Chương 1 LÝ LUẬN CHUNG VỀ LY HÔN VÀ HẬU QUẢ PHÁP LÝ CỦA LY HÔN 1. KHÁI NIỆM LY HÔN Theo quan điểm của chủ nghĩa Mác - Lênin, hôn nhân là hiện tượng xã hội mang tính giai cấp sâu sắc, có quá trình phát sinh, tồn tại, chấm dứt gắn liền với sự phát triển của xã hội. Bất cứ ai, khi nhận thấy tình yêu đã đủ độ chín đều muốn tiến tới hôn nhân. Hôn nhân là hình thức biểu hiện rõ nhất sợi dây tình cảm giữa hai người khác giới.
Tình yêu nam nữ là cơ sở xác lập hôn nhân, còn hôn nhân là cơ sở để hình thành gia đình. Tuy nhiên, gia đình là phạm trù rộng hơn, bởi nó không chỉ có tình yêu mà còn phải có những trách nhiệm, bổn phận của từng thành viên trong gia đình và những lo toan trong cuộc sống mới. Trong tác phẩm Hồi ký Lênin, V. Lênin cho rằng, trong tình yêu có hai người và xuất hiện cuộc đời mới.
Cuộc đời thứ ba. Đây chính là Điều quan tâm của xã hội. Cuộc đời thứ ba này chính là sự hòa hợp trong cuộc sống giữa các thành viên trong gia đình. Bởi lẽ, một gia đình hòa thuận, hạnh phúc, đầm ấm chính là ước mơ của bất kỳ đôi nam nữ nào khi họ bước vào thời kỳ hôn nhân.
Tuy nhiên, trong cuộc sống hôn nhân vẫn có những trường hợp ngoại lệ và những nghịch lý trái với mục đích ban đầu của hôn nhân. Sau khi kết hôn vì nhiều nguyên nhân khác nhau đã dẫn đến cuộc sống gia đình phát sinh nhiều mâu thuẫn không thể dung hòa được. Biểu hiện mâu thuẫn vợ chồng đến mức trầm trọng, không tìm được tiếng nói chung, mục đích hôn nhân không đạt được thì ly hôn sẽ là điều tất yếu để giải phóng cho vợ, chồng và các thành viên khác thoát khỏi mâu thuẫn gia đình, vì vậy, ly hôn có thể hiểu là mặt trái của hôn nhân và là mặt không thể thiếu được khi quan hệ hôn nhân tồn tại chỉ là hình thức. Thực chất quan hệ vợ chồng đã hoàn toàn tan vỡ, cuộc 13 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com sống gia đình vợ chồng đã mất hết ý nghĩa và không thể tiếp tục duy trì đời sống chung.
Ly hôn là việc chấm dứt hôn nhân, là kết quả của hành vi có ý chí của vợ chồng hoặc một bên vợ hoặc một bên chồng và có giá trị pháp lý khi được Tòa án có thẩm quyền công nhận. Đây có thể coi là biện pháp cuối cùng để chấm dứt tình trạng hôn nhân không thể cứu vãn được. Theo quy định của Luật HN&GĐ năm 2000 "Ly hôn là chấm dứt quan hệ hôn nhân do Tòa án công nhận hoặc quyết định theo yêu cầu của vợ hoặc chồng hoặc cả hai vợ chồng" [28, khoản 8 Điều 8]. Theo đó, ly hôn là hành vi có ý chí và có lý trí của vợ chồng, trong quan hệ ly hôn không có chủ thể nào khác có quyền yêu cầu ly hôn ngoài hai vợ chồng.
