Giải Pháp Phát Triển Nghiệp Vụ Phái Sinh Tại Các Ngân Hàng Thương Mại Việt Nam

Khám phá giải pháp phát triển nghiệp vụ phái sinh tại các ngân hàng thương mại Việt Nam, nâng cao hiệu quả và cạnh tranh trên thị trường.

• Tác giả: Phạm Thị Hoa
• Người hướng dẫn: ThS. Vũ Thị Kim Oanh
• Trường học: Học viện Ngân hàng
• Chuyên ngành: Ngân hàng
• Đề tài: Giải Pháp Phát Triển Nghiệp Vụ Phái Sinh Tại Ngân Hàng Thương Mại Việt Nam
• Loại tài liệu: khóa luận tốt nghiệp
• Năm xuất bản: 2016
• Địa điểm: Hà Nội

Mục lục chi tiết

• LỜI CẢM ƠN
• LỜI CAM ĐOAN
• DANH MỤC CÁC TỪ VIẾT TẮT
• DANH MỤC BẢNG BIỂU, SƠ ĐỒ VÀ ĐỒ THỊ
• MỤC LỤC
• LỜI MỞ ĐẦU
• 1. CHƯƠNG 1: TỔNG QUAN VỀ CÔNG CỤ PHÁI SINH
• 1.1. Tổng quan về công cụ phái sinh
• 1.2. Khái niệm về công cụ phái sinh
• 1.3. Đặc điểm của công cụ phái sinh
• 1.4. Phân loại công cụ phái sinh
• 1.5. Phát triển nghiệp vụ phái sinh tại các Ngân hàng thương mại
• 1.6. Sự cần thiết của sự phát triển nghiệp vụ phái sinh tại các NHTM
• 1.7. Các chỉ tiêu đánh giá phát triển nghiệp vụ phái sinh tại các NHTM
• 1.8. Các nhân tố ảnh hưởng đến sự phát triển nghiệp vụ phái sinh tại các NHTM
• 1.9. Kinh nghiệm phát triển nghiệp vụ phái sinh
• 2. CHƯƠNG 2: THỰC TRẠNG SỬ DỤNG CÔNG CỤ TÀI CHÍNH PHÁI SINH TẠI CÁC NHTM VIỆT NAM HIỆN NAY
• 2.1. Quá trình phát triển các giao dịch phái sinh ở Việt Nam
• 2.2. Giao dịch kỳ hạn
• 2.3. Giao dịch tương lai
• 2.4. Giao dịch quyền chọn
• 2.5. Giao dịch hoán đổi
• 2.6. Thực trạng sử dụng các công cụ tài chính phái sinh tại các NHTM Việt Nam
• 2.7. Thực trạng chung về việc sử dụng công cụ tài chính phái sinh tại các NHTM hiện nay
• 2.8. Nghiệp vụ kỳ hạn và hoán đổi
• 2.9. Nghiệp vụ quyền chọn
• 2.10. Đánh giá thực trạng sử dụng các công cụ tài chính phái sinh tại các NHTM Việt Nam
• 2.11. Những kết quả đạt được
• 2.12. Những hạn chế và nguyên nhân
• 3. CHƯƠNG 3: GIẢI PHÁP PHÁT TRIỂN NGHIỆP VỤ PHÁI SINH TẠI CÁC NHTM VIỆT NAM
• 3.1. Định hướng phát triển công cụ phái sinh tại các NHTM Việt Nam trong những năm tới
• 3.2. Giải pháp cụ thể cho các NHTM
• 3.2.1. Nâng cao nhận thức của ban lãnh đạo và nhân viên ngân hàng về sự cần thiết phát triển nghiệp vụ phái sinh
• 3.2.2. Đầu tư nguồn lực cần thiết cho sự phát triển công cụ phái sinh
• 3.2.3. Hoàn thiện chế độ kế toán
• 3.2.4. Tổ chức kinh doanh nghiệp vụ phái sinh
• 3.2.5. Tăng cường cơ chế kiểm soát nội bộ
• 3.3. Một số kiến nghị
• 3.3.1. Kiến nghị với chính phủ
• 3.3.2. Kiến nghị với NHNN
• KẾT LUẬN

Tóm tắt

I. Tổng quan về giải pháp phát triển nghiệp vụ phái sinh tại ngân hàng thương mại

Nghiệp vụ phái sinh đang trở thành một phần quan trọng trong hoạt động của các ngân hàng thương mại tại Việt Nam. Việc phát triển nghiệp vụ này không chỉ giúp ngân hàng quản lý rủi ro hiệu quả mà còn tạo ra cơ hội tăng trưởng lợi nhuận. Các công cụ phái sinh như hợp đồng kỳ hạn, hợp đồng tương lai và quyền chọn đang được áp dụng ngày càng nhiều. Tuy nhiên, sự phát triển này vẫn còn nhiều thách thức cần được giải quyết.

1.1. Khái niệm và vai trò của nghiệp vụ phái sinh

Nghiệp vụ phái sinh là các công cụ tài chính được phát hành dựa trên các tài sản cơ sở. Chúng giúp các ngân hàng phòng ngừa rủi ro và tối ưu hóa lợi nhuận. Việc hiểu rõ khái niệm này là rất quan trọng để phát triển nghiệp vụ phái sinh tại ngân hàng.

1.2. Lịch sử phát triển nghiệp vụ phái sinh tại Việt Nam

Nghiệp vụ phái sinh tại Việt Nam đã có những bước phát triển đáng kể từ những năm 2000. Tuy nhiên, việc áp dụng vẫn còn hạn chế và cần nhiều cải tiến để đáp ứng nhu cầu thị trường.

II. Những thách thức trong phát triển nghiệp vụ phái sinh tại ngân hàng thương mại

Mặc dù có nhiều tiềm năng, nhưng việc phát triển nghiệp vụ phái sinh tại ngân hàng thương mại Việt Nam vẫn gặp phải nhiều thách thức. Các vấn đề như thiếu hụt nguồn nhân lực, cơ sở hạ tầng chưa hoàn thiện và sự thiếu hiểu biết về công cụ phái sinh là những rào cản lớn.

