Luận văn thạc sĩ nghiên cứu đề xuất giải pháp tăng cường tính bền vững cho hoạt động sinh kế của cộng đồng dân cư tại vườn quốc gia xuân sơn tỉnh phú thọ

Luận văn thạc sĩ nghiên cứu nghiên cứu đề xuất giải pháp tăng cường tính bền vững cho hoạt động sinh kế của cộng đồng dân cư, khảo sát thực trạng, phân tích nguyên nhân, đề xuất

• Tác giả: Đinh Thị Hà Giang
• Người hướng dẫn: GS. Trương Quang Học
• Trường học: Đại học Quốc gia Hà Nội
• Chuyên ngành: Khoa học bền vững
• Đề tài: Giải Pháp Tăng Cường Tính Bền Vững Cho Hoạt Động Sinh Kế Tại Vườn Quốc Gia Xuân Sơn
• Loại tài liệu: luận văn thạc sĩ
• Năm xuất bản: 2016
• Địa điểm: Hà Nội

Mục lục chi tiết

• DANH MỤC CÁC CHỮ VIẾT TẮT
• DANH MỤC CÁC BẢNG
• DANH MỤC CÁC HÌNH
• LỜI CAM ĐOAN
• PHẦN MỞ ĐẦU
• Lý do chọn đề tài
• Mục tiêu nghiên cứu
• Đối tượng nghiên cứu
• Phạm vi nghiên cứu
• Câu hỏi và giả thuyết nghiên cứu
• Ý nghĩa của đề tài
• Cấu trúc của luận văn
• 1. CHƯƠNG 1: CƠ SỞ LÝ LUẬN VÀ TỔNG QUAN VẤN ĐỀ NGHIÊN CỨU
• 1.1. Một số khái niệm cơ bản
• 1.2. Tính liên ngành của vấn đề nghiên cứu
• 1.3. Khung phân tích vấn đề nghiên cứu
• 1.4. Tổng quan lịch sử nghiên cứu
• 1.4.1. Lịch sử nghiên cứu trên thế giới và ở Việt Nam
• 1.4.2. Lịch sử nghiên cứu tại khu vực nghiên cứu
• 1.5. Tổng quan về địa bàn nghiên cứu
• 1.5.1. Vị trí địa lý và điều kiện tự nhiên của Vườn Quốc gia Xuân Sơn và vùng đệm
• 1.5.2. Đặc điểm dân cư, dân tộc và nguồn lao động
• 1.5.3. Cơ sở hạ tầng
• 2. CHƯƠNG 2: ĐỐI TƯỢNG, CÁCH TIẾP CẬN VÀ PHƯƠNG PHÁP NGHIÊN CỨU
• 2.1. Địa điểm và thời gian nghiên cứu
• 2.2. Đối tượng nghiên cứu
• 2.3. Cách tiếp cận và phương pháp nghiên cứu
• 2.3.1. Cách tiếp cận
• 2.3.2. Phương pháp nghiên cứu
• 3. CHƯƠNG 3: KẾT QUẢ VÀ THẢO LUẬN
• 3.1. Hiện trạng sinh kế của cư dân sinh sống tại Vườn Quốc gia Xuân Sơn
• 3.1.1. Các hoạt động sinh kế
• 3.1.2. Đánh giá hoạt động sinh kế của người dân dựa vào khung sinh kế bền vững của DFID
• 3.2. Các yếu tố tác động đến sinh kế của cộng đồng cư dân sinh sống tại VQG Xuân Sơn
• 3.3. Đánh giá tính bền vững của hoạt động sinh kế
• 3.4. Đề xuất giải pháp tăng cường tính bền vững cho hoạt động sinh kế của cộng đồng cư dân tại Vườn Quốc gia Xuân Sơn
• 3.4.1. Cơ sở đề xuất giải pháp
• 3.4.2. Đề xuất giải pháp nhằm tăng cường
• KẾT LUẬN VÀ KHUYẾN NGHỊ
• DANH MỤC TÀI LIỆU THAM KHẢO
• CÁC CÔNG BỐ LIÊN QUAN ĐẾN LUẬN VĂN

Tóm tắt

I. Tổng Quan Hoạt Động Sinh Kế Bền Vững Tại Xuân Sơn 55 ký tự

Hướng tiếp cận sinh kế bền vững để giảm nghèo là một cách để thực hiện mục tiêu phát triển bền vững. Trong bối cảnh quốc tế đang nỗ lực giảm nhẹ và thích ứng với biến đổi khí hậu, sinh kế của cộng đồng dân cư tại các khu bảo tồn thiên nhiên và vườn quốc gia là một vấn đề cấp bách. Sinh kế bền vững vừa góp phần xóa đói giảm nghèo, ổn định cuộc sống cho cộng đồng cư dân sinh sống tại vùng đệm vườn quốc gia, vừa tăng khả năng chống chịu, phục hồi trước những tác động bên ngoài, lại ít gây ảnh hưởng đến các nguồn tài nguyên thiên nhiên (TNTN). KBT Thiên nhiên Xuân Sơn chính thức chuyển hạng thành Vườn Quốc Gia Xuân Sơn theo Quyết định 49/2002/QĐ-TTg. Hiện nay, vùng đệm của VQG Xuân Sơn vẫn còn 12.599 dân cư sinh sống. Phần lớn người dân là đồng bào các dân tộc thiểu số (DTTS) (98,6%), với tỷ lệ hộ nghèo 45,8%. Từ nhiều đời nay, qua canh tác nương rẫy, khai thác rừng và tài nguyên sinh vật rừng, rừng đã trở thành nguồn sống quan trọng duy nhất của họ. Đánh giá cho thấy đời sống người dân sinh sống tại VQG, đặc biệt cư dân vùng lõi, phần lớn phụ thuộc vào rừng ở những mức độ khác nhau.

