hợp đồng…) thì các tranh chấp kinh tế vẫn không vượt ra khỏi bản chất cố hữu của nó đó là quyền lợi vật chất, là lợi nhuận của các chủ thể kinh doanh. Từ những cách hiểu phổ biến đó, có thể hiểu: Tranh chấp kinh tế là những mâu thuẫn, bất đồng liên quan đến quyền và lợi ích kinh tế của các chủ thể có quan hệ kinh tế trong kinh doanh. MỘT SỐ VẤN ĐỀ CHUNG VỀ GIẢI QUYẾT TRANH CHẤP KINH TẾ 1.