CHƯƠNG 1 MỘT SỐ TIỀN ĐỀ LÝ LUẬN CƠ BẢN VỀ PHÁT TRIỂN NGÀNH NGHỀ PHI NÔNG NGHỆP TỪ GÓC ĐỘ QUẢN LÝ NHÀ NƯỚC TRÊN ĐỊA BÀN HUYỆN 1. Kinh tế phi nông nghiệp, các ngành nghề phi nông nghiệp và tầm quan trọng của các ngành nghề phi nông nghiệp trong phát triển kinh tế nông thôn 1. Kinh tế phi nông nghiệp 1. Phân định khái niệm kinh tế nông nghiệp và kinh tế phi nông nghiệp a) Khái niệm kinh tế nông nghiê ̣p và kinh tế phi nông nghiệp Theo Bách khoa toàn thư thì: “Nông nghiệp là ngành sản xuất vật chất cơ bản của xã hội, sử dụng đất đai để trồng trọt và chăn nuôi, khai thác cây trồng và vật nuôi làm tư liệu và nguyên liệu lao động chủ yếu để tạo ra lương thực thực phẩm và một số nguyên liệu cho công nghiệp.
Nông nghiệp là một ngành sản xuất lớn, bao gồm nhiều chuyên ngành: trồng trọt, chăn nuôi, sơ chế nông sản; theo nghĩa rộng, còn bao gồm cả lâm nghiệp, thủy sản”[1]. Đặc điểm của kinh tế nông nghiệp là ngành sản xuất phụ thuộc rất nhiều vào tự nhiên. Những điều kiện tự nhiên như đất đai, nhiệt độ, độ ẩm, lượng mưa, bức xạ mặt trời. trực tiếp ảnh hưởng đến năng suất, sản lượng cây trồng vật nuôi.
Nông nghiệp cũng là ngành sản xuất có năng suất lao động rất thấp, vì đây là ngành sản xuất phụ thuộc rất nhiều vào tự nhiên; là ngành sản xuất mà việc ứng dụng tiến bộ khoa học - công nghệ gặp rất nhiều khó khăn. Ngoài ra sản xuất nông nghiệp ở nước ta thường gắn liền với những phương pháp canh tác, lề thói, tập quán. đã có từ hàng nghìn năm nay và gắn chặt với khu vực nông thôn hay kinh tế nông thôn. Ở Việt Nam, cùng với quá trình phát triển kinh tế đất nước sự chuyển dịch cơ cấu kinh tế ở khu vực nông thôn đã làm nảy sinh yêu cầu phát triển khu vực kinh tế phi nông nghiệp, chính vì thế khái niệm kinh tế phi nông nghiệp ra đời.
Luan van 9 Thực tế hiện đang tồn tại nhiều khái niệm, cách hiểu khác nhau về hoạt động kinh tế phi nông nghiệp tại khu vực nông thôn, đây là một vấn đề phức tạp. Tuy nhiên, hầu hết các khái niệm đều cho rằng, hoạt động kinh tế phi nông nghiệp là một bộ phận của kinh tế nông thôn, tồn tại song song với các hoạt động nông nghiệp thuần túy. Theo Lanjouw (2003) hoạt động phi nông nghiệp trong nông thôn là những hoạt động tạo thêm thu nhập trong khu vực nông thôn không thuộc hoạt động nông nghiệp. Theo Steve Winggins (2003) thì cho rằng hoạt động kinh tế phi nông nghiệp là những hoạt động không thuộc các dạng hoạt động nông nghiệp có tính chất nguyên thủy như trồng chọt, chăn nuôi, đánh bắt, săn bắn.
Nói cách khác, hoạt động kinh tế phi nông nghiệp trong nông thôn là các hoạt động tạo ra thu nhập không thuộc vào dạng hoạt động nông nghiệp nguyên thủy. Một cách giản đơn hơn, tác giả Dasgupta.N và cộng sự năm 2004 đưa ra quan niệm cho rằng hoạt động kinh tế phi nông nghiệp là bất kỳ hoạt động nào nằm ngoài khu vực nông nghiệp truyền thống, tiêu chuẩn quan trọng nhất để phân biệt hoạt động nông nghiệp và phi nông nghiệp là ở giá trị gia tăng. Một ví dụ mà tác giả này đưa ra là nếu hoạt động sàng sảy hạt lúa mì trước khi đem bán mà mang lại một giá bán cao hơn so với hạt mì không sàng sảy thì hoạt động sàng sảy đó là hoạt động phi nông nghiệp. Như vậy, có thể thấy khái niệm hoạt động kinh tế phi nông nghiệp là khá rộng, bao gồm toàn bộ các hoạt động sản xuất công nghiệp, tiểu thủ công nghiệp, dịch vụ tại các cơ sở kinh tế và hộ gia đình ở nông thôn.