1.1. Khái niệm sinh kế và sinh kế bền vững

Sinh kế có nghĩa là nghề nghiệp hoặc việc làm và cũng có nghĩa là con đường để kiếm sống. Sinh kế bao gồm các khả năng, các tài sản (bao gồm cả các nguồn lực vật chất và xã hội) và các hoạt động cần thiết để kiếm sống. Sinh kế bền vững là sinh kế có khả năng ứng phó và phục hồi khi bị tác động, hay có thể thúc đẩy các khả năng và tài sản ở cả thời điểm hiện tại và trong tương lai, trong khi không làm xói mòn nền tảng của các nguồn lực tự nhiên. Luận văn tập trung vào giải pháp tăng cường sinh kế bền vững cho cộng đồng cư dân sinh sống tại Vườn Quốc Gia Xuân Sơn.

1.2. Tiếp cận sinh kế bền vững và Vườn Quốc Gia

Tiếp cận sinh kế bền vững là một cách cải thiện sự hiểu biết về sinh kế của người nghèo, dựa trên các yếu tố chính ảnh hưởng đến sinh kế người nghèo và các mối quan hệ đặc trưng giữa các yếu tố này. Nó có thể được sử dụng để lên các kế hoạch hoạt động mới và đánh giá các hoạt động hiện có để tạo ra sinh kế bền vững. Vườn Quốc gia là một khu bảo tồn bao gồm HST tự nhiên quan trọng đối với quốc gia, quốc tế, đặc thù hoặc đại diện cho một vùng sinh thái tự nhiên. VQG phải có giá trị đặc biệt về khoa học, giáo dục và du lịch sinh thái.

II. Thách Thức Bền Vững Sinh Kế Tại VQG Xuân Sơn 57 ký tự

Ở Việt Nam, hiện trạng người dân sinh sống trong vùng lõi của các KBT và VQG là khá phổ biến. Theo Luật Đa dạng sinh học (2008) và Luật Bảo vệ và Phát triển rừng (2004) thì việc sinh sống trong phân khu bảo tồn nghiêm ngặt là bị cấm. Tuy nhiên, với cộng đồng dân tộc bản địa sinh sống từ lâu đời, cuộc sống và văn hóa của họ đều gắn với rừng qua nhiều thế hệ. Tình trạng này dẫn đến mâu thuẫn giữa công tác bảo tồn và cộng đồng dân cư bản địa. Cần thiết phải có những giải pháp hữu hiệu để giải quyết mâu thuẫn này. Việc khai thác lợi thế từ tài nguyên Vườn Quốc Gia Xuân Sơn có thể đưa kinh tế - xã hội địa phương phát triển, nhưng cũng sẽ tạo nên những tác động tiêu cực nếu không nhìn nhận ra mức độ nghiêm trọng và có giải pháp kiểm soát kịp thời. Hoạt động du lịch tự phát tại Xuân Sơn cũng đã bắt đầu gây ra nhiều bất ổn không chỉ về tình hình kinh tế xã hội cho cộng đồng dân cư bản địa mà còn gây ra những bất ổn trong công tác bảo vệ môi trường, bảo tồn các hệ sinh thái (HST) và ĐDSH.

2.1. Mâu thuẫn giữa bảo tồn và sinh kế cộng đồng

Việc người dân sinh sống trong vùng lõi của VQG tạo ra mâu thuẫn với luật pháp và công tác bảo tồn. Tuy nhiên, việc di dời cộng đồng bản địa khỏi nơi sinh sống truyền thống là một thách thức lớn về mặt xã hội và văn hóa. Cần có sự cân bằng giữa bảo tồn tài nguyên và đảm bảo sinh kế cho người dân địa phương. Bài toán này đòi hỏi giải pháp sáng tạo và bền vững.

2.2. Tác động của du lịch tự phát và dự án phát triển

Du lịch tự phát và các dự án phát triển khai thác tài nguyên VQG Xuân Sơn có thể mang lại lợi ích kinh tế nhưng cũng gây ra nhiều tác động tiêu cực đến môi trường và cộng đồng. Việc quản lý du lịch bền vững và đảm bảo sự tham gia của cộng đồng trong các dự án phát triển là rất quan trọng. Chia sẻ lợi ích công bằng giữa các bên liên quan là yếu tố then chốt.

III. Giải Pháp Phát Triển Sinh Kế Bền Vững Cho Xuân Sơn 59 ký tự

Trước thực trạng đó, học viên thực hiện nghiên cứu nhằm góp phần để giải quyết những thách thức hiện nay đối với phát triển bền vững các xã vùng đệm VQG Xuân Sơn, tỉnh Phú Thọ. Nghiên cứu tập trung đánh giá hoạt động sinh kế của người dân sinh sống tại VQG Xuân Sơn, đánh giá những yếu tố ảnh hưởng đến hoạt động sinh kế bền vững của người dân tại VQG Xuân Sơn và đề xuất những giải pháp tăng cường tính bền vững cho hoạt động sinh kế của cộng đồng cư dân tại Vườn Quốc Gia Xuân Sơn.

3.1. Phát triển nông nghiệp bền vững

Áp dụng các phương pháp canh tác thân thiện với môi trường, giảm thiểu sử dụng phân bón hóa học và thuốc trừ sâu. Phát triển các sản phẩm nông nghiệp hữu cơ, có giá trị cao, đáp ứng nhu cầu thị trường. Hỗ trợ người dân tiếp cận các nguồn vốn và kiến thức kỹ thuật để cải thiện năng suất và chất lượng sản phẩm. Khuyến khích nông nghiệp bền vững để bảo vệ tài nguyên đất và nước.

3.2. Thúc đẩy du lịch sinh thái cộng đồng

Phát triển các sản phẩm du lịch độc đáo, dựa trên văn hóa và thiên nhiên của địa phương. Đào tạo và nâng cao năng lực cho người dân địa phương để tham gia vào hoạt động du lịch. Đảm bảo lợi ích kinh tế từ du lịch được chia sẻ công bằng cho cộng đồng. Quản lý du lịch một cách bền vững để giảm thiểu tác động tiêu cực đến môi trường. Xây dựng các tour du lịch sinh thái Vườn Quốc Gia Xuân Sơn hấp dẫn.