2.1. Thiếu hụt nguồn nhân lực chuyên môn

Nhiều ngân hàng vẫn chưa có đủ nhân lực có chuyên môn cao trong lĩnh vực phái sinh. Điều này ảnh hưởng đến khả năng phát triển và quản lý các sản phẩm phái sinh một cách hiệu quả.

2.2. Cơ sở hạ tầng và công nghệ chưa đáp ứng

Cơ sở hạ tầng công nghệ thông tin tại nhiều ngân hàng còn yếu kém, không đủ khả năng hỗ trợ cho các giao dịch phái sinh phức tạp. Điều này làm giảm tính cạnh tranh của ngân hàng trên thị trường.

III. Giải pháp nâng cao nghiệp vụ phái sinh tại ngân hàng thương mại Việt Nam

Để phát triển nghiệp vụ phái sinh, các ngân hàng thương mại cần áp dụng nhiều giải pháp đồng bộ. Việc nâng cao nhận thức, đầu tư vào công nghệ và cải thiện quy trình quản lý rủi ro là những yếu tố quan trọng.

3.1. Nâng cao nhận thức về nghiệp vụ phái sinh

Cần tổ chức các khóa đào tạo cho nhân viên ngân hàng về nghiệp vụ phái sinh. Điều này giúp họ hiểu rõ hơn về các công cụ và cách thức hoạt động của chúng.

3.2. Đầu tư vào công nghệ và cơ sở hạ tầng

Ngân hàng cần đầu tư vào hệ thống công nghệ thông tin hiện đại để hỗ trợ cho các giao dịch phái sinh. Điều này sẽ giúp tăng cường hiệu quả và giảm thiểu rủi ro.

IV. Ứng dụng thực tiễn của nghiệp vụ phái sinh tại ngân hàng thương mại

Nghiệp vụ phái sinh đã được áp dụng thành công tại nhiều ngân hàng thương mại, giúp họ quản lý rủi ro và tối ưu hóa lợi nhuận. Các sản phẩm như hợp đồng kỳ hạn và quyền chọn đã trở thành công cụ hữu ích trong việc phòng ngừa rủi ro tỷ giá và lãi suất.

4.1. Các sản phẩm phái sinh phổ biến tại ngân hàng

Hợp đồng kỳ hạn và hợp đồng quyền chọn là hai sản phẩm phái sinh phổ biến nhất tại các ngân hàng thương mại. Chúng giúp ngân hàng và khách hàng bảo vệ lợi ích tài chính của mình.

4.2. Kết quả đạt được từ việc áp dụng nghiệp vụ phái sinh

Việc áp dụng nghiệp vụ phái sinh đã giúp nhiều ngân hàng tăng trưởng lợi nhuận và giảm thiểu rủi ro. Các ngân hàng đã có thể duy trì ổn định tài chính trong bối cảnh thị trường biến động.

V. Kết luận và triển vọng tương lai của nghiệp vụ phái sinh tại ngân hàng thương mại

Nghiệp vụ phái sinh có tiềm năng lớn trong việc phát triển ngân hàng thương mại tại Việt Nam. Tuy nhiên, để đạt được điều này, cần có sự đầu tư và cải cách mạnh mẽ trong quản lý và ứng dụng các công cụ phái sinh.

5.1. Tương lai của nghiệp vụ phái sinh tại ngân hàng

Với sự phát triển của thị trường tài chính, nghiệp vụ phái sinh sẽ ngày càng trở nên quan trọng. Các ngân hàng cần chuẩn bị sẵn sàng để nắm bắt cơ hội này.

5.2. Những khuyến nghị cho ngân hàng thương mại

Ngân hàng cần xây dựng chiến lược phát triển nghiệp vụ phái sinh rõ ràng, đồng thời tăng cường hợp tác với các tổ chức tài chính quốc tế để học hỏi kinh nghiệm và công nghệ.

Nội dung chính

Bối cảnh và vấn đề nghiên cứu

Công cụ tài chính phái sinh xuất hiện từ thế kỷ 17 trên thế giới và từng bước khẳng định vai trò là công cụ phân tán rủi ro, bảo vệ lợi nhuận và hỗ trợ hoạt động kinh doanh cho các định chế tài chính cũng như doanh nghiệp. Tại Việt Nam, các sản phẩm này được đưa vào vận hành từ cuối thế kỷ 20, đầu thế kỷ 21 nhưng tốc độ phát triển còn tương đối chậm chạp. Doanh số giao dịch tại hệ thống ngân hàng thương mại còn ở mức thấp, chủng loại sản phẩm hạn chế và hoạt động chủ yếu mới chỉ tập trung trên thị trường ngoại hối, trong khi các mảng thị trường khác vẫn ở trạng thái phân tán, sơ khai. Các doanh nghiệp trong nước phần lớn chưa có thói quen ứng dụng công cụ phái sinh để phòng ngừa rủi ro biến động giá cả và tỷ giá, ngoại trừ một số doanh nghiệp hoạt động trong lĩnh vực xuất nhập khẩu. Xuất phát từ thực tế đó, tác giả Phạm Thị Hoa thực hiện khóa luận tốt nghiệp nhằm đánh giá thực trạng và xác định các giải pháp mở rộng nghiệp vụ phái sinh trong hệ thống ngân hàng thương mại Việt Nam.

Khóa luận xác định các mục tiêu và nhiệm vụ nghiên cứu cụ thể như sau:

1. Hệ thống hóa lý thuyết chung về công cụ tài chính phái sinh, bao gồm khái niệm, đặc điểm, phân loại sản phẩm và vai trò của các công cụ này trong hoạt động kinh doanh, quản trị rủi ro của ngân hàng thương mại.
2. Khái quát quá trình phát triển các giao dịch phái sinh tại Việt Nam và phân tích thực trạng sử dụng các công cụ tài chính phái sinh tại các ngân hàng thương mại Việt Nam trong giai đoạn nghiên cứu.
3. Đánh giá những kết quả đạt được, chỉ ra những hạn chế còn tồn tại và làm rõ nguyên nhân của các hạn chế đó.
4. Đề xuất hệ thống giải pháp đối với các ngân hàng thương mại và kiến nghị với cơ quan quản lý nhà nước nhằm hoàn thiện, phát triển nghiệp vụ phái sinh tại Việt Nam.

