Khóa luận tốt nghiệp về giải pháp thúc đẩy hoạt động thoái vốn doanh nghiệp nhà nước tại Việt Nam

Khóa luận tốt nghiệp nghiên cứu tốt nghiệp tài chính giải pháp thúc đẩy hoạt động thoái vốn doanh nghiệp nhà nước tại việt nam, vận dụng lý thuyết vào thực tế, đề xuất giải pháp

• Tác giả: Vũ Thị Ngọc Huyền
• Người hướng dẫn: ThS. Ngô Thị Hằng
• Trường học: Học viện Ngân hàng
• Chuyên ngành: Tài chính
• Đề tài: Giải Pháp Thúc Đẩy Hoạt Động Thoái Vốn Doanh Nghiệp Nhà Nước Tại Việt Nam
• Loại tài liệu: khóa luận tốt nghiệp
• Năm xuất bản: 2019
• Địa điểm: Hà Nội

Mục lục chi tiết

• LỜI CAM ĐOAN
• DANH MỤC CÁC CỤM TỪ VIẾT TẮT
• DANH MỤC BẢNG, HÌNH ẢNH
• LỜI MỞ ĐẦU
• 1. CHƯƠNG 1: TỔNG QUAN NGHIÊN CỨU CÓ LIÊN QUAN VÀ CƠ SỞ LÝ LUẬN CHUNG VỀ THOÁI VỐN DOANH NGHIỆP NHÀ NƯỚC
• 1.1. TỔNG QUAN NGHIÊN CỨU CÓ LIÊN QUAN
• 1.1.1. Những công trình nghiên cứu có liên quan đến đề tài
• 1.1.2. Đánh giá chung về các công trình nghiên cứu có liên quan đến đề tài
• 1.1.3. Những điểm kế thừa và hướng đi cho nghiên cứu của tác giả
• 1.2. CƠ SỞ LÝ LUẬN CHUNG VỀ THOÁI VỐN DNNN
• 1.2.1. Doanh nghiệp Nhà nước
• 1.2.2. Thoái vốn doanh nghiệp Nhà nước
• 1.2.3. Kinh nghiệm thoái vốn
• 2. CHƯƠNG 2: THỰC TRẠNG THOÁI VỐN TẠI DOANH NGHIỆP NHÀ NƯỚC Ở VIỆT NAM
• 2.1. GIỚI THIỆU CHUNG VỀ DOANH NGHIỆP NHÀ NƯỚC Ở VIỆT NAM
• 2.1.1. Giới thiệu chung về DNNN ở Việt Nam
• 2.1.2. Đánh giá kết quả hoạt động kinh doanh của DNNN ở Việt Nam
• 2.2. THỰC TRẠNG THOÁI VỐN DOANH NGHIỆP NHÀ NƯỚC Ở VIỆT NAM
• 2.2.1. Khung pháp lý, quy trình thoái vốn ở Việt Nam
• 2.2.2. Kết quả thực hiện thoái vốn
• 2.3. SABECO (SAB) - THƯƠNG VỤ THOÁI VỐN ĐIỂN HÌNH
• 2.4. ĐÁNH GIÁ CHUNG THỰC TRẠNG THOÁI VỐN DOANH NGHIỆP NHÀ NƯỚC Ở VIỆT NAM
• 2.4.1. Kết quả đạt được
• 2.4.2. Tồn tại và nguyên nhân
• 3. CHƯƠNG 3: GIẢI PHÁP THÚC ĐẨY HOẠT ĐỘNG THOÁI VỐN DOANH NGHIỆP NHÀ NƯỚC TẠI VIỆT NAM
• 3.1. ĐỊNH HƯỚNG VỀ THOÁI VỐN DOANH NGHIỆP NHÀ NƯỚC Ở VIỆT NAM
• 3.2. GIẢI PHÁP THÚC ĐẨY HOẠT ĐỘNG THOÁI VỐN DOANH NGHIỆP NHÀ NƯỚC TẠI VIỆT NAM
• TÀI LIỆU THAM KHẢO

Tóm tắt

I. Giới thiệu về thoái vốn doanh nghiệp nhà nước

Thoái vốn doanh nghiệp nhà nước (DNNN) là một trong những giải pháp quan trọng nhằm nâng cao hiệu quả hoạt động của khu vực kinh tế nhà nước tại Việt Nam. Việc thoái vốn không chỉ giúp giảm bớt gánh nặng cho ngân sách nhà nước mà còn tạo điều kiện cho các DNNN hoạt động hiệu quả hơn trong môi trường cạnh tranh. Theo các chuyên gia, giải pháp kinh tế này cần được thực hiện đồng bộ với các chính sách cải cách hành chính và quản lý tài sản để đảm bảo tính khả thi và hiệu quả. Việc tái cấu trúc doanh nghiệp thông qua cổ phần hóa và thoái vốn sẽ giúp DNNN chuyển mình, từ đó nâng cao năng lực cạnh tranh và đóng góp tích cực vào sự phát triển kinh tế bền vững của đất nước.

1.1. Tầm quan trọng của thoái vốn

Thoái vốn DNNN không chỉ là một yêu cầu cấp thiết trong bối cảnh hiện nay mà còn là một phần của chiến lược phát triển kinh tế quốc gia. Việc đầu tư công vào các DNNN cần được xem xét lại để đảm bảo rằng nguồn lực được sử dụng một cách hiệu quả nhất. Theo đó, chính sách kinh tế cần phải được điều chỉnh để khuyến khích đầu tư nước ngoài và tạo ra môi trường thuận lợi cho các doanh nghiệp tư nhân. Điều này không chỉ giúp tăng cường hiệu quả hoạt động của DNNN mà còn góp phần vào việc tăng trưởng kinh tế và phát triển bền vững.