3.3. Nâng cao năng lực quản lý tài nguyên thiên nhiên

Tăng cường sự tham gia của cộng đồng vào công tác quản lý và bảo vệ rừng. Xây dựng các quy chế quản lý tài nguyên rõ ràng, minh bạch và có sự đồng thuận của cộng đồng. Hỗ trợ người dân phát triển các mô hình quản lý tài nguyên thiên nhiên bền vững. Nâng cao nhận thức của cộng đồng về giá trị của bảo tồn.

IV. Ứng Dụng Thực Tiễn Mô Hình Sinh Kế Bền Vững 54 ký tự

Nghiên cứu xây dựng khung phân tích sinh kế bền vững hộ gia đình cho cộng đồng sinh sống tại VQG Xuân Sơn, hỗ trợ cho việc đánh giá hoạt động sinh kế bền vững của các hộ dân nơi đây và các cộng đồng khác có điều kiện tương tự. Kết quả của nghiên cứu cung cấp cơ sở khoa học và thực tiễn cho các nhà quản lý trong việc hoạch định chính sách phát triển kinh tế, xã hội và bảo vệ môi trường một cách bền vững ở VQG Xuân Sơn, Phú Thọ nói chung, kế hoạch xóa đói giảm nghèo tại địa phương nói riêng; đồng thời cũng là một điển hình để nhân rộng ra các địa phương có điều kiện tương tự.

4.1. Đánh giá hiệu quả các mô hình sinh kế

Đánh giá hiệu quả kinh tế, xã hội và môi trường của các mô hình sinh kế đã triển khai tại VQG Xuân Sơn. Xác định các yếu tố thành công và thất bại của từng mô hình. Phân tích tác động của các mô hình đến thu nhập, đời sống và môi trường của cộng đồng. Đề xuất các giải pháp để cải thiện và nhân rộng các mô hình hiệu quả.

4.2. Đề xuất chính sách hỗ trợ phát triển sinh kế bền vững

Đề xuất các chính sách hỗ trợ người dân tiếp cận các nguồn vốn, kiến thức kỹ thuật và thị trường. Xây dựng cơ chế chia sẻ lợi ích công bằng giữa các bên liên quan trong quản lý và sử dụng tài nguyên. Tăng cường đầu tư vào giáo dục, y tế và cơ sở hạ tầng cho cộng đồng. Hoàn thiện hệ thống pháp luật và chính sách về bảo tồn và phát triển.

V. Kết Luận Tương Lai Phát Triển Bền Vững Xuân Sơn 58 ký tự

Nghiên cứu này đã đánh giá hiện trạng sinh kế và đề xuất các giải pháp tăng cường tính bền vững cho cộng đồng tại VQG Xuân Sơn. Các giải pháp tập trung vào phát triển nông nghiệp bền vững, du lịch sinh thái cộng đồng, và quản lý tài nguyên hiệu quả. Để đảm bảo tương lai phát triển bền vững cho Xuân Sơn, cần có sự phối hợp chặt chẽ giữa chính quyền, cộng đồng, và các tổ chức liên quan, cùng với việc tiếp tục nghiên cứu và đánh giá để điều chỉnh các giải pháp một cách linh hoạt và hiệu quả.

5.1. Bài học kinh nghiệm và khuyến nghị

Rút ra bài học kinh nghiệm từ quá trình nghiên cứu và triển khai các giải pháp phát triển sinh kế bền vững tại VQG Xuân Sơn. Khuyến nghị các giải pháp cụ thể để cải thiện công tác quản lý, điều hành và thực hiện các chính sách hỗ trợ cộng đồng. Nêu bật tầm quan trọng của sự tham gia của cộng đồng và sự phối hợp giữa các bên liên quan.

5.2. Hướng nghiên cứu tiếp theo

Đề xuất các hướng nghiên cứu tiếp theo để tiếp tục khám phá và giải quyết các thách thức trong phát triển bền vững tại VQG Xuân Sơn. Nghiên cứu sâu hơn về tác động của biến đổi khí hậu đến sinh kế của cộng đồng. Nghiên cứu về các mô hình quản lý tài nguyên cộng đồng hiệu quả. Nghiên cứu về các giải pháp tăng thu nhập cho người dân địa phương.

Nội dung chính

Tổng quan nghiên cứu

Khu bảo tồn thiên nhiên Xuân Sơn được chính thức chuyển hạng thành Vườn Quốc gia theo Quyết định số 49/2002/QĐ-TTg ngày 17/4/2002 của Thủ tướng Chính phủ, với tổng diện tích tự nhiên đạt 15.048 ha. Hiện nay, áp lực sinh kế của cộng đồng địa phương đang tạo ra những thách thức lớn đối với công tác bảo tồn đa dạng sinh học. Tại vùng đệm có 12.599 nhân khẩu sinh sống với 98,6% là đồng bào dân tộc thiểu số và tỷ lệ hộ nghèo lên tới 45,8%. Đặc biệt, vùng lõi thuộc xã Xuân Sơn vẫn còn 1.195 cư dân với 99,7% là người dân tộc thiểu số và tỷ lệ nghèo chiếm 50,60%. Theo Luật Đa dạng sinh học năm 2008 và Luật Bảo vệ và Phát triển rừng năm 2004, việc cư trú và canh tác trong phân khu bảo vệ nghiêm ngặt bị nghiêm cấm, từ đó làm nảy sinh mâu thuẫn gay gắt giữa mục tiêu bảo tồn nghiêm ngặt và nhu cầu sinh tồn của cư dân bản địa.

Luận văn thạc sĩ chuyên ngành Khoa học bền vững của tác giả Đinh Thị Hà Giang tập trung giải quyết câu hỏi: Làm thế nào để xây dựng các giải pháp nâng cao tính bền vững cho hoạt động sinh kế của người dân mà không làm xói mòn tài nguyên thiên nhiên? Nghiên cứu được triển khai từ tháng 1/2016 đến tháng 11/2016 tại hai địa bàn đại diện: xã Xuân Đài thuộc vùng đệm và xã Xuân Sơn thuộc vùng lõi của huyện Tân Sơn, tỉnh Phú Thọ. Ý nghĩa khoa học của đề tài là hoàn thiện khung phân tích sinh kế nông hộ liên ngành có tích hợp yếu tố thích ứng với biến đổi khí hậu. Về mặt thực tiễn, kết quả nghiên cứu cung cấp luận cứ vững chắc giúp các nhà hoạch định chính sách tại địa phương và Ban quản lý Vườn Quốc gia giải quyết hài hòa bài toán giảm nghèo và bảo vệ hệ sinh thái rừng.