• Đối tượng nghiên cứu: Tình hình sử dụng các công cụ tài chính phái sinh tại các ngân hàng thương mại.
• Phạm vi nghiên cứu: Hệ thống các ngân hàng thương mại tại Việt Nam, tập trung khảo sát dữ liệu thực tế giai đoạn từ năm 2010 đến năm 2015, có đối chiếu với bối cảnh triển khai đến đầu năm 2016.

Cơ sở lý thuyết và phương pháp

Khóa luận dựa trên nền tảng lý thuyết tài chính tiền tệ về công cụ phái sinh. Công cụ tài chính phái sinh được định nghĩa là công cụ được phát hành dựa trên công cụ tài chính đã có trước dưới hình thức các hợp đồng cụ thể, nhằm mục đích phân tán rủi ro, bảo vệ lợi nhuận hoặc tạo lợi nhuận, với giá trị bắt nguồn từ tài sản cơ sở (tỷ giá, cổ phiếu, trái phiếu, chỉ số chứng khoán, lãi suất, hàng hóa). Tác giả làm rõ ba đặc điểm cơ bản: giá trị biến động theo tài sản cơ sở, hoạt động theo cơ chế đòn bẩy tài chính và tính linh hoạt trong quyền/nghĩa vụ thanh toán. Khung lý thuyết phân loại sản phẩm phái sinh thành bốn nhóm chính: hợp đồng kỳ hạn (Forward), hợp đồng tương lai (Futures), hợp đồng quyền chọn (Options) và hợp đồng hoán đổi (Swap), bên cạnh các công cụ phái sinh phi chuẩn (Exotics) như quyền chọn lãi suất chặn trên, quyền chọn chặn hai đầu và tiền gửi kết hợp quyền chọn tiền tệ (Dual Currency Deposit). Lý thuyết quản trị rủi ro ngân hàng được liên hệ với khung giám sát của Ủy ban Basel, bao gồm quản trị rủi ro thị trường (rủi ro lãi suất, rủi ro tỷ giá), rủi ro tín dụng, rủi ro thanh khoản và rủi ro hoạt động.

Khóa luận kết hợp các tiêu chí đánh giá mức độ phát triển nghiệp vụ phái sinh gồm: doanh số giao dịch (tuyệt đối, tương đối, tổng hợp), số lượng và giá trị giao dịch, số lượng khách hàng, mức độ đa dạng danh mục sản phẩm, cùng các chỉ tiêu tài chính phản ánh doanh thu, chi phí và lợi nhuận. Tác giả cũng phân tích các nhân tố khách quan (khung khổ pháp lý, nhận thức thị trường, thị trường tài sản cơ sở, chuẩn mực kế toán) và chủ quan (hạ tầng công nghệ thông tin, chính sách ngân hàng, định hướng của ban lãnh đạo).

Về phương pháp nghiên cứu, tác giả sử dụng phương pháp nghiên cứu định tính kết hợp phân tích số liệu thứ cấp:

• Phương pháp thống kê mô tả, tổng hợp và phân tích dữ liệu bảng biểu, so sánh đối chiếu giữa các giai đoạn và giữa các nhóm ngân hàng.
• Phương pháp nghiên cứu lịch sử - pháp lý nhằm xâu chuỗi sự hình thành của hệ thống văn bản quản lý từ Ngân hàng Nhà nước và Bộ Công Thương.
• Phương pháp nghiên cứu điển hình (case study) khi phân tích kinh nghiệm phát triển nghiệp vụ phái sinh tại Australia (thị trường SFE, 4 ngân hàng lớn) và Hoa Kỳ (các sàn CBOT, CME, CBOE và vai trò quản lý của CFTC).

Nguồn dữ liệu của nghiên cứu được thu thập từ báo cáo thường niên giai đoạn 2010–2015 của các ngân hàng thương mại Việt Nam (Vietcombank, VietinBank, BIDV, ACB, Sacombank, Eximbank...), báo cáo thường niên của Ngân hàng Quốc gia Australia (NAB), các văn bản quy phạm pháp luật của Ngân hàng Nhà nước Việt Nam, thông tin từ Sở Giao dịch Hàng hóa Việt Nam (VNX) và website chính thức của các tổ chức tín dụng.

Nội dung chính theo từng chương

Chương 1: Tổng quan về công cụ phái sinh

Chương này trình bày cơ sở lý luận về các công cụ tài chính phái sinh, phương thức vận hành và vai trò của chúng trong hoạt động kinh doanh ngân hàng:

• Hợp đồng kỳ hạn: Giao dịch trên thị trường phi tập trung (OTC), thỏa thuận mua bán tài sản cơ sở ở thời điểm tương lai theo mức giá xác định tại ngày ký kết ($T$). Tác giả đưa ra công thức tính điểm kỳ hạn $P = F - S$ và minh họa công thức xác định tỷ giá kỳ hạn tại Ngân hàng ACB qua ví dụ thực tế giữa cặp đồng tiền EUR/VND dựa trên chênh lệch lãi suất tiền gửi và cho vay của hai đồng tiền.
• Hợp đồng tương lai: Hợp đồng chuẩn hóa được giao dịch tập trung tại Sở giao dịch. Cơ chế ký quỹ bao gồm ký quỹ ban đầu (initial margin), ký quỹ duy trì (maintenance margin), quy trình hạch toán hàng ngày qua trung tâm bù trừ và cơ chế phát lệnh gọi ký quỹ (margin call).
• Hợp đồng quyền chọn: Người mua quyền trả phí quyền chọn để có quyền (không phải nghĩa vụ) mua hoặc bán tài sản cơ sở tại mức giá thực hiện (strike price); phân biệt kiểu Mỹ (thực hiện bất kỳ thời điểm nào trước ngày đáo hạn) và kiểu Châu Âu (chỉ thực hiện tại ngày đáo hạn).
• Hợp đồng hoán đổi: Thỏa thuận trao đổi các dòng tiền theo lịch định kỳ hoặc một lần; bao gồm hai vế giao dịch ở hai ngày giá trị khác nhau nhưng áp dụng chung tỷ giá giao ngay tại thời điểm thỏa thuận. Tác giả dẫn chứng nghiệp vụ hoán đổi rủi ro vỡ nợ (CDS) giữa BIDV và HSBC cho khoản vay trị giá 100 tỷ đồng, thời hạn 10 năm với mức phí CDS là 1,2%/năm.
• Kinh nghiệm quốc tế: Tại Australia, 4 ngân hàng lớn (NAB, ANZ, CBA, WBK) đẩy mạnh các hợp đồng hoán đổi lãi suất (IRS). Điển hình tại NAB, giá trị hợp đồng IRS tăng từ 1.015.000 triệu AUD (năm 2010) lên 3.670.838 triệu AUD (năm 2015), chiếm tỷ trọng 50,5% tổng danh mục công cụ phái sinh của ngân hàng này. Tại Hoa Kỳ, hệ thống sàn giao dịch phát triển mạnh (CBOT, CME, CBOE), chịu sự giám sát của Ủy ban Giao dịch Hàng hóa Tương lai (CFTC), với hoạt động tập trung vào 5 ngân hàng lớn gồm JP Morgan Chase, Citibank, Bank of America, Goldman Sachs và HSBC Bank USA.