II. Thực trạng thoái vốn doanh nghiệp nhà nước tại Việt Nam

Thực trạng thoái vốn DNNN tại Việt Nam hiện nay cho thấy nhiều vấn đề cần được giải quyết. Mặc dù đã có nhiều nỗ lực trong việc cổ phần hóa và thoái vốn, nhưng tiến độ thực hiện vẫn còn chậm. Các DNNN vẫn gặp khó khăn trong việc xác định giá trị tài sản và quy định pháp luật liên quan đến quá trình thoái vốn còn nhiều bất cập. Theo báo cáo, nhiều DNNN vẫn chưa đạt được mục tiêu đề ra trong việc thoái vốn, dẫn đến tình trạng thất thoát tài sản và lãng phí nguồn lực. Điều này không chỉ ảnh hưởng đến hiệu quả hoạt động của DNNN mà còn tác động tiêu cực đến thị trường chứng khoán và nền kinh tế nói chung.

2.1. Những khó khăn trong quá trình thoái vốn

Một trong những khó khăn lớn nhất trong quá trình thoái vốn DNNN là sự thiếu minh bạch trong quản lý tài sản. Nhiều DNNN không có hệ thống quản lý tài sản hiệu quả, dẫn đến việc định giá tài sản không chính xác. Hơn nữa, chính sách kinh tế hiện hành chưa thực sự khuyến khích các nhà đầu tư tham gia vào quá trình thoái vốn. Điều này khiến cho việc đầu tư công vào DNNN trở nên kém hấp dẫn, từ đó làm giảm khả năng thu hút đầu tư nước ngoài và cải cách hành chính trong lĩnh vực này.

III. Giải pháp thúc đẩy thoái vốn doanh nghiệp nhà nước

Để thúc đẩy quá trình thoái vốn DNNN, cần có những giải pháp kinh tế đồng bộ và hiệu quả. Trước hết, cần hoàn thiện quy định pháp luật liên quan đến thoái vốn để tạo ra khung pháp lý rõ ràng và minh bạch. Thứ hai, cần tăng cường quản lý tài sản và xây dựng hệ thống định giá tài sản hiệu quả để đảm bảo tính chính xác trong quá trình thoái vốn. Cuối cùng, cần có các chính sách khuyến khích đầu tư nước ngoài và tạo điều kiện thuận lợi cho các nhà đầu tư tham gia vào quá trình cổ phần hóa DNNN.

3.1. Hoàn thiện quy định pháp luật

Việc hoàn thiện quy định pháp luật là rất cần thiết để tạo ra môi trường thuận lợi cho quá trình thoái vốn. Cần có các quy định rõ ràng về quy trình cổ phần hóa và thoái vốn, từ đó giảm thiểu tình trạng thất thoát tài sản và lãng phí nguồn lực. Hơn nữa, cần có các chính sách hỗ trợ cho các DNNN trong việc chuyển đổi sang mô hình công ty cổ phần, từ đó nâng cao hiệu quả hoạt động và khả năng cạnh tranh trên thị trường.

Nội dung chính

Bối cảnh và vấn đề nghiên cứu

Trong tiến trình phát triển kinh tế thị trường định hướng xã hội chủ nghĩa tại Việt Nam, khu vực doanh nghiệp Nhà nước (DNNN) luôn được giao giữ vai trò chủ đạo, được phân bổ nguồn vốn đầu tư quy mô lớn cùng nhiều cơ chế, chính sách ưu đãi và sự bảo hộ của Nhà nước. Tuy nhiên, hiệu quả hoạt động sản xuất kinh doanh của khối doanh nghiệp này trong thời gian dài còn thấp, chưa tương xứng với nguồn lực nắm giữ. Xét về tương quan cơ cấu, số lượng DNNN chỉ chiếm khoảng 0,08% đến 0,11% (xấp xỉ 0,5% theo các thống kê giai đoạn trước) trong tổng số doanh nghiệp đang hoạt động trên lãnh thổ Việt Nam, nhưng nguồn vốn Nhà nước đầu tư vào khu vực này lại chiếm trên 20% đến 28,4% tổng nguồn vốn toàn xã hội. Nhiều đơn vị ghi nhận tình trạng thua lỗ kéo dài, quản lý vốn kém hiệu quả, điển hình là các tồn tại tại 12 đại dự án nghìn tỷ.

Trước thực trạng phân bổ nguồn lực kém tối ưu, Chính phủ đã ban hành nhiều chủ trương, chỉ thị nhằm đẩy mạnh công tác cổ phần hóa (CPH) và thoái vốn Nhà nước tại các doanh nghiệp. Mặc dù vậy, tiến độ thực tế triển khai CPH và thoái vốn trong giai đoạn 2016–2018 diễn ra rất chậm, không đạt được các chỉ tiêu và mốc thời gian quy định. Khóa luận tốt nghiệp của tác giả Vũ Thị Ngọc Huyền tập trung làm rõ các rào cản thực tiễn và xác định hệ thống giải pháp nhằm đẩy nhanh tiến độ thoái vốn Nhà nước.

Mục tiêu và nhiệm vụ nghiên cứu của đề tài gồm:

1. Hệ thống hóa cơ sở lý luận chung về DNNN, thoái vốn DNNN, quy trình, phương thức thoái vốn và bài học kinh nghiệm từ một số quốc gia trên thế giới.
2. Phân tích, đánh giá thực trạng kết quả hoạt động kinh doanh của khối DNNN và diễn biến hoạt động thoái vốn tại Việt Nam giai đoạn 2016–2018 thông qua các quy định pháp lý, tiến độ thực hiện và nghiên cứu thương vụ điển hình Sabeco.
3. Chỉ rõ các kết quả đạt được, nhận diện những hạn chế, yếu kém và phân tích nguyên nhân khách quan, chủ quan dẫn đến sự chậm trễ trong công tác thoái vốn.
4. Đề xuất các nhóm giải pháp và kiến nghị cụ thể đối với Nhà nước, các cơ quan đại diện chủ sở hữu và doanh nghiệp nhằm thúc đẩy hoạt động thoái vốn giai đoạn 2019–2020.

