MỞ ĐẦU 1. Tính cấp thiết của đề tài Với đặc điểm của một nước nông nghiệp, Việt Nam có tới trên 70% dân số sống và làm việc ở nông thôn. Cùng với tốc độ đô thị hóa ngày càng cao thì sự khác biệt về thu nhập và mức sống ngày càng lớn. Thậm chí mức độ phát triển không đồng đều đã và đang diễn ra giữa các khu vực nông thôn, đặc biệt là khu vực miền núi.
PTNT có vai trò và vị trí quan trọng trong sự phát triển chung của mỗi quốc gia. Công cuộc PTNT ngày càng được Chính phủ các nước trên khắp thế giới, nhất là các nước đang phát triển đặc biệt quan tâm. Ở các quốc gia kém phát triển vấn đề này càng được nhấn mạnh trong những năm gần đây. Quan điểm tập trung phát triển các vùng đô thị của nhiều quốc gia đã dẫn đến sự lạc hậu của các vùng nông thôn.
Chính sự lạc hậu này là một trong những nguyên nhân tạo nên sự suy thoái kinh tế, đã và đang làm chậm lại tốc độ tăng trưởng của các khu vực đô thị và cả nền kinh tế của quốc gia. Sự giàu có của các vùng nông thôn sẽ hỗ trợ và thúc đẩy mạnh quá trình tăng trưởng và phát triển của các thành phố và khu vực đô thị, thúc đẩy quá trình phát triển chung của đất nước. Trước yêu cầu phát triển và hội nhập, mục tiêu đẩy nhanh CNH - HĐH đất nước đòi hỏi phải có nhiều chính sách đột phá và giải quyết toàn diện các vấn đề về kinh tế, xã hội, văn hóa của nông thôn. Giải quyết tốt vấn đề về nông dân, nông nghiệp và nông thôn có ý nghĩa chiến lược đối với sự ổn định và phát triển của đất nước.
Có thể nói trong những năm gần đây Đảng và Nhà nước đã đưa ra những chính sách NN & PTNT có những bước đột phá và đã có những thay đổi căn bản. Đó là việc xem NNNT là mặt trận hàng đầu, chú trọng các 2 chương trình xây dựng đời sống văn hóa khu dân cư, chú trọng đến các mặt hàng nông sản để đảm bảo chất lượng phục vụ trong nước và nhu cầu xuất khẩu. Bên cạnh đó, Nhà nước phối hợp với các tổ chức quốc tế, các tổ chức xã hội trong nước trong nỗ lực xóa đói, giảm nghèo và cải thiện môi trường sống ở vùng nông thôn. Tuy vậy, các chính sách của Nhà nước đối với nông nghiệp nông thôn chưa thực sự có hiệu quả, thiếu tính bền vững ở nhiều mặt, có thể nói là chưa đáp ứng được yêu cầu CNH - HĐH nông nghiệp nông thôn.
Trước tình hình đó Đảng ta đã đưa ra nghị quyết 26 NQ/TW của hội nghị lần thứ 7 ban chấp hành trung ương khóa X về nông nghiệp, nông dân nông thôn được ban hành ngày 5/8/2008. Sau 20 năm đổi mới, đây là lần đầu tiên Đảng ta có một quyết định toàn diện về nông nghiệp, nông dân, nông thôn trong điều kiện kinh tế thị trường, hội nhập. Với phương châm “Nhà nước và nhân dân cùng làm” xây dựng nông thôn mới chính là một cuộc cách mạng phát huy sức mạnh tổng hợp của cả hệ thống chính trị, sự tham gia của người dân, giúp người dân hiểu rõ trách nhiệm, quyền lợi chủ động tham gia, tích cực thực hiện nông thôn mới. Trên tinh thần đó, Chính phủ đã ban hành bộ tiêu chí quốc gia về nông thôn mới và dự thảo văn kiện đại hội XI đã đề ra mục tiêu số xã đạt tiêu chuẩn nông thôn mới đến năm 2015 đạt 20% và đến năm 2020 đạt 50%.