Chương 2: Thực trạng sử dụng các công cụ tài chính phái sinh tại các NHTM Việt Nam hiện nay

Chương 2 tập trung phân tích tiến trình xây dựng khung pháp lý và tình hình triển khai thực tế của các nghiệp vụ phái sinh tại Việt Nam:

• Tiến trình pháp lý:
  • Nghiệp vụ kỳ hạn: Khởi đầu từ Quyết định 65/1999/QĐ-NHNN7 và Quyết định 17/1998/QĐ-NHNN, khống chế thời hạn tối đa 6 tháng cho cặp USD/VND và áp dụng biên độ cộng cứng nhắc. Bước đột phá diễn ra khi Quyết định 648/2004/QĐ-NHNN (sửa đổi Quyết định 679/2002/QĐ-NHNN) dỡ bỏ khung thời hạn 7–180 ngày giữa các ngoại tệ, mở rộng thời hạn giao dịch giữa VND và ngoại tệ lên 3–365 ngày, cho phép xác định tỷ giá kỳ hạn theo thông lệ quốc tế dựa trên chênh lệch lãi suất thị trường thay cho mức trần cố định.
  • Nghiệp vụ tương lai: Sở Giao dịch Hàng hóa Việt Nam (VNX) khai trương ngày 11/01/2011 tại TP. Hồ Chí Minh theo giấy phép của Bộ Công Thương, tập trung giao dịch 3 mặt hàng chính gồm cà phê, cao su và thép; trước đó Sàn giao dịch Triệu Phong thành lập tháng 10/2010 với vốn điều lệ 150 tỷ đồng có sự tham gia của BIDV, Techcombank, PGBank.
  • Nghiệp vụ quyền chọn: Triển khai thí điểm quyền chọn lãi suất theo Thông tư 134/NHNN-QLNH và Công văn 135/NHNN-QLNH (12/02/2003) tại BIDV. Nghiệp vụ quyền chọn ngoại tệ thí điểm đầu tiên tại Eximbank (Công văn 1245/NHNN-QLNH ngày 23/10/2003) rồi đến VietinBank, quy định hạn mức tối đa 500.000 USD. Sau đó Quyết định 1452/2004/QĐ-NHNN nới lỏng trạng thái mở lên 10% vốn tự có. Đến tháng 04/2005, Công văn 326/NHNN-QLNH cho phép ACB thí điểm quyền chọn tiền Đồng (tối đa 10 triệu USD), Techcombank (tối đa 8 triệu USD kiểu Châu Âu), tiếp theo là BIDV, Vietcombank, VIB, Eximbank. Tuy nhiên, ngày 12/03/2009, Ngân hàng Nhà nước đã yêu cầu tạm dừng thí điểm quyền chọn giữa ngoại tệ và tiền Đồng. Về quyền chọn vàng, ACB triển khai đầu tiên vào ngày 15/12/2004 với quy mô 100–5.000 lượng (cá nhân) và 10.000 lượng (tổ chức).
  • Nghiệp vụ hoán đổi: Ra đời theo Quyết định 893/2001/QĐ-NHNN, hoàn thiện qua Quyết định 1133/2003/QĐ-NHNN quy định điều kiện vốn tự có của ngân hàng từ 200 tỷ đồng trở lên, dư nợ hợp đồng với một doanh nghiệp không quá 30% vốn tự có. Các ngân hàng nước ngoài như Citibank, ABN AMRO, HSBC đi đầu; năm 2004 HSBC thực hiện hoán đổi tiền Đồng trị giá 15 triệu USD kỳ hạn 3 năm, sản phẩm Daily Range Accrual và thí điểm CDS theo Công văn 3324/NHNN-CSTT (tháng 4/2006).

Dưới đây là bảng tổng hợp các nghiệp vụ phái sinh được cung ứng tại các ngân hàng thương mại theo số liệu tổng hợp của tác giả:

Ngân hàng	Kỳ hạn hối đoái	Kỳ hạn vàng	Quyền chọn ngoại tệ	Quyền chọn tiền Đồng	Quyền chọn vàng	Quyền chọn lãi suất	Hoán đổi tiền tệ	Hoán đổi lãi suất	Tương lai vàng
Citibank	X		X
SCB	X
BIDV	X		X			X	X	X
Vietcombank	X		X		X		X	X	X
HSBC	X		X				X	X
CIB	X
VIB	X		X		X		X	X
ACB	X		X		X
Techcombank	X		X		X		X
MB	X		X				X	X
Eximbank	X		X		X		X	X	X
Sacombank	X	X	X		X		X	X	X
VietinBank	X		X				X	X
Agribank	X				X
ANZ	X

Về kết quả kinh doanh, số liệu báo cáo thường niên giai đoạn 2013–2015 phản ánh thu nhập từ công cụ tài chính phái sinh tại một số ngân hàng lớn như sau:

Ngân hàng	Năm 2013: Thu từ CCPS (Triệu VND)	Năm 2013: Tỷ trọng trong tổng thu nhập (%)	Năm 2014: Thu từ CCPS (Triệu VND)	Năm 2014: Tỷ trọng trong tổng thu nhập (%)	Năm 2015: Thu từ CCPS (Triệu VND)	Năm 2015: Tỷ trọng trong tổng thu nhập (%)
Vietcombank	283.509	1,83%	181.054	1,05%	265.682	1,25%

Tại VietinBank, thu nhập từ dịch vụ phái sinh ghi nhận kết quả âm trong các năm 2013 (-897.411 triệu VND), 2014 (-549.380 triệu VND) và năm 2015 (-1.839 triệu VND).