Cơ sở lý thuyết và phương pháp nghiên cứu

Khung lý thuyết áp dụng

Nghiên cứu vận dụng cách tiếp cận liên ngành và hệ thống nhằm giải quyết mối tương tác phức tạp giữa tự nhiên và xã hội. Nền tảng lý thuyết cốt lõi của đề tài là Khung sinh kế bền vững do Bộ Phát triển Quốc tế Anh (DFID) ban hành, kết hợp với các lý thuyết phát triển của Chambers và Conway (1992) cùng mô hình của Scoones (1998). Khung lý thuyết này xem xét 5 nguồn vốn sinh kế thiết yếu:

• Vốn tự nhiên: Đất đai canh tác, nguồn nước, tài nguyên rừng và các dịch vụ hệ sinh thái.
• Vốn con người: Trình độ học vấn, kỹ năng canh tác, sức khỏe và tri thức sinh thái bản địa.
• Vốn vật chất: Cơ sở hạ tầng giao thông, hệ thống lưới điện, nhà ở và tư liệu sản xuất.
• Vốn xã hội: Mạng lưới họ hàng, sự gắn kết cộng đồng và mức độ tham gia vào các đoàn thể xã hội.
• Vốn tài chính: Thu nhập hàng tháng, nguồn tích lũy tiền mặt và khả năng tiếp cận vốn tín dụng ưu đãi.

Bên cạnh đó, đề tài tích hợp lý thuyết Tiếp cận dựa trên hệ sinh thái (Ecosystem-based Approach) của Công ước Đa dạng sinh học và khung sinh kế thích ứng với biến đổi khí hậu của Hoàng Thị Ngọc Hà (2014). Các khái niệm then chốt như sinh kế thích ứng, khả năng chống chịu của hệ sinh thái và năng lực phục hồi trước các cú sốc môi trường được chuẩn hóa để làm thước đo đánh giá tính bền vững trên 4 trụ cột: kinh tế, xã hội, môi trường và thể chế.

Phương pháp nghiên cứu

Nghiên cứu sử dụng phương pháp điều tra thực địa kết hợp xử lý dữ liệu định lượng và định tính thông qua 3 đợt khảo sát từ tháng 2/2016 đến tháng 7/2016. Quy mô mẫu khảo sát bao gồm 90 phiếu điều tra hộ gia đình được lựa chọn theo phương pháp chọn mẫu ngẫu nhiên phân tầng tại hai xã đại diện: xã Xuân Đài chiếm 54,5% tổng số phiếu và xã Xuân Sơn chiếm 45,6% tổng số phiếu. Phương pháp chọn mẫu này đảm bảo tính tương quan so sánh đa chiều giữa vùng lõi và vùng đệm, phản ánh đầy đủ các thành phần dân tộc Mường và Dao.

Toàn bộ dữ liệu khảo sát được xử lý và phân tích bằng phần mềm thống kê chuyên dụng SPSS phiên bản 16.0. Lý do lựa chọn SPSS 16.0 nhằm xác định chính xác các chỉ số thống kê mô tả, phân tích cơ cấu thu nhập và tương quan giữa các nhóm tài sản sinh kế. Song song với đó, nghiên cứu triển khai phương pháp Đánh giá nhanh nông thôn có sự tham gia (PRA) tại xóm Dù, xã Xuân Sơn với 5 công cụ chính: Phỏng vấn sâu lãnh đạo và người dân, Xây dựng dòng thời gian hiểm họa thiên nhiên (Historical Timeline), Lập lịch thiên tai và mùa vụ (Seasonal Calendar), Thiết lập sơ đồ Venn (Venn Diagram) và Phân tích ma trận điểm mạnh - điểm yếu - cơ hội - thách thức (SWOT).

Kết quả nghiên cứu và thảo luận

Những phát hiện chính

Thực trạng sinh kế tại Vườn Quốc gia Xuân Sơn bộc lộ nhiều điểm nghẽn nghiêm trọng về năng lực tài sản và cấu trúc kinh tế:

• Cơ cấu kinh tế thuần nông phụ thuộc nặng nề vào tài nguyên đất: Lao động nông - lâm nghiệp chiếm tới 85,6% tổng số lao động vùng đệm. Tổng diện tích đất nông nghiệp của cả vùng là 994,57 ha, trong đó có tới 49,1% diện tích đất ruộng chỉ canh tác được 1 vụ lúa do thiếu hụt công trình thủy lợi. Riêng tại xã vùng lõi Xuân Sơn, đất sản xuất nông nghiệp chỉ có 166,16 ha (chiếm chưa đầy 3% tổng diện tích tự nhiên của xã), đạt mức bình quân vỏn vẹn 0,14 ha/người, khiến năng suất lúa chỉ dao động ở mức 90 đến 150 kg/sào.
• Vốn con người và cơ sở hạ tầng ở mức thấp: Tỷ lệ người dân tham gia khảo sát có trình độ học vấn ở bậc trung học cơ sở và tiểu học chiếm đến 81,1%, trong khi tỷ lệ có trình độ từ trung cấp trở lên chỉ đạt 12,2%. Về cơ sở vật chất, có 93,3% hộ gia đình vẫn phải sử dụng chất đốt bằng củi lấy từ rừng. Tỷ lệ hộ được sử dụng điện lưới sinh hoạt tại xã Xuân Sơn mới đạt 21,2% (chủ yếu tập trung ở xóm Dù), tạo rào cản lớn cho việc tiếp cận khoa học công nghệ.
• Hoạt động lâm nghiệp và du lịch chưa phát huy hiệu quả kinh tế: Mặc dù giai đoạn 2002 - 2012 Ban quản lý đã thực hiện giao khoán bảo vệ 110.746 ha rừng và trồng mới 1.184 ha rừng, nguồn thu nhập từ tiền khoán rừng vẫn chưa đáp ứng được nhu cầu sống tối thiểu. Ngành dịch vụ du lịch sinh thái còn mang tính tự phát; toàn xã Xuân Sơn chỉ có 4 hộ gia đình tham gia làm dịch vụ homestay và ăn uống tại bản Dù, đóng góp của du lịch vào thu nhập bình quân của cộng đồng gần như không đáng kể.