Tiêu chuẩn để một xã đạt nông thôn mới bao gồm 19 tiêu chí, đánh giá trên nhiều mặt, nhiều lĩnh vực từ quy hoạch, đến hoàn thiện cơ sở hạ tầng, cơ chế, chính sách.121 xã trên cả nước tiến hành triển khai công tác sản xuất nâng cao năng suất, thực hiện chuyển dích cơ cấu nông nghiệp, cơ cấu kinh tế địa phương, củng cố quan hệ của Đảng, phát huy dân chủ cơ sở, thực hiện nếp sống văn minh nơi thôn xóm. Xã Nam Tuấn nằm ở phía Đông Bắc của huyện Hoà An, có tỉnh lộ 203 (đường Hồ Chí Minh) chạy qua, cách trung tâm huyện 10 km, có tổng diện tích tự nhiên là 3.702,04 ha, chiếm 5,61% diện tích của huyện. Xã 3 Nam Tuấn đang từng bước triển khai xây dựng mô hình nông thôn mới. Tuy nhiên, trong quá trình thực hiện, bên cạnh những thành tựu đã đạt được thì chúng ta cần nhìn nhận rằng trước những yêu cầu hội nhập kinh tế quốc tế, yêu cầu của sự nghiệp CNH - HĐH đất nước, nông nghiệp nông thôn xã, sản xuất nông nghiệp vẫn còn nhiều bất cập chưa phát huy được hết tiềm năng sẵn có.
Xuất phát từ thực tế trên, tôi đã tiến hành nghiên cứu đê tài: “Thực trạng và giải pháp nhằm xây dựng nông thôn mới tại xã Nam Tuấn, huyện Hòa An, tỉnh Cao Bằng giai đoạn 2011 – 2015’’. Mục tiêu nghiên cứu 1. Mục tiêu chung Bước đầu đánh giá thực trạng phát triển nông thôn đề xuất một số giải pháp để xây dựng nông thôn mới của xã Nam Tuấn, huyện Hòa An, tỉnh Cao Bằng theo những tiêu chí mới đáp ứng yêu cầu CNH - HĐH nông thôn. Mục tiêu cụ thể - Đánh giá điều kiện tự nhiên, kinh tế, xã hội của địa phương - Đánh giá thực trạng xây dựng nông thôn mới tại xã Nam Tuấn, từ đó phân tích khó khăn, thuận lợi trong xây dựng nông thôn mới của địa phương - Đề xuất một số giải pháp trong xây dựng nông thôn mới tại xã Nam Tuấn nói riêng và tỉnh Cao Bằng nói chung 1.
Ý nghĩa của đề tài 1. Ý nghĩa trong học tập và nghiên cứu khoa học - Quá trình thực hiện đề tài này sẽ nâng cao nhận thức, sự hiểu biết và năng lực cũng như rèn luyện kĩ năng, phương pháp nghiên cứu khoa học cho bản thân sinh viên. - Có cái nhìn tổng thể về công tác xây dựng phát triển nông thôn mới trên địa bàn xã, góp phần hoàn thiện những lí luận và phương pháp nhằm 4 đẩy mạnh và phát triển kinh tế xã hội nông thôn trong giai đoạn CNH - HĐH nông thôn hiện nay. - Đề tài cũng được coi là một tài liệu tham khảo cho trường, khoa, các cơ quan trong ngành và sinh viên các khóa tiếp theo.
Ý nghĩa thực tiễn của đề tài Kết quả nghiên cứu của đề tài là cơ sở để chính quyền địa phương xã Nam Tuấn, huyện Hoà An và các cơ quan ban ngành tỉnh Cao Bằng, các nhà hoạch định chính sách, các tổ chức cá nhân đầu tư trong và ngoài nước định hướng, đưa ra chính sách phát triển mô hình xây dựng nông thôn mới tại xã và các địa phương khác có điều kiện tương đồng. 5 Phần 2 TỔNG QUAN TÀI LIỆU 2. Cơ sở khoa học 2. Các khái niệm về nông thôn * Khái niệm nông thôn: Hiện nay trên thế giới vẫn chưa có định nghĩa chuẩn xác về nông thôn.