Hay nói cách khác, hoạt động kinh tế phi nông nghiệp là toàn bộ các hoạt động không liên quan trực tiếp đến sản xuất cây trồng và vật nuôi. Nó bao gồm cả các hoạt động chế biến nông sản tại nhà cũng như hoạt động làm thuê. Sự phân loại này không đề cập đến địa điểm hoạt động đó diễn ra, quy mô của hoạt động, công nghệ được sử dụng cũng như thành phần tham gia chỉ là hộ nông nghiệp hay hộ gia đình có hoạt động phi nông nghiệp. Thực tế, trong một số trường hợp sự phân chia các hoạt động nông nghiệp và phi nông nghiệp không được rõ ràng và thống nhất.
Các hoạt động được làm tại nhà với các Luan van 10 đầu vào là các loại cây trồng, vật nuôi và được làm ở quy mô nhỏ sử dụng lao động nông nhàn là chính đôi khi được xem là hoạt động phi nông nghiệp. Theo Quyết định số 132/2000/QĐ-TTg của Chính phủ Việt Nam ban hành ngày 24/11/2000 về Phát triển hoạt động phi nông nghiệp ở các vùng nông thôn có xác định rằng: “Các hoạt động phi nông nghiệp ở nông thôn được coi là tất cả các hoạt động công nghiệp, các ngành thủ công nghiệp nhỏ và vừa, các dịch vụ sản xuất và đời sống được thực hiện ở khu vực nông thôn, sử dụng các nguồn lực tại địa phương (lao động, đất đai, nguyên vật liệu) và có liên hệ mật thiết với việc phát triển đời sống nông thôn”. Trong phân định hoạt động phi nông nghiệp, các nhà kinh tế phân hoạt động phi nông nghiệp thành hoạt động phi nông nghiệp do áp lực thu nhập và hoạt động phi nông nghiệp do áp lực nhu cầu thị trường theo đó: - Hoạt động phi nông nghiệp do áp lực thu nhập được xuất phát là do thiếu hụt thu nhập và người nông dân cố gắng tranh thủ thời gian nhàn rỗi để sản xuất các vật phẩm phi nông nghiệp mà không biết thị trường có chấp nhận hay không. - Hoạt động phi nông nghiệp do nhu cầu thị trường là hoạt động bắt đầu từ các tín hiệu thị trường, người nông dân bắt đầu chú ý tới việc sản xuất những sản phẩm mà thị trường cần hoặc thiếu.
Hoạt động này thể hiện trình độ kinh doanh cao hơn hoạt động phi nông nghiệp do áp lực của thu nhập. Khái niê ̣m trên đây tuy đã xác định rõ bản chất của các hoạt động kinh tế phi nông nghiệp, nhưng trên thực tế khi xác định một đối tượng thuộc hoạt động nông nghiệp hoặc phi nông nghiệp cũng có nhiều khó khăn. Nhiều lao động tham gia đồng thời vào nhiều hoạt động khác nhau, vừa làm nông nghiệp và làm tiểu thủ công nghiệp, vừa làm nông nghiệp vừa đi làm thuê, buôn bán, hoặc trong thời gian này làm nông nghiệp, nhưng thời gian khác lại đi buôn bán hoặc làm thuê… b) Quan hệ giữa kinh tế phi nông nghiệp và nông nghiệp Có thể nói, ranh giới giữa hoạt động kinh tế phi nông nghiệp và hoạt động kinh tế nông nghiệp là tương đối khó xác định. Để làm rõ mức độ phát triển của hoạt động phi nông nghiệp trong nông thôn, các nhà kinh tế khi phân tích hoạt động phi nông nghiệp thường có những các phân tổ theo kiểu kết hợp lao động phi nông nghiệp kiêm nông nghiệp, lao động phi nông nghiệp tự làm với lao động làm thuê, Luan van 11 lao động vừa làm nông nghiệp vừa làm thuê, và vừa tự làm phi nông nghiệp hoặc tương tự như vậy.