• Đánh giá thực trạng:
  • Kết quả đạt được: Các ngân hàng thương mại từng bước tiếp cận kỹ thuật tài chính hiện đại; danh mục bước đầu hình thành các công cụ kỳ hạn, hoán đổi ngoại hối, hoán đổi lãi suất; hỗ trợ doanh nghiệp xuất nhập khẩu cố định chi phí tỷ giá.
  • Hạn chế: Quy mô giao dịch còn rất nhỏ bé; tỷ trọng thu nhập từ phái sinh không vượt quá 2% tổng thu nhập tại ngân hàng lớn; các công cụ tương lai tài chính chưa được thiết lập; nghiệp vụ quyền chọn tiền tệ bị đình trệ sau lệnh tạm dừng năm 2009; thiếu vắng đường cong lãi suất chuẩn trên thị trường liên ngân hàng.

Chương 3: Giải pháp phát triển nghiệp vụ phái sinh tại các NHTM Việt Nam

Chương 3 đề xuất định hướng phát triển cân bằng giữa mở rộng quy mô và kiểm soát an toàn hệ thống, đi kèm các nhóm giải pháp và kiến nghị:

• Giải pháp nội bộ đối với các ngân hàng thương mại:
  1. Nâng cao nhận thức: Đào tạo ban lãnh đạo và cán bộ kinh doanh về vai trò phòng vệ của công cụ phái sinh, tổ chức tư vấn chuyên sâu cho khách hàng doanh nghiệp.
  2. Đầu tư nguồn lực: Hiện đại hóa hạ tầng công nghệ thông tin, đường truyền giao dịch liên tục 24/24, máy chủ và hệ thống bảo mật; tuyển dụng và đào tạo chuyên gia định giá, phân tích rủi ro phái sinh.
  3. Hoàn thiện kế toán nội bộ: Áp dụng nguyên tắc hạch toán theo giá trị thị trường, ghi nhận đầy đủ các cam kết ngoại bảng và rủi ro tiềm ẩn.
  4. Tổ chức kinh doanh nghiệp vụ phái sinh: Xây dựng chính sách khách hàng chuyên biệt, đa dạng hóa danh mục sản phẩm, chủ động đóng vai trò trung gian chuyển giao vị thế rủi ro cho các đối tác quốc tế.
  5. Tăng cường kiểm soát nội bộ: Thiết lập hạn mức giao dịch, hạn mức trạng thái mở (tối đa 10% vốn tự có theo quy định), hoàn thiện quy trình kiểm soát rủi ro hoạt động và rủi ro tín dụng đối tác.
• Kiến nghị với cơ quan quản lý nhà nước:
  • Kiến nghị với Chính phủ: Tạo lập môi trường kinh tế vĩ mô ổn định, thúc đẩy tính thanh khoản của thị trường vốn và thị trường hàng hóa cơ sở.
  • Kiến nghị với Ngân hàng Nhà nước: Ban hành quy chế hoàn chỉnh thay thế các văn bản thí điểm rời rạc; sớm ban hành chuẩn mực kế toán tài chính về công cụ phái sinh phù hợp thông lệ quốc tế; nới lỏng cơ chế quản lý giao dịch quyền chọn tiền tệ; phát triển thị trường tiền tệ liên ngân hàng để định hình đường cong lãi suất chuẩn.

Kết quả và đóng góp

Công trình đã hệ thống hóa toàn diện các dữ kiện thực nghiệm và cơ sở pháp lý về nghiệp vụ phái sinh tại Việt Nam:

• Thống kê chi tiết danh mục sản phẩm của 15 ngân hàng thương mại, chỉ ra sự chênh lệch lớn giữa nhóm chi nhánh ngân hàng nước ngoài (HSBC, Citibank) với các ngân hàng thương mại cổ phần trong nước.
• Dẫn chứng số liệu tài chính cụ thể từ báo cáo thường niên giai đoạn 2013–2015, chứng minh tỷ trọng đóng góp của công cụ phái sinh vào tổng thu nhập ngân hàng còn rất khiêm tốn (Vietcombank đạt 1,05%–1,83%; BIDV và VietinBank phát sinh lợi nhuận thuần từ dịch vụ phái sinh ở mức âm).
• Đóng góp riêng của tác giả là việc xâu chuỗi toàn bộ hệ thống văn bản pháp lý từ năm 1998 đến 2011 điều chỉnh từng loại hợp đồng (kỳ hạn, tương lai, quyền chọn, hoán đổi), làm rõ cơ chế chuyển dịch từ can thiệp tỷ giá hành chính sang cơ chế thỏa thuận thị trường theo Quyết định 648/2004/QĐ-NHNN. Đồng thời, tác giả đưa ra hệ thống giải pháp 5 nhóm biện pháp nội bộ kết hợp kiến nghị chính sách mang tính đồng bộ cho cơ quan quản lý.

Hạn chế và hướng nghiên cứu tiếp

Khóa luận còn một số hạn chế do điều kiện thực tế của dữ liệu nghiên cứu:

• Dữ liệu tài chính về phái sinh chưa bao quát được toàn bộ hệ thống các tổ chức tín dụng do nhiều ngân hàng chưa thuyết minh chi tiết các khoản mục ngoại bảng trên báo cáo tài chính công khai.
• Nghiên cứu chủ yếu dừng lại ở thống kê mô tả và phân tích định tính dữ liệu thứ cấp, chưa áp dụng các mô hình kinh tế lượng để đo lường định lượng tương quan giữa việc sử dụng công cụ phái sinh với hiệu quả tài chính hoặc mức độ giảm thiểu rủi ro của ngân hàng.