Ly hôn có thể do một bên vợ hoặc chồng hoặc cả hai vợ chồng yêu cầu cơ quan có thẩm quyền căn cứ trên cơ sở các quy định của pháp luật để quyết định công nhận hay không công nhận, cho phép hay không cho phép ly hôn. Khi có những căn cứ cho thấy những lý do ly hôn có thể gây tổn hại nghiêm trọng đến quyền và lợi ích của người kia hoặc gây tổn hại sâu sắc tới đời sống của con cái sau khi ly hôn thì cơ quan có thẩm quyền có quyền bác yêu cầu ly hôn của đương sự. Quan điểm tự do hôn nhân dựa trên nguyên tắc tự nguyện, thể hiện quyền bình đẳng và tự do dân chủ của cá nhân, công dân được quyền tự do kết hôn và tự do ly hôn theo quy định của pháp luật. Nhà nước bảo đảm chế độ pháp lý về hôn nhân tự nguyện, tiến bộ, bình đẳng, tuy nhiên, ngay cả khi hôn nhân tan vỡ, sự đảm bảo về quyền lợi của vợ chồng vẫn được Nhà nước bảo đảm.
Quyền kết hôn và quyền ly hôn là một trong những quyền cơ bản của mỗi cá nhân, là quyền nhân thân gắn liền với mỗi cá nhân không thể chuyển giao, ủy quyền cho người khác khi thực hiện quyền này. Quyền ly hôn là một trong những quyền dân sự cơ bản của công dân được quy định tại Điều 42 Bộ luật dân sự (BLDS) năm 2005 và Điều 85 Luật HN&GÐ năm 2000, theo đó vợ, chồng hoặc cả hai người có quyền yêu cầu Tòa án giải quyết việc ly hôn. 14 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com Ly hôn là điều tất yếu xảy ra khi quan hệ hôn nhân đã thực sự tan vỡ. Tòa án không thể xem xét dựa vào ý chí chủ quan của đương sự để từ đó đưa ra phán quyết để cho ly hôn mà Tòa án phải dựa trên những căn cứ ly hôn chính là tình trạng hôn nhân của vợ chồng, xem xét những mâu thuẫn trong gia đình để từ đó làm căn cứ xem xét xác định mâu thuẫn vợ chồng đã đến mức trầm trọng chưa, hạnh phúc gia đình có cứu vãn và hàn gắn được hay không.
Điều 89 Luật HN&GĐ năm 2000 đã quy định: "Tòa án xem xét yêu cầu ly hôn, nếu xét thấy tình trạng trầm trọng, đời sống chung không thể kéo dài, mục đích của hôn nhân không đạt thì Tòa án quyết định cho ly hôn" [28]. Chính vì vậy, khi đã có những điều kiện cần và đủ này thì ly hôn sẽ là giải pháp cần thiết để vợ chồng chấm dứt quan hệ hôn nhân trước pháp luật. Trong hệ thống pháp luật của mỗi quốc gia, vấn đề ly hôn cũng được ghi nhận khác nhau. Ở một số quốc gia theo đạo Thiên Chúa (Thánh địa Vantican, Chile, Ireland, Ailen, Philippin…) quy định cấm ly hôn, ở những nước này việc kết hôn và ly hôn được tiến hành theo nghi thức và quyết định của nhà thờ.
Kết hôn thì dễ, nhưng ly hôn thì rất khó khăn và mất nhiều thời gian. Ví dụ như ở Philippin, hôn nhân không đơn thuần là chuyện tình cảm lứa đôi, mà coi là biểu hiện tiến bộ của xã hội. Vì thế, ly hôn đối với nước họ được coi là chuyện rất khó được chấp nhận. Cùng với thánh địa Vantican, Philippin đã trở thành quốc gia mà ở đó những cặp vợ chồng dù có chán nhau đến mấy cũng không được phép ly hôn.
Vì vậy, đất nước này cũng là nơi mà rất nhiều người trên thế giới đến để tổ chức đám cưới với mong muốn không bao giờ lìa xa. Trong khi đó, tại Ecuador, vợ chồng muốn ly hôn thì phải tuyệt thực trong ba ngày, sang đến ngày thứ tư, nếu cặp đôi này còn khỏe mạnh thì sẽ cho tiến hành ly hôn, nếu tình trạng sức khỏe yếu ớt thì sẽ được tuyên bố vĩnh viễn không bao giờ được ly hôn. Ở một số nước như: Chile, Ireland thì luật pháp của các quốc gia này đều quy định cấm ly hôn. Do vậy, người dân ở hai nước này rất thận trọng khi kết hôn, thậm chí người dân còn dần hình thành phong tục cưới muộn khi tuổi đời 15 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com còn khá cao để sau khi kết hôn không phải "hối hận nghìn năm vì một phút sai lầm".