• Đối tượng nghiên cứu: Hoạt động thoái vốn Nhà nước tại các doanh nghiệp Nhà nước ở Việt Nam.
• Phạm vi nghiên cứu:
  • Không gian: Các doanh nghiệp Nhà nước và doanh nghiệp có vốn Nhà nước tại Việt Nam; nghiên cứu mở rộng kinh nghiệm quốc tế tại Trung Quốc, Hàn Quốc và Liên bang Nga.
  • Thời gian: Tập trung khảo sát số liệu thực trạng giai đoạn 2016–2018, định hướng kế hoạch thoái vốn giai đoạn 2019–2020.

---

Cơ sở lý thuyết và phương pháp

Khóa luận thiết lập nền tảng lý luận dựa trên các khái niệm chuẩn mực quốc tế và hệ thống văn bản quy phạm pháp luật của Việt Nam:

• Khái niệm và định nghĩa: Thuật ngữ thoái vốn (disinvestment) theo Từ điển Kinh tế học (Nguyễn Văn Ngọc); định nghĩa DNNN theo Tổ chức Hợp tác và Phát triển Kinh tế (OECD, 2015), Tổ chức Phát triển Công nghiệp Liên Hợp Quốc (UNIDO).
• Văn bản pháp luật Việt Nam:
  • Luật Doanh nghiệp 2005 và Luật Doanh nghiệp 2014 (có hiệu lực từ ngày 01/07/2015, quy định DNNN là doanh nghiệp do Nhà nước nắm giữ 100% vốn điều lệ).
  • Luật số 69/2014/QH13 về quản lý, sử dụng vốn Nhà nước đầu tư vào sản xuất, kinh doanh tại doanh nghiệp.
  • Nghị định số 69/2014/NĐ-CP về Tập đoàn kinh tế và Tổng công ty Nhà nước.
  • Nghị định số 91/2015/NĐ-CP và Nghị định số 32/2018/NĐ-CP (sửa đổi, bổ sung Điều 38 Nghị định 91/2015/NĐ-CP quy định về nguyên tắc, thẩm quyền, phương thức chuyển nhượng vốn Nhà nước trên sàn và ngoài sàn giao dịch chứng khoán).
  • Thông tư số 59/2018/TT-BTC hướng dẫn xác định giá trị quyền sử dụng đất khi thoái vốn.
  • Quyết định số 58/2016/QĐ-TTg và Quyết định số 707/QĐ-TTg của Thủ tướng Chính phủ về phê duyệt Đề án cơ cấu lại DNNN giai đoạn 2016–2020.

Phương pháp nghiên cứu:

• Phương pháp thu thập và thống kê mô tả số liệu thứ cấp từ các báo cáo chính thức của Chính phủ trình Quốc hội, Bộ Kế hoạch và Đầu tư, Bộ Tài chính, Tổng cục Thống kê và Tổng công ty Đầu tư và Kinh doanh Vốn Nhà nước (SCIC).
• Phương pháp phân tích - tổng hợp, so sánh đối chiếu giữa mục tiêu kế hoạch và kết quả thực hiện thực tế.
• Phương pháp nghiên cứu tình huống điển hình (case study) phân tích chi tiết quy trình, cơ chế xác định giá và phương thức chào bán cạnh tranh tại Tổng công ty Cổ phần Bia - Rượu - Nước giải khát Sài Gòn (Sabeco).

---

Nội dung chính theo từng chương

Chương 1: Tổng quan nghiên cứu có liên quan và cơ sở lý luận chung về thoái vốn doanh nghiệp Nhà nước

Chương 1 hệ thống hóa các công trình nghiên cứu trong và ngoài nước về cải cách, CPH và thoái vốn DNNN:

• Nghiên cứu quốc tế: Smith Al (1997) đo lường hàm sản lượng tại 22.735 doanh nghiệp chỉ ra sở hữu ngoài Nhà nước mang lại lợi nhuận cao hơn; Claessens và Djankov (1999) sử dụng phương pháp OLS khảo sát 706 doanh nghiệp tại Cộng hòa Séc; các nghiên cứu của Tian Zhu, Lý Trường Hải, Trịnh Phúc Viên tại Trung Quốc; công trình của Barry Spicer, David Emanuel, Michael Powel và quan điểm của Èslie Cohen (1997).
• Nghiên cứu trong nước: Các nghiên cứu của Hoàng Công Thi và Phùng Thị Doan (1994), Viện Nghiên cứu Quản lý Kinh tế Trung ương - CIEM (2000), Phan Đức Hiếu (2003), Lê Hồng Hạnh (2004), Nguyễn Thị Kim Anh (2005), Trương Đông Lộc, Ger Lanjouw và Robert Lensink (sử dụng phương pháp sai biệt trong sai biệt - DID trên 121 doanh nghiệp), và phản biện của Fredrick Soholm (2006) về các rào cản kiểm soát sở hữu nội bộ. Khoảng trống nghiên cứu được tác giả xác định là việc thiếu các phân tích vĩ mô có hệ thống về thoái vốn tại các tập đoàn, tổng công ty có quy mô vốn trên 100 tỷ đồng.

Về mặt lý luận, chương phân loại 4 hình thức tổ chức DNNN theo Luật Doanh nghiệp 2005 (Công ty Nhà nước, Công ty cổ phần Nhà nước, Công ty TNHH MTV Nhà nước, Công ty TNHH Nhà nước từ hai thành viên trở lên); làm rõ mục đích thoái vốn nhằm giảm chi phí gián tiếp, hạn chế cơ chế độc quyền, tách rời chức năng cấp vốn và sản xuất, tái phân bổ nguồn lực tài chính. Tác giả tổng hợp bài học kinh nghiệm quốc tế:

• Trung Quốc: Công ty hóa doanh nghiệp trọng điểm, thành lập Quỹ Tái cơ cấu DNNN quy mô 350 tỷ Nhân dân tệ (52,5 tỷ USD), bố trí 100 tỷ Nhân dân tệ hỗ trợ lao động dôi dư ngành than - thép, cho phép sở hữu tư nhân trên 50% ở một số ngành và bán cổ phần trong các lĩnh vực độc quyền từ năm 2013.
• Hàn Quốc: Triển khai CPH qua các giai đoạn (1968–1973, 1981–1983, CPH toàn dân 1987–1992 thu về 7,1 tỷ USD), sử dụng tòa án phá sản chuyên dụng và giải pháp quản trị để tái cấu trúc tập đoàn nợ cao.
• Liên bang Nga: Giai đoạn 1991–1998 sử dụng chương trình cấp 80 triệu giấy chứng nhận (voucher), tuy nhiên quá trình tư nhân hóa cấp tập 89.200 doanh nghiệp gặp thất bại do thiếu thể chế tài chính, pháp lý minh bạch và bị tội phạm có tổ chức thao túng.