Hướng nghiên cứu tiếp theo có thể mở rộng khảo sát định lượng tác động của công cụ phái sinh khi Việt Nam chính thức vận hành thị trường chứng khoán phái sinh tập trung, cũng như nghiên cứu lộ trình áp dụng chuẩn mực báo cáo tài chính quốc tế (IFRS 9) đối với việc ghi nhận và định giá công cụ tài chính phái sinh tại hệ thống ngân hàng Việt Nam.

Giá trị tham khảo

Bản khóa luận có giá trị tham khảo thiết thực đối với:

• Giảng viên, sinh viên ngành Tài chính - Ngân hàng, Kinh tế quốc tế có nhu cầu tìm hiểu tiến trình hình thành và phát triển của các công cụ tài chính phái sinh tại Việt Nam qua các mốc văn bản pháp lý.
• Cán bộ nghiệp vụ nguồn vốn (Treasury), quản trị rủi ro tại các ngân hàng thương mại muốn tham khảo phương thức tính toán tỷ giá kỳ hạn, cơ chế ký quỹ hợp đồng tương lai và thiết kế hợp đồng hoán đổi lãi suất.
• Các chuyên viên phân tích chính sách tại các cơ quan quản lý khi xây dựng quy chuẩn kế toán và khung khổ giám sát thị trường phái sinh tiền tệ.

Câu hỏi thường gặp

1. Quyết định 648/2004/QĐ-NHNN đã thay đổi cơ chế xác định tỷ giá kỳ hạn như thế nào so với quy định trước đó?
Trước ngày 28/05/2004, tỷ giá kỳ hạn được tính bằng tỷ giá giao ngay cộng với biên độ dao động cứng nhắc theo từng kỳ hạn (từ 0,5% đến 2,5% cho kỳ hạn 7 đến 180 ngày). Quyết định 648/2004/QĐ-NHNN đã bãi bỏ mức trần này, cho phép tổ chức tín dụng và khách hàng tự do thỏa thuận tỷ giá kỳ hạn USD/VND theo thông lệ quốc tế dựa trên chênh lệch giữa hai mức lãi suất hiện hành của VND và USD.

2. Thu nhập từ công cụ tài chính phái sinh tại Vietcombank giai đoạn 2013–2015 đạt mức bao nhiêu?
Theo số liệu báo cáo thường niên trong văn bản, năm 2013 Vietcombank thu từ công cụ phái sinh 283.509 triệu VND (chiếm 1,83% tổng thu nhập); năm 2014 đạt 181.054 triệu VND (chiếm 1,05% tổng thu nhập); năm 2015 đạt 265.682 triệu VND (chiếm 1,25% tổng thu nhập).

3. Ngân hàng Nhà nước áp dụng điều kiện gì đối với tổ chức tín dụng thực hiện hoán đổi lãi suất theo Quyết định 1133/2003/QĐ-NHNN?
Ngân hàng phải có vốn tự có từ 200 tỷ đồng trở lên (hoặc giá trị tương đương), có quy trình thực hiện gồm biện pháp phòng ngừa rủi ro, có tổng lãi ròng các giao dịch hoán đổi là số dương (nếu âm thì tối đa bằng 5% vốn tự có). Đối với doanh nghiệp tham gia, giá trị nợ gốc của hợp đồng hoán đổi không được vượt quá 30% vốn tự có của ngân hàng.

4. Vì sao giao dịch quyền chọn giữa ngoại tệ và tiền Đồng bị tạm dừng vào tháng 03/2009?
Ngày 12/03/2009, Ngân hàng Nhà nước yêu cầu dừng thí điểm giao dịch quyền chọn giữa ngoại tệ và tiền Đồng để tổng hợp, đánh giá mặt được và chưa được, nhận diện khó khăn vướng mắc sau thời gian thí điểm, từ đó nghiên cứu ban hành quy chế chính thức phù hợp hơn nhằm kiểm soát rủi ro đầu cơ ngoại tệ.

5. Hợp đồng hoán đổi rủi ro tín dụng (CDS) đầu tiên được thí điểm tại ngân hàng nào ở Việt Nam?
Sản phẩm hoán đổi rủi ro tín dụng được thí điểm theo Công văn số 3324/NHNN-CSTT tháng 4/2006, cho phép chi nhánh Ngân hàng HSBC tại TP. Hồ Chí Minh thực hiện chuyển nhượng rủi ro tín dụng gắn với trái phiếu Chính phủ hoặc trái phiếu doanh nghiệp Việt Nam phát hành ra thị trường quốc tế, với thời hạn hợp đồng không quá 5 năm.

Kết luận

Khóa luận của tác giả Phạm Thị Hoa đã phản ánh bức tranh tổng thể về quá trình hình thành, phát triển và những rào cản thực tế của thị trường công cụ tài chính phái sinh tại các ngân hàng thương mại Việt Nam tính đến năm 2016. Thông qua việc phân tích dữ liệu pháp lý và kết quả kinh doanh thứ cấp của các ngân hàng thương mại lớn, nghiên cứu chỉ rõ doanh số và danh mục phái sinh trong nước vẫn còn nghèo nàn, chưa phát huy đầy đủ vai trò phòng hộ rủi ro danh mục. Các giải pháp và kiến nghị được xây dựng có tính logic, đặt nền tảng trên việc đồng bộ hóa thể chế pháp lý, hiện đại hóa hạ tầng công nghệ và nâng cấp năng lực quản trị rủi ro nội bộ của hệ thống ngân hàng.

