phần mở đầu, kết luận, danh mục tài liệu tham khảo và phụ lục, Luận văn đƣợc kết cấu thành 3 chƣơng 11 Chƣơng 1- Một số cơ sở lý luận về an ninh môi trƣờng dƣới góc độ an ninh phi truyền thống. Chƣơng 2- Thực trạng công tác phòng ngừa, ứng phó với các mối đe dọa an ninh môi trƣờng trên địa bàn Thành phố Hồ Chí Minh. Chƣơng 3- Giải pháp phòng ngừa, ứng phó với các mối đe dọa an ninh môi trƣờng trên địa bàn Thành phố Hồ Chí Minh. CHƢƠNG 1 MỘT SỐ CƠ SỞ LÝ LUẬN VỀ AN NINH MÔI TRƢỜNG DƢỚI GÓC ĐỘ AN NINH PHI TRUYỀN THỐNG 1.
Nhận thức chung về an ninh phi truyền thống và an ninh môi trƣờng 1. Khái niệm chung về an ninh phi truyền thống An ninh phi truyền thống - tiếng Anh là Non-traditional Security, trong nhiều tác phẩm và bài viết của các nhà nghiên cứu phƣơng Tây có lúc cũng dùng những từ nhƣ: an ninh phi bình thƣờng (Unconventional Security), mối đe dọa phi truyền thống (Non- traditional Threats), vấn đề phi truyền thống (Non-traditional Issues) và mối đe dọa mới (New Threat), an ninh mới (New Security). An ninh truyền thống và an ninh phi truyền thống (Traditional Security) đều chỉ một loại quan niệm an ninh, nhƣng khác nhau ở góc nhìn đối với nhận thức về an ninh, chủ thể của an ninh, tính chất của an ninh, nội hàm của khái niệm an ninh. An ninh phi truyền thống là một loại quan niệm an ninh mới, nhấn mạnh rằng, an ninh chính trị (chế độ chính trị, chủ quyền quốc gia) tuy vẫn quan trọng nhƣng không phải là nội dung, nội hàm duy nhất của an ninh; nội dung, nội hàm an ninh quốc gia không chỉ là an ninh chính trị và quân sự.
Có nhiều vấn đề thuộc an ninh quốc tế và an ninh toàn cầu trực tiếp và gián tiếp ảnh hƣởng, chi phối an ninh quốc gia. Bên cạnh đó cũng đã xuất hiện một số khái niệm an ninh mới nhƣ: an ninh xuyên quốc gia3; an ninh tổng hợp4; an ninh con ngƣời5, 6, 7, 8, 9. 3 Alan Dupot (2001), Transnational Threast, East Asia Imperilled - Transnational Challenges to Security, Cambridge University. 4 Luis Lauredo (2001), New Approach to Hemisphenre Security, January31/2001,U.Department of State, http://www.Gov/p/wha/rls//rm/2001/575.
5 United Nations: Human Development Report 1994, New York: United Nations Development Programme. 12 An ninh phi truyền thống đƣợc hình thành từng bƣớc, từ sự mở rộng nội hàm và ngoại diên của quan niệm an ninh quốc gia sau Chiến tranh lạnh và khác với an ninh truyền thống, đồng thời phản ánh tình hình hiện thực của vấn đề an ninh quốc tế sau Chiến tranh lạnh10. Từ đây có thể quan niệm an ninh phi truyền thống là một loại hình an ninh mới do những yếu tố phi chính trị và phi quân sự gây ra, có ảnh hưởng trực tiếp đến sự ổn định, phát triển và an ninh của mỗi quốc gia, cả khu vực và cả toàn cầu. An ninh phi truyền thống là việc ảo đảm an toàn, không có hiểm nguy cho cá nhân con người, quốc gia, dân tộc và toàn nhân loại trước các mối đe dọa có nguồn gốc phi quân sự như iến đổi khí hậu, ô nhiễm môi trường, khan hiếm nguồn lực, dịch bệnh lây lan nhanh, khủng hoảng tài chính, an ninh mạng, tội phạm nguy hiểm xuyên biên giới, chủ nghĩa khủng bố… Các nguy cơ, thách thức, mối đe dọa an ninh phi truyền thống thường lan t a nhanh, ảnh hưởng rộng mang tính khu vực ho c toàn cầu, do tác động bởi m t trái của kinh tế thị trường, của toàn cầu hóa, của s dụng thành tựu khoa học - công nghệ.