Chương 2: Thực trạng thoái vốn tại doanh nghiệp Nhà nước ở Việt Nam

Chương 2 phản ánh bức tranh thực trạng về quy mô, kết quả hoạt động kinh doanh và tiến trình thoái vốn DNNN tại Việt Nam:

Chỉ tiêu tài chính DNNN	Năm 2016	Năm 2017	Năm 2018
Số lượng DNNN (doanh nghiệp)	583	526	490
Tỷ lệ DNNN trên tổng số DN (%)	0,104%	0,110%	0,087%
Tổng tài sản (nghìn tỷ đồng)	4.768,8	3.015,5	1.843,3
Vốn chủ sở hữu (nghìn tỷ đồng)	1.789,5	1.371,6	1.040,5
Tổng doanh thu (nghìn tỷ đồng)	1.515,8	1.605,1	193,5
Lợi nhuận trước thuế (nghìn tỷ đồng)	139,7	167,6	26,4

Theo số liệu Tổng điều tra kinh tế năm 2017 của Tổng cục Thống kê, hiệu suất sinh lời trên tài sản (ROA) của DNNN chỉ đạt 2,6% (thấp hơn nhiều so với khu vực FDI đạt 6,9%, cao hơn tư nhân đạt 1,4%); hiệu suất sinh lời trên doanh thu (ROS) của DNNN đạt 6,6% (khu vực FDI đạt 6,7%, tư nhân đạt 1,9%). Bình quân một DNNN nộp ngân sách Nhà nước 104 tỷ đồng, trong khi doanh nghiệp FDI là 18 tỷ đồng và doanh nghiệp tư nhân là 1 tỷ đồng.

Về tiến độ thực hiện thoái vốn theo danh mục 406 doanh nghiệp giai đoạn 2017–2020:

• Năm 2017: Kế hoạch thoái vốn tại 135 doanh nghiệp, thực tế chỉ hoàn thành 38 doanh nghiệp (đạt tỷ lệ 28%).
• Năm 2018: Kế hoạch thoái vốn tại 181 doanh nghiệp, thực tế chỉ thực hiện được 18 doanh nghiệp (đạt tỷ lệ 10%), trong đó 16 đơn vị là chuyển tiếp từ kế hoạch năm 2017 tồn đọng.

Doanh nghiệp thoái vốn điển hình	Tỷ lệ vốn thoái	Giá trị thu về (tỷ đồng)
CTCP Bia - Rượu - Nước giải khát Sài Gòn (Sabeco)	53,59%	109.972
CTCP Sữa Việt Nam (Vinamilk)	45,10%	20.286
Tổng CTCP Xuất nhập khẩu và Xây dựng Việt Nam (Vinaconex)	57,71%	7.366
Tổng CTCP Đầu tư Phát triển Xây dựng (DIC Corp)	49,65%	2.472
CTCP Nhựa Bình Minh	29,51%	2.331
CTCP Mía đường II	93,00%	663

Bên cạnh các phiên đấu giá thành công trong năm 2017 (28/34 phiên bán hết 100% cổ phần chào bán qua HNX), nhiều đợt chào bán thất bại hoặc không đạt mục tiêu: đợt bán cổ phần Becamex IDC chỉ thu về 588 tỷ đồng so với mức dự kiến 9.650 tỷ đồng; phiên đấu giá 219,7 triệu cổ phần của Tổng công ty Sông Đà chỉ bán thành công 790.900 cổ phần (tương đương 0,35% lượng chào bán), thu về gần 9 tỷ đồng do tỷ lệ vốn Nhà nước giữ lại vẫn chi phối đến 51%.

Nghiên cứu trường hợp điển hình Sabeco: Ngày 18/12/2017, Bộ Công Thương tổ chức chào bán cạnh tranh 343.587.000 cổ phần (tương đương 53,59% vốn điều lệ) của Sabeco tại HOSE với giá khởi điểm 320.000 đồng/cổ phần (xác định theo giá cao nhất giữa giá tham chiếu bình quân 30 phiên, giá định giá của tư vấn và giá đóng cửa phiên liền trước). Phiên đấu giá thành công với giá trúng bình quân 320.000 đồng/cổ phần, thu về 109.972 tỷ đồng từ nhà đầu tư trúng giá là Công ty TNHH Vietnam Beverage (thuộc Tập đoàn ThaiBev). Thành công này đến từ việc lựa chọn liên danh tư vấn quốc tế BVSC - E&Y - SIVC và tổ chức 3 đợt Roadshow chuyên nghiệp tại Singapore, London và TP. Hồ Chí Minh.

Chương 2 tổng kết 7 nhóm nguyên nhân dẫn đến sự chậm trễ trong thoái vốn:

1. Trách nhiệm của người đứng đầu bộ, ngành, địa phương, doanh nghiệp chưa cao, chưa quyết liệt thực hiện chỉ đạo.
2. Vi phạm nguyên tắc thị trường, thiếu tính công khai, minh bạch thông tin tài chính.
3. Tồn tại tâm lý sợ mất vị trí, quyền lợi cục bộ và "lợi ích nhóm".
4. Quá trình xử lý hồ sơ pháp lý về tài sản, đất đai phức tạp, phụ thuộc vào tiến độ phê duyệt của UBND các địa phương (điển hình tại Tổng công ty HUD).
5. Tỷ lệ vốn Nhà nước nắm giữ lại sau thoái vốn còn quá cao, làm giảm sức hấp dẫn đối với các nhà đầu tư chiến lược.
6. Khó khăn trong công tác thẩm định giá cổ phần, đặc biệt là giá trị quyền sử dụng đất, thương hiệu và dự án hình thành trong tương lai chưa được hướng dẫn rõ tại Thông tư 59/2018/TT-BTC.
7. Biến động bất lợi và sự sụt giảm của chỉ số VN-Index trên thị trường chứng khoán làm giảm khả năng hấp thụ nguồn cung cổ phiếu.