Trích đoạn nội dung tài liệu

Chương I: Tổng quan công cụ tài chính phái sinh Chương II: Thực trạng sử dụng các công cụ tài chính phái sinh tại các NHTM Việt Nam hiện nay Chương III: Giải pháp phát triển nghiệp vụ phái sinh tại các NHTM Việt Nam. 2 CHƢƠNG 1 TỔNG QUAN VỀ CÁC CÔNG CỤ PHÁI SINH 1. Tổng quan về công cụ phái sinh 1. Khái niệm về công cụ phái sinh Công cụ tài chính phái sinh là công cụ được phát hành dựa trên công cụ tài chính đã có trước, dưới hình thức các hợp đồng phái sinh cụ thể, được sử dụng với mục đích phân tán rủi ro, bảo vệ lợi nhuận hoặc tạo lợi nhuận.

Giá trị của công cụ phái sinh bắt nguồn từ một số công cụ cơ sở khác như tỉ giá, trị giá cổ phiếu, trái phiếu, chỉ số chứng khoán, lãi suất. Đặc điểm của công cụ phái sinh Thứ nhất, các công cụ tài chính phái sinh có giá trị thay đổi theo giá trị công cụ cơ sở. Sự thay đổi của các biến số cơ sở chính là điều kiện hình thành công cụ tài chính phái sinh. Do đặc điểm này việc định giá các công cụ phái sinh rất khác biệt so với các công cụ tài chính khác.

Chẳng hạn, để định giá một công cụ phái sinh, giả sử như định giá của một quyền chọn bán 1.000 tấn gạo tại thời điểm 02/06/2010, ngày đáo hạn là 02/06/2012, ta cần xét đến những biến động về giá trị thị trường của tài sản, giá thực hiện của quyển chọn bán, lãi suất phi rủi ro, mức độ biến động tỷ suất lợi nhuận của tài sản,… Như vậy, giá trị các công cụ tài chính phái sinh phụ thuộc rất nhiều vào sự thay đổi giá trị của tài sản cơ sở. Thứ hai, công cụ phái sinh hoạt động theo cơ chế đòn bẩy. Tức là công cụ phái sinh không yêu cầu một khoản đầu tư ban đầu nào hoặc chỉ yêu cầu một khoản đầu tư thuần ban đầu thấp hơn so với hợp đồng khác tương tự. Điều này có nghĩa là một nhà đầu tư không cần bỏ ra bất kỳ một khoản tiền nào( giao dịch kỳ hạn, hoán đổi.) hoặc chỉ bỏ ra một khoản tương đối nhỏ( ví dụ phí quyền chọn trong giao dịch quyền chọn, khoản đặt cọc và duy trì trong giao dich tương lai,.) so với các hợp đồng tương tự( ví dụ hợp đồng giao ngay) nhưng vẫn có thể tham gia thị trường phái sinh và thu lợi nhuận hoặc phòng ngừa rủi ro.

Thứ ba, các nhà đầu tư khi tham gia thị trường phái sinh có quyền thanh toán (đôi khi là từ chối thanh toán trong các hợp đồng quyền chọn) tại hoặc trước một thời điểm nhất định theo thỏa thuận (đối với thị trường phi tập trung) hoặc theo quy định (đối với thị trường tập trung). Đây cũng được coi là đặc điểm nổi trội của các công cụ tài chính phái sinh. Phân loại công cụ phái sinh 1. Hợp đồng kỳ hạn (Forward contracts) + Khái niệm: là một thỏa thuận giữa hai bên, người mua và người bán, để mua hoặc bán một số lượng nhất định đơn vị tài sản cơ sở, ở một thời điểm xác định trong tương lai, theo một mức giá xác định ngay tại thời điểm thỏa thuận hợp đồng.

Tài sản ở đây có thể là bất cứ hàng hóa nào, nông sản, các đồng tiền, chứng khoán hay các chỉ số chứng khoán. Thời điểm thỏa thuận hợp đồng gọi là ngày thỏa thuận hay ngày kí hợp đồng (T). Thời điểm xác định trong tương lai gọi là ngày thanh toán hợp đồng hay ngày đáo hạn (T+n, n>2). Thời gian từ khi kí hợp đồng đến ngày thanh toán gọi là kỳ hạn của hợp đồng.

Mức giá áp dụng trong mua bán kỳ hạn gọi là giá kỳ hạn. Giữa giá kỳ hạn và giá giao ngay thường có một độ lệch nhất định, độ lệch đó được gọi là điểm kỳ hạn (forward point). Từ đó, ta có thể viết: P = F – S, trong đó: P là điểm kỳ hạn, S là giá giao ngay và F là giá kỳ hạn. Nếu vào ngày đáo hạn giá thực tế cao hơn giá thực hiện, người sở hữu hợp đồng sẽ kiếm được lợi nhuận.

Nếu giá thấp hơn, người sở hữu hợp đồng sẽ chịu một khoản lỗ. + Đặc điểm: - Hợp đồng kỳ hạn được mua bán trên thị trường tài chính phi tập trung (OTC) - Trong hợp đồng này, người mua được gọi là người giữ vị thế “long position”, và người bán được gọi là người giữ vị thế “short position”. - Thông thường hợp đồng này được thực hiện giữa các tổ chức tài chính với nhau, hoặc giữa các tổ chức tài chính với các khách hàng là các doanh nghiệp phi tài chính (hợp đồng thường được kí kết song phương) - Hợp đồng này chỉ được thực hiện khi đáo hạn. Đến thời điểm đáo hạn người giữ vị thế “short position” phải thực hiện bán tài sản cho người giữ vị thế “long position” và nhận một khoản tiền từ người mua với mức giá cả đã định trước trong hợp đồng, cho dù vào thời điểm đó giá thị trường của tài sản đó có cao hơn hoặc thấp hơn giá xác định trong hợp đồng.

Nếu giá thị trường cao hơn giá hợp đồng thì người giữ vị thế “long position” sẽ có lãi (có giá trị dương), còn người giữ vị thế “short position” bị lỗ (có giá trị âm) và ngược lại. + Ưu điểm: 4 - Hai bên được tự do thỏa thuận về hàng hóa, số lượng, thời hạn hợp đồng và phí giao dịch. - Có thể tránh được rủi ro biến động giá do giá là cố định và biết trước + Nhược điểm: - Hợp đồng kỳ hạn là hợp đồng bắt buộc nên khi đến ngày đáo hạn dù bất lợi hai bên vẫn phải thực hiện hợp đồng. - Có thể có tổn thất nếu như giá biến động không như dự đoán của một trong hai bên - Chỉ quan tâm đến tỷ giá ở hai thời điểm thỏa thuận và thanh toán - Hợp đồng kỳ hạn chỉ đáp ứng được nhu cầu mua bán tài sản trong tương lai của khách hàng còn ở hiện tại thì không.