Khái niệm an ninh môi trường Theo Liên hợp quốc (năm 1992), an ninh môi trƣờng là “sự khan hiếm các tài nguyên thiên nhiên, suy thoái và ô nhiễm môi trƣờng và những hiểm họa có thể gây suy yếu nền kinh tế, gia tăng đói nghèo, gia tăng bất ổn chính trị, thậm chí trở thành ngòi nổ cho các cuộc xung đột và chiến tranh”11. Trong cuốn sách Môi trƣờng và phát triển bền vững Phó giáo sƣ, tiến sĩ Nguyễn Đình Hòe cho rằng: “An ninh môi trƣờng 6 Kofi Annan (2001), We can love What We are, Without Hating What - and Who - We are not, Secretary - General Says in Nobel Lecture, December 10, 2001, http://www.unorg/news/press/docs/200 l/sgsm8071. 7 Amiiav Acharya (2000), Human Security in Asia Pacific: Puzzle. Panacea or Peril?, Canandian Consortium on Asia Pacific Security Bulletin, No.
8 Losana Mcgowan: Security Threat in Pacific is Internal, Febuary 23, 2002, http://ww\v.0rg/pacific/usp/jourm/spicol/spicol200military. 9 Trần Phất, Nhiếp Hồng Ân và các tác giả (1993), Từ điển Hán ngữ đương đại, Nxb Đại học Sƣ phạm Bắc Kinh, Trung Quốc. 10 International Security in a Global Age, Economic & Social Reseach Coucil, http://www.uk/esrccontent/reseachfunding/global-age. 11 Liên hợp quốc (năm 1992) 13 là một trạng thái mà một hệ thống môi trƣờng có khả năng đảm bảo điều kiện sống an toàn của con ngƣời cƣ trú trong hệ thống đó”12.
Ở Việt Nam, bảo đảm an ninh môi trƣờng đƣợc coi là một trong những nhiệm vụ trọng tâm thƣờng xuyên có tính lâu dài của cả hệ thống chính trị và toàn xã hội. Tại Đại hội Đại biểu toàn quốc lần thứ XIII của Đảng Tổng bí thƣ Nguyễn Phú Trọng đã khẳng định: “chủ động thích ứng có hiệu quả với biến đổi khí hậu và giảm nhẹ thiên tai, phòng, chống dịch bệnh, bảo vệ sức khoẻ cho nhân dân; quản lý, khai thác và sử dụng bền vững tài nguyên, chú trọng bảo vệ môi trƣờng, bảo đảm phát triển bền vững”. Vấn đề bảo vệ môi trƣờng, ứng phó với biến đổi khí hậu cũng là một nội dung quan trọng của Văn kiện Đại hội XIII của Đảng, trong đó nhấn mạnh: “Quản lý chặt chẽ, sử dụng hợp lý, hiệu quả đất đai, tài nguyên; tăng cƣờng bảo vệ, cải thiện môi trƣờng; chủ động, tích cực triển khai các giải pháp thích ứng với biến đổi khí hậu. Xây dựng chiến lƣợc, hoàn thiện hệ thống thể chế quản lý, sử dụng có hiệu quả tài nguyên, trọng tâm là đất, nƣớc và khoáng sản.
Xây dựng hệ thống luật pháp, chính sách và cơ chế giám sát tài nguyên, môi trƣờng và biến đổi khí hậu, dự báo, cảnh báo thiên tai, ô nhiễm và thảm hoạ môi trƣờng, dịch bệnh. Ngăn chặn và xử lý nghiêm mọi hành vi vi phạm pháp luật về tài nguyên và môi trƣờng. Chủ động, tích cực hợp tác quốc tế trong việc chia sẻ thông tin, phối hợp nghiên cứu, quản lý, khai thác và sử dụng hiệu quả, bền vững các nguồn tài nguyên, bảo đảm an ninh sinh thái, an ninh môi trƣờng, an ninh nguồn nƣớc, an ninh lƣơng thực, an ninh năng lƣợng. Giải quyết hài hoà mối quan hệ giữa phát triển kinh tế với bảo vệ môi trƣờng.
