MỞ ĐẦU 1. Ly do chon dé tai Luật Giáo duc (2005) tại Điều 27 quy định “Mục tiêu của giáo dục phổ thong là giúp HS phát triển toàn diện về đạo đức, trí tuệ, thể chất, thẩm mỹ và `các kỹ năng cơ bản, phát triển năng lực cá nhân, tính năng động và sắng tạo, hình thành nhân cách con người Việt Nam xã hội chủ nghĩa, xây dựng tư cách và trách nhiệm công dân; chuẩn bị cho HS tiếp tục học lên hoặc đi vào cuộc sống lao động, tham gia xây dựng và bảo vệ Tổ quốc ”. Để thực hiện mục tiêu trên, Bộ Giáo dục và Đào tạo đã ban hành Chương trình Giáo dục phổ thông (2006). Một trong những yêu cầu quan trọng của Chương trình này là “Bảo đảm tính thống nhất của Chương trình Giáo dục phổ thông trong phạm vì cả nước, đồng thời có thể vận dụng cho phù hợp với đặc điểm các vùng, miên, nhà trường và các nhóm đối tượng HS".
Về phương pháp và hình thức tổ chức giáo dục, Chương trình Giáo dục phế thông nêu rõ: "Phương pháp giáo dục phổ thông phải phát huy được tính tích cực, tự giác, chủ động, sáng tạo của HS, phù hợp với đặc trưng môn học, đặc điểm đối tượng HS, điều kiện của từng lớp học; bồi dưỡng cho HS phương pháp tự học, khả năng hợp tác". Các hình thức tổ chức giáo đục cần "bảo đẩm chất lượng giáo dục chung cho mọi đổi tượng và tạo điều kiện phát triển năng lực cá nhân cia HS", "GV chủ động lựa chọn vận dụng các phương pháp và hình thức tổ chức giáo dục cho phù hợp với nội dung, đối tượng và điều kiện cụ thể". Như vậy, Luật Giáo dục cũng như Chương trình Giáo dục phổ thông đêu nhấn mạnh đến yêu cầu phát triển năng lực cá nhân của HS, các hoạt động giáo dục cần được thực hiện phù hợp với đặc điểm các vùng, miễn, phù hợp với các nhóm đối tượng HS trong những điêu kiện cụ thể. Đó chính là quan điểm phân hóa trong giáo dục mà các cơ sở giáo dục và đào tạo phải quán triệt và thực hiện nghiêm túc.
Hiện nay, để đáp ứng yêu cầu của công cuộc công nghiệp hóa và hiện đại hóa đất nước, sự nghiệp giáo dục và đào tạo đang phát triển mạnh mẽ cả về bể rộng lẫn bề sâu. Mạng lưới trường lớp được mở rộng đáp ứng nhu cầu học tập ngày càng cao của các tầng lớp nhân dân ở khắp các vùng, miền. Từ đó đã xuất hiện nhiều loại hình trường lớp phục vụ nhiều loại đối tượng khác nhau. Với một chương trình thống nhất, một bộ SGK duy nhất ở Tiểu học và THCS, hai bộ SGK ở THPT, việc tổ chức dạy học nhằm đáp ứng nhu cầu đa dạng của các loại đối tượng HS là một công việc đầy khó khăn.
Thực tiễn ở các trường phổ thông trong cả nước cho thấy việc thực hiện quan điểm phân hóa trong giáo dục nhất là trong đạy học chưa được quan tâm 10 đúng mức. Nhận thức của nhiều GV và cán bộ quản lý giáo dục về dạy học phân hóa còn mơ hồ. GV - những người trực tiếp đứng lớp, chưa được trang bị đầy đủ hiểu biết và kĩ năng dạy học phân hóa. Việc quản lý chuyên môn từ nhóm, tổ, trường đến phòng, sở còn chưa coi trọng yêu cầu phân hóa trong dạy học.