Chương 3: Giải pháp thúc đẩy hoạt động thoái vốn doanh nghiệp Nhà nước tại Việt Nam

Chương 3 trình bày mục tiêu thoái vốn tại 62 doanh nghiệp năm 2019 (kỳ vọng thu về 50.000 tỷ đồng, tăng 40% so với 2018) và 28 doanh nghiệp năm 2020. Một số thương vụ trọng điểm năm 2019 gồm: ACV (thoái 20%), Petrolimex (thoái 25%), Vietnam Airlines (thoái 35%), Viglacera - VGC (thoái tiếp 53% về 0% sau lần chào bán 80,6 triệu cổ phiếu thất bại ở mức giá 26.100 đồng/cổ phần năm 2018), VNSTEEL (thoái 58%), Vinatex (thoái 53%), Habeco (thoái 82%).

Các nhóm giải pháp được đề xuất gồm:

• Hoàn thiện thể chế và khung pháp lý: Rà soát, trình Quốc hội và Chính phủ sửa đổi các luật, nghị định liên quan đến DNNN trong giai đoạn 2018–2020; bổ sung quy định xử lý tài sản công, định giá quyền sử dụng đất, thuê mặt nước gắn với CPH; ban hành văn bản hướng dẫn chi tiết về định giá dự án hình thành trong tương lai.
• Thiết lập chế tài trách nhiệm người đứng đầu: Gắn kết quả thoái vốn với đánh giá thi đua, bổ nhiệm, miễn nhiệm cán bộ quản lý; thực hiện kỷ luật, thuyên chuyển công tác đối với lãnh đạo bộ ngành, doanh nghiệp chậm trễ hoặc không hoàn thành kế hoạch thoái vốn theo thời hạn được giao.
• Đổi mới phương thức tổ chức thực hiện: Bắt buộc doanh nghiệp thực hiện niêm yết trên thị trường chứng khoán và công khai minh bạch thông tin tài chính trước khi chào bán; giảm tỷ lệ sở hữu Nhà nước xuống mức không chi phối để thu hút nhà đầu tư có năng lực tài chính và quản trị; áp dụng quy trình bán vốn chuyên nghiệp qua tổ chức Roadshow quốc tế và lựa chọn đơn vị tư vấn độc lập có năng lực.

---

Kết quả và đóng góp

• Kết quả nghiên cứu chính: Khóa luận đã hệ thống hóa đầy đủ số liệu tài chính của khu vực DNNN giai đoạn 2016–2018; lượng hóa mức độ chậm trễ trong tiến độ thoái vốn Nhà nước (năm 2017 đạt 28%, năm 2018 đạt 10%); chỉ ra sự phân hóa hiệu quả giữa các thương vụ bán trọn lô/tỷ lệ chi phối (như Sabeco thu hơn 109.972 tỷ đồng) với các thương vụ Nhà nước vẫn giữ tỷ lệ chi phối trên 50% (như Sông Đà chỉ bán được 0,35%, Becamex IDC chỉ thu được 6% kế hoạch).
• Hệ thống giải pháp đề xuất: Đưa ra 3 nhóm giải pháp đồng bộ về hoàn thiện hành lang pháp lý (đặc biệt là định giá quyền sử dụng đất và dự án tương lai), thiết lập chế tài hành chính gắn liền trách nhiệm cá nhân người đứng đầu và đổi mới phương thức bán vốn theo cơ chế thị trường.
• Đóng góp của đề tài: Khóa luận tập trung nghiên cứu chuyên sâu vào phân khúc các tập đoàn, tổng công ty Nhà nước quy mô lớn (vốn trên 100 tỷ đồng) – một mảng nghiên cứu mà các công trình trước đây ít đề cập do hạn chế về tiếp cận dữ liệu; kết hợp phân tích khung pháp lý mới nhất tại thời điểm nghiên cứu (Nghị định 32/2018/NĐ-CP và Thông tư 59/2018/TT-BTC) để giải thích căn nguyên các nút thắt về định giá đất đai trong thoái vốn.

---

Hạn chế và hướng nghiên cứu tiếp

• Hạn chế: Phạm vi số liệu thực trạng của đề tài chủ yếu dừng lại ở các báo cáo tài chính và thống kê đến hết năm 2018; phần kế hoạch năm 2019 và 2020 chủ yếu dựa trên các chỉ tiêu định hướng danh mục do Chính phủ và Bộ Tài chính ban hành, chưa đánh giá được kết quả thoái vốn sau năm 2018. Nghiên cứu chủ yếu khai thác dữ liệu thứ cấp công khai, chưa thực hiện khảo sát định lượng bảng câu hỏi trực tiếp tại các đơn vị thoái vốn.
• Hướng nghiên cứu tiếp: Cần tiếp tục theo dõi, cập nhật kết quả thực tế của kế hoạch thoái vốn giai đoạn 2019–2020; mở rộng nghiên cứu thực nghiệm định lượng về tác động của việc giảm tỷ lệ sở hữu Nhà nước đến hiệu quả hoạt động sau thoái vốn của các doanh nghiệp quy mô lớn niêm yết trên thị trường chứng khoán Việt Nam.

---

Giá trị tham khảo

• Đối tượng tham khảo: Tài liệu là nguồn tham khảo hữu ích cho sinh viên, học viên cao học, giảng viên và nhà nghiên cứu thuộc các chuyên ngành Tài chính doanh nghiệp, Tài chính công, Quản trị kinh doanh, Kinh tế học và Luật Kinh tế.
• Phần nội dung giá trị:
  • Quy trình thoái vốn chuẩn hóa 8 bước qua SCIC và các quy định về phương thức chuyển nhượng vốn trên sàn/ngoài sàn theo Nghị định 32/2018/NĐ-CP.
  • Phân tích chi tiết hồ sơ thương vụ thoái vốn Sabeco, từ phương pháp tính giá khởi điểm, giới hạn tỷ lệ sở hữu nhà đầu tư nước ngoài đến kinh nghiệm xúc tiến thương mại quốc tế (Roadshow).
  • Khảo cứu kinh nghiệm tái cơ cấu doanh nghiệp Nhà nước tại Trung Quốc, Hàn Quốc và Liên bang Nga.