Thảo luận kết quả

Khi so sánh kết quả này với các nghiên cứu tại Vườn Quốc gia Bạch Mã hay các khu bảo tồn vùng núi phía Bắc, có thể thấy tình trạng phụ thuộc tài nguyên tại Xuân Sơn mang tính chất trầm trọng hơn do vị trí địa lý chia cắt và điều kiện khí hậu khắc nghiệt. Hiện tượng thời tiết cực đoan như sương muối dưới 5 độ C vào mùa đông và lũ quét vào tháng 7 đến tháng 9 hàng năm gây thiệt hại nặng nề cho năng suất cây trồng và gia súc.

Dữ liệu khảo sát khi được minh họa qua biểu đồ cơ cấu sử dụng đất cho thấy sự phân hóa cực đoan: 42,9% hộ gia đình dành từ 50,1% đến 100% diện tích đất cho lúa nước, trong khi tỷ lệ đầu tư cho các cây trồng có giá trị cao hoặc nuôi trồng thủy sản chỉ chiếm dưới 6%. Bảng tương quan loại hình nhà ở cũng phản ánh sự chênh lệch sâu sắc: trong khi xã vùng đệm Xuân Đài có 87,5% nhà xây mái bằng thì xã vùng lõi Xuân Sơn có tới 80% là nhà gỗ truyền thống. Mâu thuẫn giữa quy định bảo tồn nghiêm ngặt của Luật Bảo vệ và Phát triển rừng với tập quán du canh truyền thống của người Mường, Dao chưa được tháo gỡ triệt để bằng các cơ chế chia sẻ lợi ích công bằng.

Đề xuất và khuyến nghị

Nhằm giải quyết triệt để các tồn tại trên, luận văn đề xuất 4 nhóm giải pháp chiến lược gắn liền với lộ trình và chủ thể thực hiện rõ ràng:

• Chuyển đổi mô hình nông nghiệp thích ứng với biến đổi khí hậu: Triển khai mở rộng các mô hình chăn nuôi đặc sản bản địa như lợn Mán, gà nhiều cựa, kết hợp trồng thâm canh các loại cây bản địa có giá trị kinh tế cao như rau Sắng, rau Bò khai, chè San. Mục tiêu đạt mức tăng trưởng thu nhập nông nghiệp từ 20% đến 25% cho các nông hộ vào năm 2020. Chủ thể chịu trách nhiệm: Phòng Nông nghiệp và Phát triển nông thôn huyện Tân Sơn phối hợp cùng Ủy ban nhân dân hai xã Xuân Đài và Xuân Sơn.
• Quy hoạch và chuyên nghiệp hóa du lịch sinh thái cộng đồng: Xây dựng chuỗi 10 đến 15 điểm homestay đạt chuẩn tại xóm Dù, xóm Lạng và xóm Cỏi; tổ chức đào tạo kỹ năng đón tiếp du khách, an toàn vệ sinh thực phẩm và bảo tồn nghệ thuật đan lát, dệt thổ cẩm cho 100% hộ dân tham gia. Lộ trình triển khai trong giai đoạn 2017 - 2020. Chủ thể thực hiện: Ban Quản lý Vườn Quốc gia Xuân Sơn liên kết với Sở Văn hóa, Thể thao và Du lịch tỉnh Phú Thọ cùng các doanh nghiệp lữ hành.
• Đổi mới cơ chế giao khoán bảo vệ rừng và chi trả dịch vụ môi trường rừng: Rà soát và mở rộng diện tích khoán bảo vệ rừng lên trên 15.000 ha, nâng mức đơn giá hỗ trợ trực tiếp cho người dân giữ rừng để đảm bảo bù đắp đủ chi phí cơ hội từ việc không khai thác gỗ và lâm sản trái phép. Thời gian thực hiện: Hàng năm từ năm 2017. Chủ thể chủ trì: Chi cục Kiểm lâm tỉnh Phú Thọ phối hợp cùng Ban Quản lý Vườn Quốc gia.
• Đầu tư hoàn thiện cơ sở hạ tầng thiết yếu và năng lượng sạch: Đẩy nhanh tiến độ thi công hệ thống lưới điện quốc gia, phấn đấu đưa tỷ lệ hộ gia đình có điện tại xã Xuân Sơn từ 21,2% lên 100% trước năm 2020; đồng thời kiên cố hóa hệ thống kênh mương tưới tiêu và đường giao thông liên thôn. Chủ thể thực hiện: Ủy ban nhân dân huyện Tân Sơn và Công ty Điện lực Phú Thọ.

Đối tượng nên tham khảo luận văn

Công trình nghiên cứu mang giá trị học thuật và ứng dụng cao cho 4 nhóm đối tượng trọng tâm sau:

• Các nhà quản lý và hoạch định chính sách lâm nghiệp: Luận văn cung cấp cơ sở thực chứng để xây dựng các chương trình mục tiêu quốc gia về giảm nghèo bền vững và phát triển sinh kế vùng đệm tại các khu rừng đặc dụng trên phạm vi cả nước.
• Ban Quản lý các Vườn Quốc gia và Khu bảo tồn thiên nhiên: Tài liệu là cẩm nang hữu ích để các nhà quản lý áp dụng phương pháp đánh giá sinh kế có sự tham gia (PRA), từ đó xây dựng quy chế phối hợp tuần tra và chi trả dịch vụ môi trường rừng hiệu quả với cộng đồng địa phương.
• Giảng viên, nhà nghiên cứu và học viên cao học: Công trình là tài liệu tham khảo giá trị cho các chuyên ngành Khoa học bền vững, Quản lý tài nguyên thiên nhiên, Lâm nghiệp xã hội và Phát triển nông thôn nhờ khung phân tích định lượng SPSS kết hợp lý thuyết liên ngành.
• Các tổ chức phi chính phủ và cơ quan phát triển quốc tế: Nghiên cứu cung cấp dữ liệu cơ sở thực địa chi tiết để các tổ chức như CARE, SRD hay các liên minh hợp tác xã thiết kế dự án tài trợ phát triển sinh kế thích ứng với biến đổi khí hậu tại vùng Trung du và Miền núi phía Bắc.