Trang, thiết bị phục vụ dạy học phân hóa còn nghèo nàn. Tất cả những bất cập đó đã ảnh hưởng không nhỏ đến việc thực hiện chương trình theo định hướng phân hóa. Thực tế đó đòi hỏi phải nghiên cứu các cơ sở lý luận và thực tiễn của dạy học phân hóa để để xuất các giải pháp thực hiện chương trình giáo đục phổ thông theo định hướng phân hóa, đảm bảo thực hiện tốt các mục đích dạy học với tất cả HS, đồng thời khuyến khích và phát triển tối đa và tối ưu những khả năng của cá nhân, vừa thực hiện được mục tiêu giáo dục, vừa hoàn thành các chỉ tiêu về phổ cập giáo dục và góp phần bồi dưỡng nhân tài cho đất nước. Đề tài "Một số giải pháp thực hiện chương trình giáo dục phổ thông theo định hướng phân hóa” nhằm góp phần giải quyết những bất cập nêu trên, giúp các trường và đặc biệt các thầy, cô giáo có điều kiện thực hiện tốt quan điểm phân hóa trong dạy học.
Mục tiêu nghiên cứu - _ Hệ thống hóa và làm sáng tỏ một số vấn đề về đạy học phân hóa; về cơ sở khoa học của việc thực hiện chương trình giáo dục phổ thông theo định hướng phân hóa. -_ Để xuất một số giải pháp thực hiện chương trình giáo dục phổ thông theo định hướng phân hóa. Nhiệm vụ nghiên cứu - Nghiên cứu một số vấn đề lý luận về dạy học phân hóa: quan |diém phân hóa trong day học; các động lực thúc đẩy dạy học phân hóa; các phương thúc thực hiện định hướng phân hóa trong giáo dục. -_ Nghiên cứu về công bằng xã hội và cơ hội học tập trong phân hóa chương trình giáo dục phổ thông.
- - Nghiên cứu về năng lực và nhu cầu học tập của HS phổ thông cần được đáp ứng trong dạy học phân hóa. - Téng quan về các chương trình được áp dụng trong nhà trường phổ thông Việt Nam từ năm 1945 đến nay và vấn để soạn thảo chương trình giáo dục phổ thông ở Việt Nam theo định hướng phân hóa. - _ Tìm hiểu thực trạng thực hiện chương trình giáo dục phổ thông theo định hướng phân hóa. - _ Đề xuất một số giải pháp thực hiện chương trình giáo dục phổ thông theo định hướng phân hóa.
Phạm vỉ nghiên cứu Việc tìm kiếm các giải pháp về phân hóa ở cấp vĩ mô là vấn đề rất lớn đang được nghiên cứu sâu trong một số đề tài khác như Đề tài trọng điểm cấp Bộ B2005-80-31TĐ "Xây dựng mô hình phân hóa bậc trung học trong giai đoạn cải cách giáo dục", Đề tài cấp Bộ B2006-37-15 "Tổ chức thực hiện dạy học tự chọn trong nhà trường THPT", các đê tài nghiên cứu về trường THPT ¬chuyên.Vì vậy, đề tài này chỉ tập trung nghiên cứu đề xuất các giải pháp thực hiện phân hóa ở cấp vi mô, có tính đến các đặc điểm cá nhân của HS, chủ yếu là các khác biệt về năng lực, nhu cầu và hứng thú học tập. Các giải pháp được để xuất trong điều kiện cả nước đang thực hiện một bộ chương trình giáo dục phổ thông đo Bộ Giáo dục và Đào tạo ban hành và chỉ đạo thống nhất. Phương pháp nghiên cứu: - Phuong pháp nghiên cứu lý luận: Phân tích, nghiên cứu các văn kiện của Đảng và Nhà nước về giáo dục, các tài liệu về Tâm lý học, Giáo dục học, Lý luận và phương pháp dạy học bộ môn, các công trình nghiên cứu có liên quan đến đề tài. - _ Phương pháp điều tra: Điều tra bằng phiếu hỏi, bằng phỏng vấn.
- _ Phương pháp thống kê toán học: Xủ lý các dữ liệu thu thập được. -_ Phương pháp chuyên gia: Xin ý kiến, nhận xét của các chuyên gia trong quá trình thực hiện đề tài. Kinh phí thực biện đề tài: 60 triệu đồng. Thời gian thực hiện đề tài: Hai năm (từ tháng 4-2004 đến tháng 4-2006) &.