Trên thực tế, đôi khi khách hàng có thể vừa có nhu cầu mua bán tài sản ở hiện tại vừa có nhu cầu mua bán tài sản ở tương lai. Như vậy, trong tình huống này hợp đồng kỳ hạn chưa thể đáp ứng nhu cầu của khách hàng. + Xét ví dụ Ngày 04/08/200x tại ngân hàng ACB có hai khách hàng liên hệ giao dịch ngoại tệ kỳ hạn:  Công ty Saigonimex liên hệ với ACB để bán 90.000EUR kỳ hạn 6 tháng.  Công ty Cholimex liên hệ muốn mua 100.000EUR kỳ hạn 3 tháng.

Đáp ứng nhu cầu giao dịch của khách hàng, ACB sẽ chào tỷ giá mua kỳ hạn 6 tháng cho công ty Saigonimex và tỷ giá bán kỳ hạn 3 tháng cho công ty Cholimex. Thông tin cần thiết để xác định tỷ giá kỳ hạn bao gồm:  Tỷ giá giao ngay USD/VND: 15888 – 15890  Tỷ giá giao ngay EUR/USD: 1,2248 – 1,2298 Kỳ hạn EUR (%/ năm) VND( %/ năm) Tiền gửi Cho vay Tiền gửi Cho vay 3 tháng 4,5 6,2 0,65 0,96 6 tháng 4,8 6,5 0,68 0,98 Vào ngày thoả thuận, dựa vào thông tin tỷ giá và lãi suất trên đây, ACB sẽ xác định và chào tỷ giá kỳ hạn cho khách hàng như sau: 5  Đối với Saigonimex, ACB chào tỷ giá mua EUR/VND kỳ hạn 6 tháng. Để xác định tỷ giá này trước tiên cần xác định tỷ giá mua giao ngay(Sm) EUR/VND = EUR/USD x USD/VND = 1,2248 x 15888 =19459. Kế đến tỷ giá mua kỳ hạn được xác định theo công thức: Fm = Sm + Sm [ Ltg( VND) – Lcv(EUR)]N/[100*360] = 19459 + 19459[0,65− 6,5]180/[100∗360] =18889  Đối với Cholimex, ACB chào tỷ giá bán EUR/VND kỳ hạn 3 tháng.

Để xác định tỷ giá này trước tiên cần xác định tỷ giá bán giao ngay( Sb) EUR/VND = EUR/USD x USD/VND = 1,2298 x 15890 = 19541. Tỷ giá bán kỳ hạn( Fb) sẽ được tính theo công thức: Fb = Sb + Sb [ Lcv(VND) – Ltg(EUR)]N/ [100*360] = 19541 + 19541[0,96 - 4,5] 90/ [100*360] = 19368 Với tư cách là công cụ phòng ngừa rủi ro, hợp đồng có kỳ hạn được sử dụng để cố định khoản thu nhập hay chi trả theo một tỷ giá cố định đã biết trước cho các doanh nghiệp, bất chấp sự biến động tỷ giá trên thị trường. Hợp đồng tương lai (Future contracts) + Định nghĩa: là hợp đồng kỳ hạn được chuẩn hóa nên về cơ bản, hợp đồng tương lai có những điểm giống với hợp đồng kỳ hạn. Tuy vậy, khác với hợp đồng kỳ hạn, hợp đồng tương lai được giao dịch trên thị trường có tổ chức, được gọi là Sở giao dịch.

Theo thông lệ quốc tế, Sở giao dịch được đặt tại ngân hàng giao dịch hoặc trung tâm giao dịch tài chính. + Cơ chế trên sàn giao dịch hợp đồng tương lai: - Các bên mở một tài khoản trên Sở giao dịch và đặt cọc một khoản tiền (tiền kí quỹ)  Ký quỹ ban đầu (initial margin): là số tiền phải đặt cọc vào ngày bắt đầu giao dịch  Ký quỹ duy trì (maintenance margin): là số tiền mà mỗi bên phải góp thêm vào để duy trì cho số tiền ký quỹ luôn ở mức tối thiểu nào đó. - Trung tâm thanh toán bù trừ sẽ tính toán chênh lệch giữa giá thanh toán hiện tại và giá thanh toán ngày trước đó. Nếu chênh lệch này là một số dương do giá thanh toán tăng, thì số tiền sẽ được cộng thêm vào tài khoản ký quỹ của những người nắm 6 giữ vị thế mua.

Số tiền này được thanh toán từ tài khoản của những người nắm giữ vị thế bán. Và ngược lại, nếu chênh lệch là số âm do giá thanh toán giảm, thì tài khoản kí quỹ của người nắm giữ vị thế mua sẽ tự động bị trừ một khoản tiền đúng bằng phần chênh lệch. Khi số dư tài khoản giảm xuống dưới mức kí quỹ duy trì thì người mua sẽ nhận được một “margin call”, yêu cầu bổ sung tiền để đưa số dư tài khoản về mức kí quỹ ban đầu.1 Mô hình mô tả cơ chế giao dịch trên sàn Quy trình giao dịch: (1a, 1b): Người mua (người bán) mở một tài khoản với người môi giới (2a, 2b): Người môi giới mở tmkài khoản với công ty môi giới (3): Công ty môi giới mở tài khoản với Sàn giao dịch (4): Tài khoản sẽ được quản lý tại trung tâm thanh toán bù trừ của Sở giao dịch, yêu cầu các bên ký quỹ (5, 6, 7, 8, 9): Tài khoản được tất toán hàng ngày, yêu cầu các bên ký quỹ bổ sung nếu số dư xuống dưới mức duy trì + Quản trị rủi ro bằng hợp đồng tương lai.