Câu hỏi thường gặp

• Luận văn sử dụng khung lý thuyết nào để đánh giá tính bền vững của sinh kế? Luận văn áp dụng Khung sinh kế bền vững của DFID làm nòng cốt, phân tích chi tiết 5 nguồn vốn sinh kế: tự nhiên, con người, vật chất, xã hội và tài chính. Đồng thời, mô hình được tích hợp với cách tiếp cận dựa trên hệ sinh thái và tiêu chí thích ứng với biến đổi khí hậu của Hoàng Thị Ngọc Hà.

• Tại sao tỷ lệ hộ nghèo tại vùng lõi Vườn Quốc gia Xuân Sơn lại ở mức cao trên 50%? Nguyên nhân chủ yếu do đất sản xuất nông nghiệp quá hạn chế, chỉ đạt 0,14 ha/người tại xã Xuân Sơn. Thêm vào đó, địa hình đồi núi chia cắt, thời tiết sương muối khắc nghiệt và tỷ lệ hộ có điện chỉ đạt 21,2% khiến việc ứng dụng khoa học kỹ thuật vào sản xuất gặp nhiều rào cản.

• Hoạt động du lịch sinh thái tại xã Xuân Sơn hiện nay đang gặp phải những hạn chế gì? Doanh thu từ du lịch tại Xuân Sơn hiện chưa đáng kể do toàn xã mới có 4 hộ kinh doanh homestay tại bản Dù. Cơ sở lưu trú, hệ thống dịch vụ ăn uống và các sản phẩm lưu niệm đặc trưng còn thiếu thốn, chưa hình thành được chuỗi giá trị du lịch cộng đồng bài bản.

• Phương pháp điều tra và quy mô mẫu khảo sát của luận văn được thực hiện như thế nào? Tác giả đã triển khai 3 đợt điền dã thực tế với 90 phiếu điều tra ngẫu nhiên phân tầng tại xã Xuân Đài (54,5% mẫu) và xã Xuân Sơn (45,6% mẫu). Dữ liệu được kiểm định và phân tích định lượng bằng phần mềm SPSS 16.0 kết hợp với 5 công cụ đánh giá nông thôn có sự tham gia (PRA).

• Giải pháp nào được xem là đột phá để bảo vệ rừng mà vẫn tăng thu nhập cho người dân? Giải pháp then chốt là kết hợp chuyển dịch sang các mô hình chăn nuôi đặc sản bản địa có giá trị kinh tế cao với việc hoàn thiện cơ chế chi trả dịch vụ môi trường rừng và phát triển du lịch sinh thái dựa vào cộng đồng, giúp người dân trực tiếp hưởng lợi từ hệ sinh thái rừng nguyên vẹn.

Kết luận

• Luận văn đã phân tích toàn diện thực trạng sinh kế của 12.599 cư dân vùng đệm và 1.195 cư dân vùng lõi Vườn Quốc gia Xuân Sơn thông qua dữ liệu khảo sát 90 hộ gia đình.
• Nghiên cứu chỉ rõ các điểm nghẽn lớn về vốn tự nhiên và vốn vật chất khi diện tích đất lúa bình quân vùng lõi chỉ đạt 0,14 ha/người và tỷ lệ sử dụng chất đốt bằng củi lên tới 93,3%.
• Đóng góp khoa học nổi bật của công trình là xây dựng thành công Khung phân tích sinh kế nông hộ bền vững liên ngành, kết hợp hài hòa giữa bảo tồn đa dạng sinh học và thích ứng với biến đổi khí hậu.
• Đề tài đã đề xuất hệ thống 4 nhóm giải pháp chiến lược khả thi với lộ trình thực hiện từ năm 2017 đến năm 2020 nhằm nâng mức thu nhập nông nghiệp thêm 20% đến 25% và phổ cập 100% điện lưới cho người dân.
• Công trình khẳng định phát triển sinh kế dựa vào nội lực cộng đồng chính là chìa khóa then chốt để giải quyết dứt điểm mâu thuẫn giữa bảo tồn rừng đặc dụng và giảm nghèo bền vững.

Hãy tải ngay toàn văn luận văn thạc sĩ Khoa học bền vững để khai thác nguồn dữ liệu thực chứng và áp dụng khung phân tích sinh kế chuẩn mực vào các đề tài nghiên cứu lâm nghiệp xã hội của bạn!

Trích đoạn nội dung tài liệu

PHẦN MỞ ĐẦU NỘI DUNG Chƣơng 1. Cơ sở lý luận và tổng quan vấn đề nghiên cứu Chƣơng 2. Địa điểm, thời gian, đối tƣợng, cách tiếp cận và phƣơng pháp nghiên cứu Chƣơng 4. Kết quả và thảo luận KẾT LUẬN VÀ KHUYẾN NGHỊ TÀI LIỆU THAM KHẢO CÁC CÔNG BỐ LIÊN QUAN ĐẾN LUẬN VĂN 4 (LUAN.tho TIEU LUAN MOI download : [e-mail] CHƢƠNG 1.