Có thể nói, việc cấm ly hôn hay hạn chế ly hôn đều trái với quyền tự do dân chủ của cá nhân. Tuy nhiên, quan điểm này vẫn tồn tại khá lâu trong đời sống cộng đồng Công giáo và được coi là nền tảng của luật giáo hội về gia đình. Ngày nay, với sự phát triển về nhận thức cũng như đề cao quyền dân chủ và tự do cá nhân nên quan điểm về hôn nhân trong đó có việc ly hôn cũng được nhìn nhận dưới góc độ mở rộng hơn. Một số quốc gia đã bãi bỏ luật cấm ly hôn như ở Italia (bãi bỏ năm 1975), Tây Ban Nha (bãi bỏ năm 1882).
Có thể nói, ly hôn là một hiện tượng xã hội phức tạp, khi quan hệ hôn nhân tan vỡ, nó không những ảnh hưởng, phá vỡ đến tình cảm vợ chồng nói riêng mà còn ảnh hưởng đến lợi ích của gia đình và xã hội nói chung. Pháp luật không bắt buộc vợ chồng phải chung sống khi vợ chồng không còn tình cảm với nhau. Việc ly hôn nhằm giải phóng vợ chồng thoát khỏi cuộc sống chung đầy đau khổ, giúp vợ chồng thoát khỏi những mâu thuẫn sâu sắc mà không thể giải quyết được. Mặc dù ly hôn có nhiều nguyên nhân khác nhau và ở mỗi quốc gia đều có những giải pháp, biện pháp phù hợp nhưng có lẽ ở bất kỳ nguyên nhân nào, giải pháp nào họ cũng phải thống nhất rằng: "Tự do ly hôn tuyệt đối không có nghĩa là làm "tan rã"những mối liên hệ gia đình, mà ngược lại, nó củng cố những mối liên hệ đó trên cơ sở dân chủ, những cơ sở duy nhất có thể có và vững chắc trong một xã hội văn minh" [17, tr.
Ở nước ta, bên cạnh những đảm bảo quyền tự do ly hôn của vợ chồng, pháp luật cũng đã ban hành những quy định bảo đảm việc ly hôn, theo đó việc giải quyết ly hôn tuân thủ một cách chặt chẽ các điều kiện luật định. Việc quy định này không ngoài mục đích tránh sự ly hôn tùy tiện, theo ý chí, nguyện vọng của vợ chồng muốn sao làm vậy mà phải bằng pháp luật và chỉ có Tòa án mới được giao thẩm quyền giải quyết việc ly hôn. Tòa án với chức năng là cơ quan có thẩm quyền xem xét và quyết định vợ chồng có thể được ly hôn hay không thể hiện qua việc Tòa án chấp nhận 16 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com hay bác đơn xin ly hôn. Từ đó, có thể hạn chế hoặc ngăn ngừa hiện tượng vợ chồng lạm dụng quyền tự do ly hôn gây ảnh hưởng xấu đến gia đình và ảnh hưởng tiêu cực đến xã hội bởi trong quan hệ hôn nhân, không chỉ có lợi ích riêng tư của vợ, chồng mà còn có cả lợi ích của Nhà nước và xã hội thể hiện những chức năng cơ bản của gia đình.
Pháp luật nước ta đã ghi nhận và bảo đảm quyền ly hôn của vợ chồng, việc ly hôn chỉ được pháp luật ghi nhận khi có những căn cứ pháp lý nhất định, khi giải quyết ly hôn vấn đề hậu quả pháp lý phát sinh được pháp luật đảm bảo để bảo vệ quyền và lợi ích hợp pháp của vợ chồng cũng như các thành viên khác trong gia đình.