Phát triển kinh tế xanh, ít chất thải, giảm nhẹ phát thải khí nhà kính, các-bon thấp; khuyến khích phát triển mô hình kinh tế tuần hoàn để sử dụng tổng hợp và hiệu quả đầu ra của quá trình sản xuất. Nâng cao tính chống chịu và khả năng thích ứng với biến đổi khí hậu của hệ thống kết cấu hạ tầng và của nền kinh tế; thực hiện các giải pháp thông minh để thích ứng với biến đổi khí hậu trong nông, lâm, ngƣ nghiệp và các lĩnh vực khác của nền kinh tế”13. Điều này cho thấy, vấn đề bảo đảm an ninh môi 12 Nguyễn Đình Hòe, Nguyễn Ngọc Sinh (2017), An ninh môi trƣờng 13 Văn kiện Đại hội Đảng Cộng sản Việt Nam lần thứ XIII 14 trƣờng đã đƣợc Đảng, Nhà nƣớc ta quan tâm và thể chế hóa trong các chủ trƣơng, đƣờng lối, chính sách, pháp luật. Từ đây, có thể quan niệm an ninh môi trường là trạng thái xã hội không để xảy ra các tác động lớn của môi trường đến đời sống của người dân, đến sự ổn định chính trị, xã hội, phát triển kinh tế của quốc gia, địa phương.
Những biểu hiện mất an ninh môi trường ở Việt Nam Nội hàm của an ninh môi trƣờng bao gồm các nội dung chính: + Không để xảy ra ô nhiễm môi trƣờng ở mức độ nguy cấp, nghĩa là không để xảy ra tình trạng các thông số môi trƣờng biến đổi đến mức không phù hợp với quy chuẩn kỹ thuật môi trƣờng hoặc tiêu chuẩn môi trƣờng gây ảnh hƣởng xấu đến con ngƣời, sinh vật và tự nhiên; + Không để xảy ra tình trạng suy thoái môi trƣờng, suy thoái đa dạng sinh học, suy thoái tài nguyên thiên nhiên. + Không để xảy ra sự cố môi trƣờng ở cấp độ trung bình trở lên; + Không để xảy ra vi phạm pháp luật và tội phạm về môi trƣờng ở mức độ phổ biến. + Không để xảy ra các xung đột xã hội (phản đối, biểu tình, gây rối trật tự công cộng.) có căn nguyên từ các vấn đề môi trƣờng, khai thác và sử dụng nguồn nƣớc. Ngoài ra mất an ninh môi trƣờng còn bao gồm các biểu hiện: Một là, iến đổi khí hậu đe dọa môi sinh.
Việt Nam là một trong 05 quốc gia ở khu vực châu Á phải chịu nhiều hậu quả nhất do biến đổi khí hậu, nƣớc biển dâng. Hai là, xung đột môi trường nước.360 con sông thuộc 16 lƣu vực sông. Trong đó, hơn 60% tài nguyên nƣớc mặt xuất phát từ các quốc gia khác. Trong khi đó, biến đổi khí hậu đang làm suy thoái tài nguyên nƣớc, nhƣng nhu cầu dùng nƣớc của các quốc gia đều tăng lên, làm tăng các bất đồng và xung đột trong sử dụng chung nguồn nƣớc.
Ba là, “xâm lược sinh thái” đe dọa an ninh môi trường. Việt Nam là quốc gia đang phát triển, đi sau các nƣớc phát triển nhiều thập kỷ. Trong điều kiện toàn cầu hóa hiện nay, lợi dụng sơ hở, thiếu sót, bất cập trong hệ thống pháp luật và yếu kém trong quản lý kinh tế, quản lý xã hội, nhiều cán bộ nƣớc ta đang tiếp tay cho các loại tội phạm, tiếp tay cho “xâm lƣợc sinh thái” nhƣ: nhập khẩu phế liệu công nghiệp, nhập 15 khẩu các sinh vật ngoại lai, nhập khẩu nông sản có hóa chất độc hại. biến nƣớc ta thành bãi rác công nghiệp, nông nghiệp.
Ảnh hưởng của việc mất an ninh môi trường dưới góc độ An ninh phi truyền thống 1. Ảnh hưởng đến phát triển ền vững An ninh môi trƣờng là việc bảo đảm không có tác động lớn của môi trƣờng đến sự ổn định chính trị, xã hội và phát triển kinh tế của quốc gia. An ninh môi trƣờng là trạng thái hệ thống các yếu tố cấu thành môi trƣờng cân bằng để bảo đảm điều kiện sống và phát triển của con ngƣời cũng nhƣ các loài sinh vật trong hệ thống đó. An ninh môi trƣờng không đƣợc bảo đảm thì xã hội không có sản xuất vật chất, không có đời sống tinh thần, không có sự tồn tại và phát triển.