CƠ SỞ LÝ LUẬN VÀ TỔNG QUAN VẤN ĐỀ NGHIÊN CỨU 1. Một số khái niệm cơ bản Những khái niệm chính đƣợc sử dụng trong luận văn có mối liên hệ logic và hệ thống, để tập trung vào nội dung nghiên cứu là đề xuất đƣợc giải pháp tăng cƣờng sinh kế bền vững cho cộng đồng cƣ dân sinh sống tại VQG Xuân Sơn, cụ thể: Sinh kế (Livelihood): có nghĩa là nghề nghiệp hoặc việc làm và cũng có nghĩa là con đƣờng để kiếm sống. Sinh kế bao gồm các khả năng, các tài sản (bao gồm cả các nguồn lực vật chất và xã hội) và các hoạt động cần thiết để kiếm sống [59]. Chiến lược sinh kế (Livelihoods strategy): là sự phối hợp các hoạt động và lựa chọn mà ngƣời dân sử dụng để thực hiện mục tiêu kiếm sống: - Sự chọn lựa chiến lƣợc sinh kế phụ thuộc vào việc tiếp cận các loại vốn khác nhau; - Mỗi chiến lƣợc sinh kế cần một sự kết hợp các loại vốn khác nhau; Tuy nhiên, mỗi loại vốn có thể sử dụng cho nhiều chiến lƣợc khác nhau [8].

Sinh kế bền vững (Sustainable livelihood): Khái niệm này đƣợc hoàn thiện nội hàm bởi DFID. Sinh kế bền vững là sinh kế có khả năng ứng phó và phục hồi khi bị tác động, hay có thể thúc đẩy các khả năng và tài sản ở cả thời điểm hiện tại và trong tƣơng lai, trong khi không làm xói mòn nền tảng của các nguồn lực tự nhiên [59], [60]. Sinh kế thích ứng (với BĐKH) (Climate change adaptive livelihood): Sinh kế thích ứng là một hệ thống sinh kế, trƣớc hết phải có khả năng chống chịu với BĐKH/ giảm nhẹ phát thải KNK và phục hồi trƣớc các tác động của BĐKH, đặc biệt là thiên tai/hiện tƣợng thời tiết cực đoan (bão lụt, hạn hán, nắng nóng kéo dài, rét đậm, rét hại, v.v), đảm bảo, duy trì hoặc tăng năng suất/ sản lƣợng một cách ổn định, đồng thời phù hợp với khả năng và điều kiện KT-XH địa phƣơng [5]. Sinh kế bền vững thích ứng với BĐKH (climate change adaptive sustainable livelihood: Sinh kế bền vững thích ứng với BĐKH là hệ thống sinh kế, có khả năng chống chịu với BĐKH, giảm nhẹ phát thải KNK và phục hồi trƣớc các tác động của BĐKH, đặc biệt là các hiện tƣợng thời tiết cực đoan (bão lụt, hạn hán, nắng nóng kéo dài, rét đậm, rét hại, v.v), đảm bảo, duy trì hoặc tăng năng suất, sản lƣợng một cách ổn định, đồng thời phù hợp với khả năng và điều kiện KT-XH địa phƣơng [8].tho TIEU LUAN MOI download : [e-mail] Tiếp cận sinh kế bền vững (The sustainable livelihoods approach): là một cách cải thiện sự hiểu biết về sinh kế của ngƣời nghèo, đƣợc dựa trên các yếu tố chính ảnh hƣởng đến sinh kế ngƣời nghèo và các mối quan hệ đặc trƣng giữa các yếu tố này.

Nó có thể đƣợc sử dụng để lên các kế hoạch hoạt động mới và đánh giá các hoạt động hiện có để tạo ra sinh kế bền vững. Cách tiếp cận này đƣa ra một khung tiếp cận giúp hiểu biết về sự phức tạp của nghèo đói đồng thời đƣa ra một bộ các nguyên tắc hƣớng dẫn hành động nhằm giải quyết tình trạng nghèo đói [58]. Vườn Quốc gia (National Park): Theo luật ĐDSH đƣợc Quốc hội nƣớc Cộng hoà xã hội chủ nghĩa Việt Nam khoá XII, kỳ họp thứ 4 thông qua ngày 13/11/2008 quy định rõ: KBT bao gồm: a) Vƣờn Quốc gia; b) Khu dự trữ thiên nhiên; c) KBT sinh cảnh – loài; d) Khu bảo vệ cảnh quan. VQG phải có đủ các tiêu chí chủ yếu sau đây: - Có HST tự nhiên quan trọng đối với quốc gia, quốc tế, đặc thù hoặc đại điện cho một vùng sinh thái tự nhiên; - Là nơi sinh sống tự nhiên thƣờng xuyên hoặc theo mùa của ít nhất một loài thuộc Danh mục loài nguy cấp, quý, hiếm đƣợc ƣu tiên bảo vệ; - Có giá trị đặc biệt về khoa học, giáo dục; - Có cảnh quan môi trƣờng, nét đẹp độc đáo của tự nhiên, có giá trị du lịch sinh thái.

Tính liên ngành của vấn đề nghiên cứu Hoạt động sinh kế, về căn bản đều do mỗi cá nhân hay nông hộ tự quyết định dựa vào năng lực và khả năng của họ, đồng thời chịu sự tác động của các thể chế, chính sách và những quan hệ xã hội mà cá nhân hoặc hộ gia đình thiết lập trong cộng đồng. Do đó, để đánh giá đƣợc thực trạng của hoạt động này cần phải đƣa ra đƣợc mối liên hệ giữa: (1) Kết quả sinh kế; (2) Các nguồn lực sinh kế; và (3) Những yếu tố tác động đến hoạt động sinh kế nhƣ thể chế, chính sách hay những quan hệ xã hội .tho TIEU LUAN MOI download : [e-mail] Cách tiếp cận sinh kế bề n vƣ̃ng là mô ̣t cách phân tić h toàn diê ̣n về phát triể n và giảm nghèo. Cách ti ếp cận này giúp chúng ta hiể u đƣơ ̣c viê ̣c con ngƣời sƣ̉ du ̣ng các loại vốn mình có để kiếm sống , thoát nghèo, hay tránh bị rơi vào đói nghèo nhƣ thế nào, vì nó không ch ỉ minh họa các chiến lƣợc tìm kiếm thu nhập, mà nó còn phân tích và lý giải về việc tiếp cận, sử dụng và phân phối các nguồ n lƣ̣c mà các cá th ể và hộ gia đình sử dụng để biến các nguồn lực đó thành sinh kế. Vì vậy, để giải quyết đƣợc những vấn đề liên quan đến hoạt động sinh kế, cần sự kết hợp của nhiều lĩnh vực khác nhau nhƣ kinh tế, xã hội/văn hóa, chính sách, tài nguyên, nông nghiệp, lâm nghiệp… Chỉ khi nghiên cứu đƣa ra đƣợc những mối liên hệ bản chất giữa các yếu tố tạo nên hoạt động sinh kế của một cộng đồng dân cƣ nào đó, thì mới có thể đề xuất các giải pháp cho hoạt động sinh kế bền vững, hiệu quả hơn.