Có quan điểm cho rằng vùng nông thôn là vùng thường có số dân và mật độ dân số thấp hơn vùng thành thị. Một số quan điểm khác nêu ra, vùng nông thôn là vùng có dân cư làm nông nghiệp là chủ yếu, tức là nguồn sinh kế chính cư dân trong vùng là từ sản xuất nông nghiệp…Những ý kiến này chỉ đúng khi đặt trong bối cảnh cụ thể của từng nước, phụ thuộc vào trình độ phát triển, cơ cấu kinh tế, cơ chế áp dụng cho từng nền kinh tế. Đối với những nước đang thực hiện công nghiệp hóa, chuyển từ sản xuất thuần nông sang phát triển các ngành công nghiệp và dịch vụ, xây dựng các khu đô thị nhỏ, thị trấn, thị tứ rải rác ở các vùng nông thôn thì khái niệm về nông thôn có những đổi khác so với khái niệm trước đây. Có thể hiểu nông thôn hiện nay bao gồm cả những đô thị nhỏ, thị trấn, thị tứ, những trung tâm công nghiệp nhỏ có quan hệ gắn bó mật thiết với nông thôn, cùng tồn tại và thúc đẩy nhau phát triển.
Như vậy, khái niệm về nông thôn chỉ có tính chất tương đối, thay đổi theo thời gian và theo tiến trình phát triển kinh tế, xã hội của các quốc gia trên thế giới. Trong điều kiện hiện nay ở Việt Nam, nhìn nhận dưới góc độ quản lý, có thể hiểu “Nông thôn là vùng sinh sống của tập hợp cư dân, trong đó có nhiều nông dân. Tập hợp cư dân này tham gia vào các hoạt động kinh tế, văn hóa, xã hội và môi trường trong một thể chế chính trị nhất định và chịu ảnh hưởng của các tổ chức khác”(Nguyễn Duy Hoan, 2007). 6 - Khái niệm Phát triển nông thôn Phát triển nông thôn là một phạm trù rộng được nhận thức với rất nhiều quan điểm khác nhau.
Đã có nhiều nghiên cứu và triển khai ứng dụng thuật ngữ này ở các quốc gia trên thế giới. Ở Việt Nam, thuật ngữ phát triển nông thôn được đề cập đến từ lâu và có sự thay đổi về nhận thức qua các thời kỳ khác nhau. Ngân hàng thế giới (1975) đã đưa ra định nghĩa: “Phát triển nông thôn là một chiến lược nhằm cải thiện các điều kiện sống về kinh tế và xã hội của một nhóm người cụ thể - người nghèo ở vùng nông thôn. Nó giúp những người nghèo nhất trong những người dân sống ở các vùng nông thôn được hưởng lợi ích từ sự phát triển” (Mai Thanh Cúc, 2005).
Trong điều kiện của Việt Nam, tổng hợp quan điểm từ các chiến lược phát triển kinh tế xã hội của chính phủ, thật ngữ này có thể hiểu như sau: “ Phát triển nông thôn là một quá trình cải thiện có chủ ý một cách bền vững về kinh tế, xã hội, văn hóa và môi trường, nhằm nâng cao chất lượng cuộc sống của người dân nông thôn. Quá trình này, trước hết là do chính người dân nông thôn và có sự hỗ trợ tích cực của Nhà nước và các tổ chức khác” (Nguyễn Duy Hoan, 2007). Các vấn đề về nông thôn Các vấn đề về nông thôn Nói đến các vấn đề trong nông thôn là vấn đề không bao giờ là nỗi thời ở Việt Nam. Trước hết để hiểu được những vấn đề nóng, bức xúc ở nông thôn thì trước tiên ta phải hiểu được những đặc trưng ở vùng nông thôn.
Đặc trưng của vùng nông thôn Nông thôn là vùng sinh sống và làm việc của một cộng đồng dân cư bao gồm chủ yếu là nông dân, là vùng chủ yếu sản xuất nông nghiệp. Các hoạt động sản xuất và dịch vụ phục vụ chủ yếu cho nông nghiệp, cho cộng đồng nông thôn. Mật độ dân cư vùng nông thôn thấp hơn đô thị.