---

Câu hỏi thường gặp

1. Tiêu chí xác định Doanh nghiệp Nhà nước theo pháp luật Việt Nam có sự thay đổi căn bản nào kể từ ngày 01/07/2015?
Theo Luật Doanh nghiệp 2005, DNNN là doanh nghiệp do Nhà nước sở hữu toàn bộ vốn điều lệ hoặc có cổ phần, vốn góp chi phối (trên 50%). Tuy nhiên, theo Khoản 8 Điều 4 Luật Doanh nghiệp 2014 (có hiệu lực từ 01/07/2015), DNNN được định nghĩa lại là "doanh nghiệp do Nhà nước nắm giữ 100% vốn điều lệ".

2. Tiến độ thoái vốn DNNN tại Việt Nam trong hai năm 2017 và 2018 đạt kết quả cụ thể như thế nào so với kế hoạch?
Tiến độ thoái vốn thực tế diễn ra rất chậm: năm 2017 kế hoạch thoái vốn tại 135 doanh nghiệp nhưng chỉ hoàn thành 38 doanh nghiệp (đạt 28%); năm 2018 kế hoạch thoái vốn tại 181 doanh nghiệp nhưng chỉ thực hiện được 18 doanh nghiệp (đạt 10%), trong đó có tới 16 đơn vị là chuyển tiếp từ kế hoạch tồn đọng năm 2017.

3. Thương vụ thoái vốn Nhà nước tại Sabeco (SAB) năm 2017 có quy mô và phương thức thực hiện ra sao?
Bộ Công Thương đã tổ chức bán đấu giá cạnh tranh 343.587.000 cổ phần (tương đương 53,59% vốn điều lệ Sabeco) vào ngày 18/12/2017 tại Sở Giao dịch Chứng khoán TP. Hồ Chí Minh với giá khởi điểm 320.000 đồng/cổ phần. Toàn bộ lô cổ phần chào bán đã được Công ty TNHH Vietnam Beverage mua thành công với giá đấu bình quân 320.000 đồng/cổ phần, mang về cho ngân sách Nhà nước hơn 109.972 tỷ đồng (gần 5 tỷ USD).

4. Vì sao các thương vụ thoái vốn tại Tổng công ty Sông Đà và Becamex IDC không đạt được kết quả như kỳ vọng?
Tại Becamex IDC, đợt chào bán chỉ thu về 588 tỷ đồng so với 9.650 tỷ đồng dự kiến; tại Tổng công ty Sông Đà, chỉ có 790.900 cổ phần được bán thành công trong tổng số gần 220 triệu cổ phần chào bán (đạt 0,35%, thu về gần 9 tỷ đồng). Nguyên nhân chính là do Nhà nước vẫn tiếp tục nắm giữ tỷ lệ vốn chi phối quá lớn (trên 51%) trong thời gian dài sau CPH, kèm theo các áp lực về nợ vay và tiến độ triển khai dự án chậm, làm giảm sức hấp dẫn đối với các nhà đầu tư bên ngoài.

5. Vướng mắc lớn nhất trong công tác định giá tài sản khi thoái vốn DNNN được tác giả chỉ ra là gì?
Vướng mắc chủ yếu nằm ở khâu xác định giá trị quyền sử dụng đất và lợi thế thuê đất do phụ thuộc vào tiến độ phê duyệt phương án sử dụng đất của UBND các địa phương. Ngoài ra, việc xác định giá trị hiệu quả của các dự án hình thành trong tương lai vẫn gặp khó khăn do Thông tư số 59/2018/TT-BTC chưa có hướng dẫn cụ thể cho các trường hợp này.

---

Kết luận

Khóa luận tốt nghiệp của tác giả Vũ Thị Ngọc Huyền đã phân tích một cách có hệ thống cơ sở lý luận, khung pháp lý và thực trạng thoái vốn doanh nghiệp Nhà nước tại Việt Nam giai đoạn 2016–2018. Thông qua việc phân tích số liệu tài chính vĩ mô và mổ xẻ các thương vụ điển hình như Sabeco, Becamex IDC và Sông Đà, tác giả đã chỉ rõ những điểm nghẽn cốt lõi về cơ chế định giá đất đai, tính minh bạch và trách nhiệm của người đứng đầu. Các giải pháp đề xuất trong công trình tập trung vào việc hoàn thiện thể chế pháp luật, đổi mới phương thức bán vốn theo nguyên tắc thị trường và gắn trách nhiệm cá nhân, đóng góp cơ sở thực tiễn cho việc đẩy nhanh lộ trình tái cơ cấu khối doanh nghiệp Nhà nước tại Việt Nam.

Trích đoạn nội dung tài liệu

CHƯƠNG 1 TỔNG QUAN NGHIÊN CỨU CÓ LIÊN QUAN VÀ CƠ SỞ LÝ LUẬN CHUNG VỀ THOÁI VỐN DOANH NGHIỆP NHÀ NƯỚC 1. TỔNG QUAN NGHIÊN CỨU CÓ LIÊN QUAN 1. Những công trình nghiên cứu có liên quan đến đề tài a. Những công trình nghiên cứu đã công bố ở nước ngoài về thoái vốn DNNN Trong quá khứ và hiện tại, những vấn đề liên quan đến thoái vốn DNNN đã và đang được nhiều học giả thuộc các nhà tư tưởng tư sản và vô sản tại nhiều nước trên thế giới quan tâm nghiên cứu.