Hoạt động kinh tế phi nông nghiệp đóng một vai trò quan trọng trong đời sống của các hộ gia đình cũng như đối với sự phát triển kinh tế - xã hội của các địa phương và quốc gia, nhưng để “lượng hóa” được vai trò của hoạt động kinh tế phi nông nghiệp, mô tả và phân tích các khía cạnh khác nhau của hoạt động này, phát hiện ra các xu hướng biến đổi nó là một vấn đề nghiên cứu không hề đơn giản và cho tới nay còn chưa được nghiên cứu một cách có hệ thống. Hoạt động kinh tế phi nông nghiệp ở nông thôn là một bộ phận hợp thành của kinh tế nông thôn, gắn liền với nông nghiệp. Mối liên kết giữa hai khu vực nông nghiêp và phi nông nghiệp ở khu vực nông thôn được thể hiện qua các mối quan hệ sau: - Mối quan hệ trong sản xuất. Đây là mối quan hệ phụ thuộc trong quá trình sản xuất.
Hoạt động phi nông nghiệp thường sử dụng đầu vào là các sản phẩm nông nghiệp (ví dụ như sử dụng các sản phẩm của trồng trọt, chăn nuôi để làm đầu vào cho các hoạt động chế biến, chế xuất…). Ngược lại, các hoạt động sản xuất trong nông nghiệp lại sử dụng các sản phẩm từ hoạt động phi nông nghiệp làm đầu vào của mình như: các vật dụng cày, cuốc, bao bì, thuốc bảo vệ thực vật… - Mối quan hệ trong tiêu dùng. Thị trường nông thôn sẽ là nơi trao đổi rất nhiều sản phẩm trong cả hoạt động nông nghiệp lẫn hoạt động phi nông nghiệp. Điều này được thể hiện vào việc các đơn vị đang hoạt động trong lĩnh vực phi nông nghiệp sẽ thu mua các sản phẩm trong sản xuất nông nghiệp để sản xuất hoặc tiêu dùng như nông sản, thực phẩm…Ngược lại, người nông dân sẽ mua các sản phẩm từ hoạt động phi nông nghiệp như: đồ nội thất, đồ gia dụng… - Mối quan hệ về sử dụng vốn và lao động.
Tại khu vực nông thôn việc vừa tham gia vào hoạt động nông nghiệp, đồng thời tham gia vào hoạt động phi nông nghiệp (Ví dụ: Một gia đình tham gia sản xuất nông nghiệp thông qua hoạt động trồng trọt, đồng thời gia đình này đầu tư xây dựng xưởng chế biến nông sản sạch và sử dụng đầu vào chủ yếu là nông sản của gia đình, sau khi kinh doanh có lãi, gia đình tiếp tục đầu tư vào sản xuất nông nghiệp để tạo ra nhiều nguyên liệu cho xưởng chế biến của gia đình). Điều này cho thấy việc tích Luan van 12 lũy vốn trong hoạt động sản xuất nông nghiệp có thể được đầu tư vào các hoạt động phi nông nghiệp và ngược lại. Đối với lao động tại nông thôn thường bị ảnh hưởng bởi tính mùa vụ trong sản xuất nông nghiệp nên vào ngày mùa họ sẽ tập trung vào sản xuất nông nghiệp và lúc nông nhàn thì họ sẽ tham gia vào các hoạt động sản xuất phi nông nghiệp. - Mối quan hệ về đầu tư.
Tại nông thôn việc đầu tư hoàn toàn vào sản xuất nông nghiệp sẽ gặp rất nhiều rủi ro do đặc điểm của sản xuất nông nghiệp là phụ thuộc vào khí hậu, thời tiết và có tính mùa vụ tập trung nên việc phát triển các hoạt động phi nông nghiệp trên địa bàn nông thôn sẽ giúp người nông dân chia sẻ nguồn lực và phân công lao động rõ ràng hơn.