Sản phẩm của đề tài: Báo cáo tổng kết để tài; Báo cáo tóm tat dé tai; -_ Ba bài báo khoa học công bố kết quả nghiên cứu đẻ tài trên Tạp chí Khoa học giáo dục. 12 PHAN HAI : KET QUA NGHIEN CUU I. COSOLY LUAN VA THUC TIEN 1. Một số vấn đề về dạy học phân hóa 1.1 Về khái niệm "Dạy học phân hóa" Theo Từ điển Tiếng Việt (Viện Ngôn ngữ học - 2002) phán hóa là chia ra thành nhiều bộ phận khác hẳn nhau.
Khi dạy học phân hóa, ta phải chia người học thành nhiều loại khác nhau để có cách đạy học phù hợp với từng loại. Có nhiều tiêu chí để “chia”, chẳng hạn chia theo lứa tuổi, chia theo giới tính, chia theo dân tộc, chia theo địa bàn cư trú. Ở đây ta chỉ giới hạn trong việc chia theo năng lực và nhu cầu của người học. Day học phân hóa tính đến trình độ phát triển khác nhau, đến đặc điểm tâm lý khác nhau của HS làm cho mọi HS có thể phát triển phù hợp với năng lực và nhu cầu của mình.
Dạy học phân hóa xuất phát từ sự biện chứng của thống nhất và phân hóa, từ yêu cầu dam bdo thực hiện tốt các mục đích dạy học với tất cá HS, đồng thời khuyến khích và phát triển tối đa và tối ưu những khả năng của cá nhân. Tư tưởng về dạy học phân hóa được thể hiện trong các nguyên tắc giáo đục và nguyên tắc dạy học được nhiều tác giả đưa ra: - Đảm bảo sự thống nhất giữa tính vừa sức chung và tính vừa sức riêng trong đạy học (Hà Thế Ngữ, Đặng Vũ Hoạt, 1987); -_ Đảm bảo tính vừa sức và tính cá biệt trong quá trình giáo dục (Đặng Vũ Hoạt, 1993) : : - Đảm bảo tính vừa sức, phù hợp với đặc điển lứa tuổi (Thái Duy Tuyên, 2001); , - Đảm bảo sự thống nhất giữa đồng loạt và phân hóa (Nguyễn Bá Kim, 2006). Nguyên tắc này đồi hỏi phải tính đến đặc điểm lứa tuổi và đặc điểm cá nhân của HS trong công tác giáo dục, phải tính đến những đặc điểm diễn biến của quá trình nhận thức, xúc cảm và ý chí, hành động của từng lứa tuổi HS, phải chú ý đến những nhu cầu, động cơ, hứng thú, nguyện vọng, vốn kinh nghiệm của mỗi cá nhân HS. Dạy học phân hóa cũng đòi hỏi phải sát đối tượng.
Cần phải xuất phát từ tình hình thực tế HS, dựa vào đặc điểm phát triển tâm lý, sinh lý của các em, dựa vào vốn hiểu biết của các em, mặt mạnh, mặt yếu của các em mà tìm cách 13 dạy thích hợp. Phải hết sức tránh chủ quan trong dạy học, phải “đóng giầy theo chân” chứ không thể “khoét chân cho vừa giầy”. Quá trình dạy học trong nhà trường hướng tới các đối tượng học sinh rất đa dạng, với những khác biệt về năng lực, sở thích, nguyện vọng, điều kiện học tập.Dạy học theo một chương trình giống nhau với cách thức tổ chức dạy học như nhau cho tất cả mọi đối tượng học sinh là không phù hợp với yêu cầu phát triển của từng người học. Như vậy, có thể quan niệm: Day học phân hóa là một quan điển dạy bọc đòi hỗi phải tổ chức, tiến hành các hoạt động dạy học dựa trên những khác biệt của người học về năng lực, sở thích, nhu cầu, các điêu kiện học tập nhằm tạo ra những kết quả học tập tốt nhất và sự phát triển tốt nhất cho từng người học, đảm bảo công bằng trong giáo dục.