Trong nền kinh tế TBCN, khi sở hữu Nhà nước xuất hiện đã trở thành tiền đề xuất hiện của các DNNN và hiện tượng CPH và thoái vốn DNNN cũng từ đây mà hình thành. Hiện tượng kinh tế này trở thành đề tài nghiên cứu cho nhiều học giả tư sản. Và đó thực chất là một phần của chủ đề về “tư nhân hóa”. Để đo lường ảnh hưởng của yếu tố cấu trúc sở hữu doanh nghiệp và yếu tố quản trị doanh nghiệp đến hiệu quả hoạt động của các doanh nghiệp sau CPH, Smith Al (1997) đã sử dụng hàm sản lượng để đo lường hiệu ứng của tỷ lệ sở hữu nhà đầu tư nước ngoài đối với hoạt động của doanh nghiệp với 22,735 doanh nghiệp.

Kết quả chỉ ra rằng, các doanh nghiệp có yếu tố sở hữu ngoài Nhà nước thường mang lại lợi nhuận cao hơn. Claessens và Djankov (1999) sử dụng phương pháp hồi qui OLS để xác định mối quan hệ giữa tỷ lệ sở hữu doanh nghiệp và kết quả hoạt động của doanh nghiệp (lợi nhuận và năng suất lao động) của 706 doanh nghiệp đã CPH của cộng hòa Séc. Kết quả nghiên cứu cho thấy, tỷ lệ tư nhân hóa tài sản trong DNNN có mối tương quan dương với lợi nhuận và năng suất lao động. Sử dụng phương pháp hồi qui bình phương nhỏ nhất (OLS), tuy nhiên nhóm tác giả chỉ ra rằng tỷ lệ sở hữu tư nhân không có mối tương quan với kết quả hoạt động của doanh nghiệp.

Hơn nữa, doanh nghiệp với cơ cấu sở hữu bao gồm cả thành phần bên ngoài không mang lại hiệu quả hoạt động tốt hơn so với các DN không có cổ đông bên ngoài, trong đó có DNNN. Một số công trình nghiên cứu của các học giả Trung Quốc đáng chú ý như: Giáo sư Tian Zhu với chủ đề: “Công cuộc vận động “công ty hoá” ở Trung VŨ THỊ NGỌC HUYỀN 3 KHÓA LUẬN TỐT NGHIỆP KHOA TÀI CHÍNH/HVNH Quốc: một sự đánh giá và những hệ quả về chính sách” (Trường đại học Khoa học và Kinh tế Hồng Kông) đã phân tích và đánh giá cuộc vận động công ty hoá ở Trung Quốc dựa trên những vấn đề bức xúc của khu vực KTNN. Tác giả đã kết luận rằng, điều kiện quan trọng hàng đầu để tái cơ cấu thành công khu vực DNNN là phải có sự chuyển đổi cơ bản về sở hữu Nhà nước và tạo lập bộ máy quản lý có hiệu quả, điều đó dẫn đến việc đòi hỏi phải phát triển các thể chế thị trường của quốc gia, đặc biệt là các thị trường tài chính và hệ thống pháp luật. Lý Trường Hải trong nghiên cứu về “Tìm tòi việc thí điểm cải cách chế độ cổ phần” đã đặt ra câu hỏi: làm thế nào để các xí nghiệp quốc doanh có thể chuyển đổi hoàn toàn cơ chế kinh doanh (Nhân dân nhật báo ngày 4/4/1994).

Theo tác giả, theo đuổi mục tiêu xây dựng chế độ xã hội hiện đại mà Đảng Cộng sản Trung Quốc đã đề ra là phải cải cách xí nghiệp một cách sâu sắc mà chế độ CTCP (dụng ý chỉ sự cần thiết phải CPH DNNN) phải được coi là hình thức tổ chức chủ yếu của chế độ xã hội hiện đại. Quá trình thực hiện cải tổ kinh tế quốc doanh theo chế độ cổ phần trước hết phải làm tốt công tác bình xét đánh giá tài sản quốc hữu, không để thất thoát tài sản quốc hữu. Hay Trịnh Phúc Viên (1995) trong nghiên cứu về “Những vấn đề khó khăn và viễn cảnh của công cuộc cải cách xí nghiệp quốc doanh ở Trung Quốc”, đã phân tích những tệ nạn kéo dài quá trình cải cách, những khó khăn gặp phải và những chính sách đổi mới của xí nghiệp quốc doanh ở Trung Quốc (Tạp chí nghiên cứu “Trung công”, Đài Loan, số 9/1995). Những công trình nghiên cứu đã công bố trong nước về thoái vốn DNNN Với đề tài “Cổ phần hoá các DNNN ở Việt Nam”, Hoàng Công Thi, Phùng Thị Doan (1994, Viện Khoa học tài chính, NXB Thống kê) đã đề cập đến các nghiên cứu điển hình về quá trình CPH DNNN ở Việt Nam, trong đó nhấn mạnh các vấn đề liên quan đến vốn, tài sản, đất đai trong quá trình CPH.

“Cơ sở khoa học của việc chuyển một số doanh nghiệp Nhà nước thành công ty cổ phần ở Việt Nam” (Đề tài khoa học cấp Nhà nước do Bộ Tài chính chủ trì). Công trình này đã đưa ra cơ sở lý luận của CPH DNNN cũng như một số điều kiện đặc thù của Việt Nam khi tiến hành CPH DNNN. VŨ THỊ NGỌC HUYỀN 4 KHÓA LUẬN TỐT NGHIỆP KHOA TÀI CHÍNH/HVNH Nghiên cứu “Ảnh hưởng của cải cách doanh nghiệp Nhà nước tới sự phát triển khu vực phi Nhà nước ở Việt Nam” của CIEM (2000) đã chỉ ra những ảnh hưởng tích cực của việc đổi mới các DNNN đối với sự phát triển khu vực phi Nhà nước. Các tác giả đã khảo sát, điều tra ảnh hưởng tích cực và tiêu cực, bao gồm (i) tạo cơ chế cạnh tranh bình đằng giữa DNNN và DN không phải Nhà nước, (ii) tạo điều kiện thúc đẩy, hỗ trợ DN phi Nhà nước mở rộng thị trường, nâng cao năng lực sản xuất; Tuy nhiên, (i) việc phát triển quá mạnh đầu tư Nhà nước ở các DNNN trong một số ngành nghề có thể "lấn át" đầu tư tư nhân, (ii) vẫn còn tư tưởng "ưu tiên" DNNN so với các DN phi Nhà nước ở một số địa phương dẫn đến các chính sách ưu đãi đầu tư đều hướng tới các DNNN, không phải DN phi Nhà nước.