Khung phân tích vấn đề nghiên cứu Mục tiêu của nghiên cứu là đƣa ra đƣợc giải pháp nhằm tăng cƣờng tính bền vững cho hoạt động sinh kế của cộng đồng dân cƣ sinh sống tại VQG Xuân Sơn, do đó logic của nghiên cứu sẽ gồm những nội dung theo trình tự sau: 1) Đánh giá các yếu tố tác động đến hoạt động sinh kế (thể chế, tri thức bản địa, các nguồn lực và BĐKH); 2) Phân tích thực trạng sinh kế và các nguồn lực sinh kế; 3) Đánh giá tính bền vững của hoạt động sinh kế; 4) Đề xuất một số giải pháp nhằm tăng cƣờng tính bền vững cho hoạt động sinh kế cho cộng đồng dân cƣ vùng lõi và vùng đệm, các giải pháp này nhằm: (a) xây dựng chiến lƣợc sinh kế cụ thể và (b) đƣợc cụ thể hơn bằng những kế hoạch thực hiện linh hoạt, tùy theo từng địa phƣơng. Việc thực hiện các giải pháp này cần phải đƣợc điều chỉnh, can thiệp kịp thời; và đánh giá, giám sát để đảm bảo hiệu quả của hoạt động sinh kế (Hình 1. Trong bối cảnh BĐKH đang diễn ra nhƣ hiện nay, việc gia tăng các rủi ro từ khí hậu sẽ làm gia tăng khả năng bị tổn thƣơng của những sinh kế dựa vào các nguồn TNTN. Do đó, các giải pháp sinh kế bền vững đƣợc lựa chọn phải đảm bảo tính thích ứng với BĐKH hay chính là tăng cƣờng khả năng chống chịu của sinh kế trƣớc BĐKH.tho TIEU LUAN MOI download : [e-mail] Thể chế Điều chỉnh Các yếu tố tác động Từ Thực Đánh trên - Thể chế Giải pháp trạng giá tính Kế hoạch - Tri thức xuống Chiến lƣợc sinh kế, bền Sinh kế bền bản địa Sinh kế thực hiện vững - Các Nguồn vững thích ứng a) Vùng lõi a) Vùng lõi của hoạt b) Vùng nguồn lực lực sinh động Từ với BĐKH b) Vùng đệm a) Vùng lõi đệm sinh kế kế sinh kế dƣới b) Vùng đệm - BĐKH lên Tri thức bản địa Giám sát/ đánh giá Hình 1.

Khung phân tích vấn đề nghiên cứu Khung phân tích đƣợc xây dựng dựa vào: (i) Khung sinh kế bền vững của DFID (2007); (ii) Khung lý thuyết xây dựng sinh kế bền vững thích ứng với BĐKH của Hoàng Thị Ngọc Hà (2014); (iii) Mạng lƣới các tổ chức phi chính phủ Việt Nam (CCWG) và Bộ TN & MT (2016) nhằm đạt đƣợc mục tiêu nghiên cứu [60], [18], [8]. Trong đó, nhấn mạnh đến tính hệ thống của các vấn đề nghiên cứu. Tổng quan lịch sử nghiên cứu 1. Lịch sử nghiên cứu trên thế giới và ở Việt Nam 1.

Sinh kế Ý tƣởng về sinh kế đƣợc đề cập trong các tác phẩm nghiên cứu của Chambers vào những năm 1980. Về sau, khái niệm này xuất hiện nhiều hơn trong các nghiên cứu của Ellis, Barret và Reardon… Tác giả Ellis (2010) [62] cho rằng sinh kế bao gồm những tài sản, những hoạt động và cơ hội đƣợc tiếp cận đến tài sản và hoạt động đó (đạt đƣợc thông qua các thể chế và quan hệ xã hội), và theo đó các quyết định về sinh kế đều thuộc về mỗi cá nhân hay nông hộ. Chambers và Conway (1992) [57] cho rằng sinh kế bao gồm năng lực, tài sản (dự trữ, nguồn lực, yêu cầu và tiếp cận) và các hoạt động cần có để đảm bảo phƣơng tiện sinh sống.tho TIEU LUAN MOI download : [e-mail] Theo Farrington et al [63] Sinh kế có thể đƣợc diễn tả nhƣ là sự kết hợp của các nguồn tài nguyên đƣợc sử dụng và các hoạt động đƣợc thực hiện để sống. Các tài nguyên đó có thể bao gồm cả các khả năng và kỹ năng của con ngƣời (vốn con ngƣời), đất đai, tiền tiết kiệm và trang thiết bị (vốn tự nhiên, vốn tài chính và vốn vật chất), và các dịch vụ hỗ trợ chính thức hoặc không chính thức cho các hoạt động (vốn xã hội).

Nhƣ vậy, mặc dù có nhiều cách tiếp cận và định nghĩa khác nhau về sinh kế, tuy nhiên, có sự nhất trí rằng khái niệm sinh kế bao hàm nhiều yếu tố có ảnh hƣởng đến hoạt động sống của mỗi cá nhân hay hộ gia đình.2 Sinh kế bền vững * Trên thế giới Kể từ Hội nghị Thƣợng đỉnh Trái đất về Môi trƣờng và Phát triển tại Rio de Janeiro ở Brazil năm 1992, PTBV đã trở thành xu thế chung mà toàn nhân loại đang nỗ lực hƣớng tới. Theo đó, trong phát triển nông thôn xuất hiện xu hƣớng phát triển sinh kế bền vững bao gồm cả các mục tiêu giảm nghèo [8].