Cuốn sách “Cổ phần hóa - giải pháp quan trọng trong cải cách doanh nghiệp Nhà nước” của Ban Chỉ đạo Đổi mới và Phát triển DN đã đề cập đến nhiều chủ trương, chính sách của Đảng và Nhà nước về quyết tâm đổi mới DNNN thông qua CPH DNNN, và đưa ra một số đánh giá quá trình CPH ở Việt Nam. Phan Đức Hiếu (2003, NXB Tài chính) trong cuốn “Cải cách doanh nghiệp Nhà nước” với trọng tâm nghiên cứu các mô hình đổi mới hoạt động của DNNN, gồm các nội dung chính sau: Sắp xếp lại, CPH DNNN; chuyển DNNN thành CTCP, Công ty TNHH MTV; Giao, bán, khoán kinh doanh, cho thuê DNNN. Với chủ đề “Cổ phần hóa doanh nghiệp Nhà nước: những vấn đề lý luận và thực tiễn”, Lê Hồng Hạnh (2004, NXB Chính trị Quốc gia) nghiên cứu tình hình DNNN ở các quốc gia và xu thế cải cách DNNN, những vấn đề lý luận và thực tiễn về DNNN ở Việt Nam, về CPH DNNN, hoàn thiện nền tảng pháp lý cho CPH DNNN. Khi luận giải về lý luận và thực tiễn CPH DNNN, tác giả đã đi sâu phân tích những tác động của CPH DNNN: Một là, CPH có tác động làm cho sở hữu trong DN trở nên đa dạng hơn.

Vì vậy, nó giải quyết được khá triệt để vấn đề sở hữu trong DNNN vốn gây ra những vướng mắc về hiệu quả và sự kém năng động trong SXKD. Hai là, CPH có tác dụng trong việc xã hội hoá tư liệu sản xuất trong các doanh nghiệp có sở hữu một chủ, góp phần thu hút đầu tư của các thành phần xã hội vào sản xuất, kinh doanh đối với DN sau khi cổ phần hóa. VŨ THỊ NGỌC HUYỀN 5 KHÓA LUẬN TỐT NGHIỆP KHOA TÀI CHÍNH/HVNH Ba là, CPH tạo cho những người lao động cơ hội thực sự làm chủ doanh nghiệp nếu như người lao động muốn. Trên cơ sở phân tích về những tác động của quá trình CPH DNNN ở Việt Nam, tác giả còn chỉ rõ những tác động của CPH đối với tăng trưởng kinh tế và vấn đề dân chủ hoá đời sống kinh tế, chống tham nhũng; tác động đến các vấn đề xã hội và thúc đẩy phát triển TTCK.

Tác giả Nguyễn Thị Kim Anh và các tác giả khác (2005) đã chỉ ra trong nghiên cứu "Đổi mới quản lý Nhà nước đối với các loại hình doanh nghiệp ở Việt Nam theo hướng không phân biệt thành phần kinh tế" các hình thức đổi mới DNNN. Trong đó, các tác giả đã điều tra, khảo sát các hình thức đổi mới DNNN như: giao, bán, khoán, cho thuê và cổ phần hoá DNNN. Các tác giả đã chỉ ra những hạn chế và bất cập trong quá trình cổ phần hoá DNNN ở Việt nam như: (i) khó khăn trong định giá doanh nghiệp, đặc biệt là định giá tài sản vô hình, (ii) sự thay đổi về nhận thức của lãnh đạo DNNN sau khi cổ phần hoá và (iii) việc giải quyết lao động dôi dư hay các chính sách đãi ngộ người lao động sau CPH. Trương Văn Bân (1996, NXB Chính trị Quốc gia) đã xuất bản cuốn “Bàn về cải cách doanh nghiệp Nhà nước”; Sách chuyên khảo về “Cổ phần hóa doanh nghiệp Nhà nước: cơ sở lý luận và thực tiễn” của Nguyễn Ngọc Quang (1996, NXB Khoa học Xã hội); Cuốn sách “Công ty cổ phần và chuyển doanh nghiệp Nhà nước thành công ty cổ phần” Đoàn Văn Hạnh (1998, NXB Thống kê) [58, tr.

148]; Cuốn sách “Doanh nghiệp có vốn đầu tư Nhà nước: Pháp luật điều chỉnh, mô hình chủ sở hữu và một số kinh nghiệm quốc tế” của Trần Tiến Cường (2005, NXB Thống kê) [42, tr. 147] cũng đã đề cập các khía cạnh khác nhau liên quan tới CPH DNNN ở Việt Nam. Hoàng Tuân (2016) [83, tr. 153] đã liệt kê một số công trình nghiên cứu về cải cách và CPH DNNN.

i) công trình nghiên cứu “Chuyển đổi các DNNN - quản lý sự thay đổi triệt để tổ chức trong môi trường phi điều tiết” (Barry Spicer, David Emanuel, Michael Powel). Các tác giả đã nghiên cứu quá trình tổ chức, sắp xếp lại DNNN dưới khía cạnh giải pháp tái cơ cấu DNNN ở các quốc gia khác nhau, nhất là các nước có nền kinh tế chuyển đổi. Đó là các giải pháp có thể áp dụng nhằm thu được thành công trong cải cách các DNNN. Tuy nhiên, các nội dung liên quan đến tăng cường CPH DNNN chưa được đề cập.

ii) tác phẩm “Khu vực VŨ THỊ NGỌC HUYỀN 6 KHÓA LUẬN TỐT NGHIỆP KHOA TÀI CHÍNH/HVNH quốc doanh: phạm vi và hạn chế của Nhà nước trong vai trò cổ đông” (của Èslie Cohen, 1997): Thể hiện quan điểm phản đối đầu tư ồ ạt và bao cấp của Nhà nước.